37. kṣudrarōgapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha kShudrarogapratiShedhAkhyo nAma saptatriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ ક્ષુદ્રરોગપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ઉક્તક્રમેણૈવં ક્ષુદ્રરોગાણાં ચિકિત્સાં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે| (ક્ષુદ્રરોગાણામજગલ્લિકાદીનાં પ્રતિષેધશ્ચિકિત્સાસ્મિન્નુચ્યત ઇતિ ક્ષુદ્રરોગપ્રતિષેધઃ| શેષં પૂર્વવત્)|| ૧||

Adhikarana ajagallikAcikitsA (2) · Śloka 2

અજગલ્લિકામપક્વાં જલૌકોભિર્ગ્રાહયેત્| યવક્ષાર શુક્તિસૌરાષ્ટ્રીકલ્કૈશ્ચ લેપયેત્||૨||

અપક્વાયામજગલ્લિકાયાં જલૌકસો યવક્ષારાદિભિશ્ચ લેપઃ||૨||

Adhikarana yavaprakhyAdipAShANagardabhAntAnAM cikitsA (3) · Śloka 3

યવપ્રખ્યાદીન્ પાષાણગર્દભાન્તાન્ સ્વેદયિત્વા સુરદારુ કુષ્ઠમનશ્શિલાલૈર્લેપયેત્| પક્વાંસ્તુ સહાજગલ્લિકયા વ્રણવદુપાચરેત્||૩||

યવપ્રખ્યાદીનાં પઞ્ચાનાં પ્રકરણાદપક્વાનાં યથાર્હઃ સ્વેદઃ| સુરદાર્વાદિભિશ્ચ લેપઃ| (યવપ્રખ્યાદીનાં ભિન્નરૂપત્વેઽપિ કફવાતજત્વસામ્યેન કારણૈક્યાત્ ગ્રથનસામ્યેન વિલાયનીયત્વાચ્ચ ક્રિયૈકત્વકથનમ્)| પક્વાંસ્તુ યવપ્રખ્યાદીન્ સહાજગલ્લિકયેત્યજગલ્લિકામપિ પક્વામેવં ષડ્ વ્રણપ્રતિષેધોક્તચિકિત્સયોપચરેત્|| ૩||

Adhikarana mukhadUShikAcikitsA (4) · Śloka 4

મુખદૂષિકાં લોધ્રતુવરિકાભ્યાં વા પ્રદિહ્યાત્| વટપત્ર નારિકેલશુક્તિભ્યાં વા સૈન્ધવવચાક્ષિભેષજસિદ્ધાર્થ કૈર્વા| એવમશાન્તૌ છર્દયેત્| લલાટે ચ સિરાં વિધ્યેત્||૪||

મુખદૂષિકાસુ લોધ્રતુવરિકાભ્યાં વા લેપો વટપત્રનારિકેલફલશુક્તિભ્યાં વા સૈન્ધવાદિભિર્વા| લોધ્રમક્ષિભેષજમ્| તુવરિકા આઢકી| એવં લેપેનાશાન્તૌ છર્દનં સિરાવ્યધશ્ચ|| ૪||

Adhikarana padmakaNTakacikitsA (5) · Śloka 5

પદ્મકણ્ટકેષુ નિમ્બામ્બુવાન્તં નિમ્બોદકસિદ્ધં સર્પિઃ સક્ષૌદ્રં પાયયેત્| નિમ્બારગ્વધકષાયેણ ચોદ્વર્તનમ્||૫||

પદ્મકણ્ટકેષુ નિમ્બક્વાથેન વમનં તતો નિમ્બક્વાથસિદ્ધસ્ય સર્પિષઃ પાનં નિમ્બારગ્વધયોઃ કષાયેણ ચૂર્ણેનોદ્વર્તનં ચ| નિમ્બસ્ય ત્વક્ આરગ્વધસ્ય મૂલત્વક્ ચ)|| ૫||

Adhikarana vivRutAdijAlagardabhAntAnAmiri gallikAyAshca cikitsA (6) · Śloka 6

વિવૃતાદીન્ જાલગર્દભાન્તાનિરિગલ્લિકાં ચ પિત્તવિસર્પ વચ્ચિકિત્સેત્||૬||

(કારણાનાં પિત્તાદ્વિનાભાવાદ્રોગાણાં પ્રાયેણ સ્વરૂપસામ્યાચ્ચ વિવૃતાદિરિગલ્લિકાન્તાનાં ક્રિયામેકીકૃત્યાહ) વિવૃતાદીનિરિગલ્લિકાં ચ ચિકિત્સિતોક્તપિત્તવિસર્પવત્ ચિકિત્સેત્| (વિવૃતાદીન્ વિવૃતા મસૂરિકા વિસ્ફોટવિદ્ધા ગર્દભીકક્ષ્યાગન્ધનામરાજિકાજાલગર્દભાનિરિગલ્લિકાં ચેતિ દશ ક્ષુદ્રરોગાન્ પિત્તવિસર્પવત્ પિત્તવિસર્પ ઇવ કમલોત્પલાદિપ્રલેપાદિના ચિકિત્સેત્| અન્યે તુ પિત્તવિસર્પવદિત્યસ્યાર્થમેવમાહુઃ-પિત્તવદ્વિસર્પવચ્ચ| શાસ્ત્રાન્તરેષુ ક્રિયાવિશેષદર્શનાત્ કેષાઞ્ચિત્ પિત્તહરં કેષાશિદ્વિસર્પહરમિતિ| અનેન વિસર્પેષુ સામાન્યેનોક્તા લઙ્ઘનરૂક્ષણરક્તાવસેકવમનવિરેચનાદિકાઃ ક્રિયા દ્યોત્યન્તે| ઉક્તઞ્ચ- મસૂરિકાગ્રરૂપેષુ લઙ્ઘનં વમનં તતઃ| યષ્ટીમધુકનિમ્બત્વગમ્બુભિઃ સિતયાનુ ચ| વિરેચનં ત્રિવૃચ્ચૂર્ણયુક્તયા વાઽવિપત્તિના|| અન્યે મસૂરિકાયાં કફવિસર્પકુષ્ઠહરં પ્રલેપાદિક્રિયાવિધિમુપદિશન્તિ વિસ્ફોટચિકિત્સાં ચ વિસ્ફોટેષુ ચ સર્વેષુ લઙ્ઘનં પૂર્વમાચરેત્| ન રસેન વિના કેઽપિ વિસ્ફોટાઃ સમ્ભવન્તિ હિ|| ઇતિ| મસૂરિકાવિસ્ફોટયોર્વિંશતિદિનાત્પૂર્વં સ્નાનાભાવ ઉક્તઃ| પૂજ્ય ચાભ્યજ્ય ચ સ્નાયાદ્વિંશતેર્દિવસાત્ પરમ્| પ્રાપ્તે સ્નાનદિનેઽગારં મુઞ્ચેયુર્ગૃહવાસિનઃ| અન્યથા તાન્ વિશેત્પ્રાયો મસૂરીત્યાહ કાશ્યપઃ| ઇત્યષ્ટવિધાયા મસૂરિકાયાશ્ચિકિત્સા સમાનતન્ત્રાદવગન્તવ્યા)||૬||

Adhikarana rAjikAjAlagardabhayorvisheShaH (7) · Śloka 7

વિશેષતો રાજિકામપાકશર્કરાભૂર્વાકણ્ટકશર્કરાભિઃ ક્ષીરપિષ્ટાભિર્લેપયેત્| અભીક્ષ્ણં ચ મૃજા શીલનમ્| જાલ ગર્દભે ધાત્રીફલાન્યુપયુઞ્જીત||૭||

વિશેષત ઇત્યાદિના રાજિકાયાઃ સાધનસમુચ્ચયઃ| અપાકશર્કરાદિભિઃ ક્ષીરપિષ્ટૈર્લેપઃ| અપાકશર્કરા કુમ્ભકારચુલ્લીદગ્ધશર્કરા| કણ્ટકશર્કરાઙ્ગણમૃત્| અભીક્ષ્ણમત્યર્થં મૃજાશીલનં સંશોધનસેવા| જાલગર્દભે ધાત્રીફલાન્યામલકાન્યુપયુઞ્જીત વિશેષત ઇત્યર્થાત્|| ૭||

Adhikarana agnirohiNIcikitsA (8) · Śloka 8

અગ્નિરોહિણીમપિ પ્રત્યાખ્યાય પિત્તવિસર્પવદુપાચરેત્| પક્વાં તુ મધુરવર્ગસિદ્ધેન સર્પિષા રોપયેત્||૮||

અગ્નિરોહિણીમપીત્યસાધ્યત્વાઙ્ગીકરણે| પ્રત્યાખ્યાય ન સિધ્યતીત્યુક્ત્વા| (પ્રત્યાખ્યાય નિરાકરણં કૃત્વા સાધ્યેત ન વેત્યુક્ત્વેત્યર્થઃ| પક્વામિત્યગ્નિરોહિણીમ્)|| ૮||

Adhikarana vidArikAcikitsA (9) · Śloka 9

વિદારિકાં જલવાસિનીભિર્ગ્રાહયિત્વા બિલ્વમૂલનગવૃત્તિ કવર્ષાભ્વજકર્ણપલાશકલ્કેન પ્રલિમ્પેત્| અનુપશા મ્યન્તીં ત્વભ્યજ્ય સ્વેદયિત્વા વિમ્લાપયેત્| પક્વાં શસ્ત્રેણ વિદાર્ય નિમ્બતિલપટોલકલ્કેન પ્રચ્છાદ્ય બધ્નીયાત્| ક્ષીરિવૃક્ષકદરખદિરકષાયો વ્રણપ્રક્ષાલનમ્| શુદ્ધં મધુર કષાયસંસ્કૃતેન તૈલેન રોપયેત્||૯||

વિદારિકાયાં પૂર્વં જલૌકસઃ તતો બિલ્વમૂલાદિપલાશાન્તકલ્કેન પ્રલેપઃ| નગવૃત્તિકઃ સુબોધઃ| પલાશં પત્રમ્| વિમ્લાપનં મર્દનેન વિલાયનમ્| પક્વામિતિ તામેવ વિદારિકામ્| શુદ્ધામિતિ તામેવ| (નગવૃત્તિકવર્ષાભૂબિલ્વમૂલૈરિતિ સુશ્રુતપાઠઃ| નગવૃત્તિકઃ જિઙ્ગાણમ્| ગુડગનિકેતિ લોકે| વૃશ્ચિકાલીત્યન્યે| અજકર્ણઃ સર્જઃ| પલાશઃ શઠી| ઇતિ શ્રીડલ્હણકૃતે નિબન્ધસંગ્રહે)|| ૯||

Adhikarana sharkarArbudacikitsA (10) · Śloka 10

શર્કરાર્બુદં મેદોઽર્બુદવદુપાચરેત્||૧૦||

શર્કરાર્બુદે ગ્રન્થ્યાદ્યુક્તમેદોઽર્બુદવચ્ચિકિત્સા|| ૧૦||

Adhikarana valmIkacikitsA (11) · Śloka 11

વલ્મીકં હસ્તસ્ય પાદસ્ય ચોપરિષ્ટાન્મર્મણિ વા જાતં પ્રવૃ દ્ધમતિબહુચ્છિદ્રાવૃતં સશોફં ચ વર્જયેત્| અતોઽન્યથા તુ પ્રાક્ કૃતશુદ્ધેઃ શોણિતમપહરેત્| સક્તુ પલલલવણાગુડૂચ્યારેવતશ્યામાદન્તીકુલત્થિકામૂલૈર્લેપયેત્| પક્વે તુ સર્વાં ગતિં દુષ્ટમાંસાનિ ચ શસ્ત્રેણ સમ્યક્ શોધ યિત્વાઽગ્નિના ક્ષારેણ વા દહેત્| સુશુદ્ધે તુ વ્રણે ભલ્લાતકમનશ્શિલાલૈલાકાલનુસાર્ય ગરુચન્દનૈર્નિમ્બતૈલં રોપણાર્થં શ્રપયેત્||૧૧||

(વલ્મીકસ્ય દેશભેદરૂપજનિતમસાધ્યત્વં દર્શયતિ|) હસ્તસ્યેત્યાદ્યસાધ્યવલ્મીકસ્ય લિઙ્ગમ્| અતો સાધ્યલક્ષણાદન્યથા વૈપરીત્યે વલ્મીકવતઃ પ્રાક્પૂર્વં કૃત સંશુદ્ધેર્વિહિતવમનવિરેકસ્ય શોણિતં યથોપપત્ત્યવસેચયેત્| તતઃ સક્ત્વાદિભિરારેવતાદિમૂલયુક્તૈલેપયેત્| આરેવતઃ કર્ણિકાતઃ| શ્યામા ત્રિવૃત્| દન્તી નાગદન્તી| કુલત્થિકા દ્વિતીયા ત્રિવૃત્| પક્વે ત્વિતિ વલ્મીકે| સર્વાં ગતિમશેષાં નાડીમ્| સુબોધમ્| (પક્વે પ્રાપ્તપાકે, તુવિશેષે| અનન્તરોક્તાદુપક્રમાદસ્ય શસ્ત્રસુખસાધ્યત્વં વિશેષઃ| શસ્ત્રેણ મણ્ડલાગ્રાદિના સર્વામશેષાં ગતિં નાડીં દુષ્ટમાંસાનિ ચ સમ્યક્ શસ્ત્રકર્મોક્તવિધાનેનામૂલતઃ શોધયિત્વા છિત્વેત્યર્થઃ| અગ્નિના ક્ષારેણ વા દહેત્| વશબ્દ અગ્નિક્ષારયેર્વિકલ્પાર્થઃ| ઉન્નતમગ્નિનાઽવનતં ક્ષારેણ ચ દહેદિતિ ભાવઃ)| શુદ્ધે ચ વલ્મીકવ્રણે નિમ્બતૈલં ભલ્લાતકાદિભી રોપણાર્થં શ્રપયેત્| કાલાનુસારી તગરમ્|| ૧૧||

Adhikarana kadaracikitsA (12) · Śloka 12

કદરં શસ્ત્રેણોત્કૃત્ય સ્નેહેન દહેત્||૧૨||

કદારાખ્યે સુબોધમ્| સ્નેહેન દાહયોગ્યેન (કદરાખ્યં ક્ષુદ્રરોગં શસ્ત્રેણ વૃદ્ધિપત્રાદિના ઉત્કૃત્ય છિત્ત્વા સ્નેહેન અગ્નિસન્તાપાદ્દાહયોગ્યેન પાદતલમુન્નામ્ય તસ્ય વ્રણસ્ય પરિતો માષકલ્કેન દૃઢાં પાલીં કૃત્વા સ્નેહેન તાં પૂરયિત્વા દહેત્)|| ૧૨||

Adhikarana ruddhagude niruddhamaNicikitsAtideshaH (13) · Śloka 13

રુદ્ધગુદે નિરુદ્ધમણિવચ્ચિકિત્સા||૧૩||

નિરુદ્ધમણિર્ગુહ્યરોગે વક્ષ્યતે તદુક્તા ચિકિત્સા રુદ્ધગુદે| (રુદ્ધગુદાખ્યે ક્ષુદ્રરોગે ગુહ્યરોગપ્રતિષેધે વક્ષ્યમાણનિરુદ્ધમણિક્રિયાવત્ ચિકિત્સિતં કાર્યમ્| પુનઃ પુનઃ સ્થૂલતરસ્નેહાક્તજાતુષનાડીવિન્યાસાનિલાપહસ્નેહપરિષેકાદિભિર્ગુદસ્રોતઃ ક્રમેણ વર્ધયેદિત્યર્થઃ)|| ૧૩||

Adhikarana cippacikitsA (14) · Śloka 14

ચિપ્પં શોણિતાવસેકસંશોધનૈરુપાચરેત્| વ્યપગતોષ્મા ણઞ્ચૈનમુષ્ણામ્બુના પરિષિચ્ય યથાયોગં શસ્ત્રેણ પરિકર્ત્યા પનયેત્| તતો રસાઞ્જનરોચનાનેપાલીતેજોહ્વાકલ્કૈરમ્લપિષ્ટૈઃ શોધ યિત્વા કાલેયકાગરુહરિદ્રારસઞ્જનસિદ્ધે તૈલેન રોપયેત્| મધુરકષાયસિદ્ધેન વા| અલ્પાવશિષ્ટં ચ સર્જરસચૂર્ણેન પૂરયેત્||૧૪||

ચિપ્પે સુબોધમ્| પરિકર્ત્યોપકર્ત્ય| (એનં ચિપ્પાખ્યં રોગં દુષ્ટરક્તમોક્ષણેન 'ઊષ્મા પિત્તાદૃતે નાસ્તી' ત્યુક્ત્વા તન્નિર્હરણપરમૌષધેન વિરેચનાખ્યેન સંશોધનેન ચ વ્યપગતોષ્માણં જિતોષ્માણં કૃત્વાઽનન્તરમુષ્ણોદકેન પરિષિચ્ય શસ્ત્રેણ યથાયોગં પરિકર્ત્ય પરિતો નખશસ્ત્રાગ્રેણ માંસાદ્વિશ્લેષ્ય ષડઙ્ગુલેન સન્દંશેનામૂલતો દૃઢં ગૃહીત્વા સમ્યગુત્પાટ્યાપનયેત્)||૧૪||

Adhikarana kunakhacikitsA (15) · Śloka 15

કુનખમપિ પ્રદુષ્ટમેવમેવોપક્રમેત્||૧૫||

કુનખમપીતિ ચિપ્પચિકિત્સિતસમુચ્ચયે| (પ્રદુષ્ટમભિઘાતાદિનાન્તર્માંસવિશ્લેષોચ્ચલિતદુષ્ટાસ્રસંશ્લેષાત્ કુત્સિતત્વમાગતં નખમપ્યેવમેવ ચિપ્પવદેવ નખોત્પાટનાદિકેન શસ્ત્રકર્મણોપક્રમેત ચિકિત્સેત્)|| ૧૫||

Adhikarana alasacikitsA (16) · Śloka 16

અલસે ત્વમ્લકાઞ્જિકાવસિક્તૌ ચરણૌ નિમ્બતૈલપટો લાકાસીસરોચનાકલ્કેનાલેપયેત્| નિદિગ્ધિકારસ સિદ્ધેન સર્ષપતૈલેનાભ્યજ્ય રોચનાકાસીસમનશ્શિલાચૂર્ણૈઃ પ્રતિસારયેત્||૧૬||

અલસ ઇત્યાદિ સુબોધમ્| (અલસાખ્યે ક્ષુદ્રરોગે તુ અમ્લેન કાઞ્જિકેન ધાન્યામ્લેનાવસિક્તૌ પરિષિક્તૌ ચરણૌ નિમ્બાદિકલ્કેનાલેપયેત્| કાસીસં તુત્થમ્| પ્રતિસારણં ઘર્ષણમ્)|| ૧૬||

Adhikarana tilakAlakAdInAM cikitsA (17) · Śloka 17

તિલકાલકાન્ મશાંશ્ચ સૂર્યકાન્તેનાઽગ્નિના વા દહેત્ ક્ષારેણ વા| ચર્મકીલં જતુમણિં ચ તદ્વચ્છસ્ત્રેણોત્કૃત્ય||૧૭||

તિલકાલકાદિષુ સૂર્યકાન્તવ્યવહિતૈઃ સૂર્યરશ્મિભિર્દાહોઽગ્નિના વા ક્ષારેણ વા| (તિલકાલકાખ્યાન્ મશાખ્યાંશ્ચ રોગાન્ અર્કકિરણસન્તપ્તેન સૂર્યકાન્તેનાગ્નિના વા તયોસ્ત્વઙ્માંસાશ્રયતયા પદ્મપત્રતનુના મૃદુક્ષારલેપેન વા દહેત્|) ચર્મકીલં જતૂમણિં ચ તદ્વદિતિ સૂર્યકાન્તાદિના દહેદિતિ સમ્બન્ધઃ| ન તુ પ્રથમમેવાપિ તુ શસ્ત્રેણોત્કૃત્ય| (ચર્મકીલાખ્યં જતૂમણિસંશિતં ચ| જતૂમણિરિત્યપ્રાણિજાતેર્વા રજ્જ્વાદેરિત્યૂઙ્| શસ્ત્રેણ વૃદ્ધિપત્રાદિના ઉત્કૃત્યમૂલતશ્છિત્વા| તદ્વત્ સૂર્યકાન્તાદ્યન્યતમેન દહેત્)|| ૧૭||

Adhikarana lA~jchanAdicikitsA (18) · Śloka 18

લાઞ્છનવ્યઙ્ગનીલિકાસુ યથાસન્નાં સિરાં વિધ્યેત્| ક્ષીરી વૃક્ષવલ્કકલ્કૈશ્ચ ક્ષીરપિષ્ટૈર્લેપયેત્| બલાતિબલામધુ કહરિદ્રાભિર્વા| મધુકાગરુપયસ્યાકાલીયકૈર્વા| તરુણ કપિત્થતિન્દુકરજનીભિર્વા| અમ્લિકામૂલેન વા| સૂકર દંષ્ટ્રયા વા મધુઘૃતયુક્તયા||૧૮||

લાઞ્છનાદિત્રયાણામપિ રક્તદોષજત્વસામ્યાચ્ચિકિત્સામેકીકૃત્યાહ-લાઞ્છનાદિત્રયે આસન્નાયાઃ અપ્રતિષિદ્ધાયાઃ સિરાયાઃ વ્યધનમ્| પઞ્ચ લેપયોગાઃ સુબોધાઃ| પયસ્યા ક્ષીરિકા| કાલીયકં કૃષ્ણચન્દનમ્| તરુણકપિત્થોઽજીર્ણકપિત્થતરુઃ| અમ્લિકા ચુક્રિકાઃ, તસ્યા મૂલમ્| ઇતિ લાઞ્છનાદિત્રયસાધારણમ્| (પૂર્વોક્તં વ્યઙ્ગનીલિકયોરપૃથક્ત્વં તુ સઙ્ખ્યાનાં ષટ્ત્રિંશત્વાપાદનાયૈવ| અત્ર નીલિકાગ્રહણં સ્થાનભેદજનિતસંજ્ઞાન્તરતયા ચિકિત્સાન્તરભ્રાન્તિપરિહારાર્થમ્)|| ૧૮||

Adhikarana vya~ggacikitsAvisheShaH (19) · Śloka 19

વિશેષેણ વ્યઙ્ગેષ્વસૃક્સ્રાવપૂર્વમર્જુનપરિપોટૈર્લેપઃ| ક્ષૌદ્રેણ વા પિષ્ટા મઞ્જિષ્ઠા| અજાક્ષીરેણ વાઽઽર્દ્રદાડીમત્વક્| તેનૈવ વા બાલામલકં ગોમૂત્રેણ સપ્તાહં સ્થિતમ્| દધિમ ણ્ડેન વ કાલેયકલોધ્રોત્પલકિઞ્જલ્કમ્| નવનીતેન વા શ્વેતાશ્વખુરજમષી||૧૯||

લાઞ્છનાદિત્રયસ્ય સામાન્યચિકિત્સામુક્ત્વા તેષુ વ્યઙ્ગસ્ય વિશેષચિકિત્સામાહ-વિશેષતસ્તુ વ્યઙ્ગેષુ રક્તસ્રાવં કૃત્વા અર્જુનતરોઃ પરિપોટૈઃ સ્વયં જીર્ણત્વગ્ભર્લેપઃ| સુબોધમ્| મઞ્જિષ્ઠા ક્ષૌદ્રેણ| આ્દ્રાદાડીમત્વગજાક્ષીરેણ| કિમ્ભૂતમામલકમાહ- ગોમૂત્રેણ સપ્તાહં સ્થિતમ્| કાલેયકાદિકં દધિમણ્ડેન| કાલેયકં પીતચન્દનમ્| શ્વેતાશ્વખુરજાક્ષારો નવનીતેન| (શ્વેતા શ્વેતવચા| અશ્વખુરઃ કૃષ્ણશઙ્ખપુષ્પી| (નિ) ગિરિકર્ણ્યપરા નીલા વાજિખુરા વ્યક્તગન્ધકુસુમા ચ| અશ્વખુરા તુરગખુરપ્રતિમા સ્યાચ્છઙ્ખિની કૃષ્ણા| શ્લક્ષ્ણપિષ્ટશ્વખુરપ્રલિપ્તસંશુષ્કતાન્તવક્લૃતાજ્યસિક્તપ્રજ્વલિતવર્ત્ત્યુદ્ભવયા મષ્યા લેપઃ| ન તુ શઙ્ખપુષ્પીમેવ દગ્ધ્વોત્પન્નયા| અશ્વખુરેણ કૃતા મષીતિ વા| ઇતિ સામાન્યેન વ્યઙ્ગેષુ)||૧૯||

Adhikarana vAtajavya~ggacikitsA (20) · Śloka 20

તત્રાપિ વાતજેષુ દેવદારુદુરાલભાબૃહતીમઞ્જિષ્ઠામૂર્વાપા માર્ગત્રાયન્તીત્રાયમાણાશુકનસાબલાવિદારીયવબદરકુલ ત્થબિલ્વોત્પલશતાવરીદર્ભમૂલક્વાથે શૃઙ્ગીવિડઙ્ગગર્ભ ઘૃતં વિપક્વમધોભક્તં પાનમભ્યઙ્ગં નાવનં ચ સાયં યોજ યેત્| પ્રલેપઞ્ચ ન્યગ્રોધદેવદારુહરીતકીપૂતીકરઞ્જમદનપુલચૂર્ણૈ ર્ઘૃતયુક્તૈઃ| બદરમજ્જાકોદ્રવલાજચૂર્ણેન વા સઘૃતેન| શ્વેતચમરાસ્થિતાલપત્રીસ્તન્યમધુઘૃતૈર્વા||૨૦||

તત્રેત્યાદિના વ્યઙ્ગેષુ વાતાદિવિશેષેણાહ-તત્રાપિ તેષ્વપિ વાતજેષુ વ્યઙ્ગેષુ દેવદાર્વાદિક્વાથે શૃઙ્ગીવિડઙ્ગગર્ભં દત્વા વિપક્વં ઘૃતમધોભક્તં ભોજનાદૂર્ધ્વં પાને યોજયેત્| તદેવાભ્યઙ્ગે નાવને ચ સાયં યોજયેત્| ન્યગ્રોધાદીનાં ચૂર્ણૈર્ઘૃતયુક્તૈઃ પ્રલેપં ચ યોજયેત્| બદરમજ્જાદિચૂર્ણેન વા સઘૃતેન| શ્વેતચમરાસ્થ્યાદિભિર્વા| ચમરો નામ મૃગઃ તસ્ય શ્વેતવર્ણસ્યાસ્થિ| તાલપત્રી મૌસલી|| ૨૦||

Adhikarana pittajavya~ggacikitsA (21) · Śloka 21

પિત્તેષુ બલામધુકમાગધિકાક્ષીરકાકોલીસ્વગુપ્તા ફલકાકમાચીતુગાહ્વાભિઃ સપયઃ સર્પિઃ સિદ્ધં પૂર્વવત્ પ્રયોજયેત્| મૃદ્વીકાશ્વેતપાકીખર્જૂરપરુષકસૌવીરબદરદ્વિમેદાપુનર્નવ કશેરુકા પ્રવાલવિદ્રુમમૃણાલૈર્વા સક્ષીરૈઃ| ઉપસ્નિગ્ધં ચૈનમિક્ષુરસેનોભયતો વિરેચયેત્| કૃતરુધિરાવસેચનાનેતાંશ્ચ વ્યઙ્ગાન્ મધુકશારિવાબલા ચન્દનલોધ્રોત્પલૈર્ઘૃતયુક્તૈરાલેપયેત્| પ્રપોણ્ડરીકમધુકપદ્મકનીલોત્પલસારિવાકદલીમૂ લપ્રવાલસુવર્ણગૈરિકૈર્વા| શીતમધુરમન્નપાનં પ્રવાતમહઃ સ્વપ્નં સૌમનસ્યં ચ સેવેત||૨૧||

પિત્તવ્યઙ્ગેષુ બલાદિભિઃ સક્ષીરં સિદ્ધં સર્પિઃ પૂર્વવદિત્યધોભક્તમભ્યઙ્ગે નાવને ચ સાયં યોજયેત્| સક્ષીરૈર્મૃદ્વીકાદિભિર્વિપક્વં સર્પિર્વા પૂર્વવત્ પ્રયોજયેત્| એવઞ્ચ સર્પિઃ પ્રયોગેણોપસ્નિગ્ધમેનમિક્ષુરસેન કલ્પોક્તવિધિનોભયત ઊર્ધ્વમધશ્ચ વિરેચયેત્| એતાંશ્ચ પિત્તવ્યઙ્ગાન્ રુધિરં સ્રાવયિત્વા મધુકાદિભિર્ઘૃતયુક્તૈરાલેપયેત્| પ્રપૌણ્ડરીકાદિભિર્વા ઘૃતયુક્તૈઃ| પ્રવાલં વિદ્રુમમ્| શીતમધુરાન્નપાનાદિકં ચ સેવેત|| ૨૧||

Adhikarana kaphajavya~ggacikitsA (22) · Śloka 22

કફજેષુ દશમૂલદેવદારુહરીતકીશ્વદંષ્ટ્રામલકીક્વાથે મુસ્તકુષ્ઠરિદ્રામરતરુકલ્કૈસ્તદ્વત્ સાધિતં સર્પિસ્તદ્વદે વોપયુઞ્જીત| તુત્થરોચનાલોધ્રપ્રિયઙ્ગુકાલેયકૈઃ સમધુઘૃતૈર્લેપઃ| દેવ દારુસરલબલાશિગ્રુમૂલૈર્વા| મનશ્શિલાતુત્થરસાઞ્જનૈર્વા| મૃદુના વા ક્ષારેણા દશમાત્રાઃ પ્રલેપઃ||૨૨||

કફજેષુ વ્યઙ્ગેષુ દશમૂલાદિક્વાથે મુસ્તાદિકલ્કૈસ્તદ્વદિતિ સક્ષીરં સાધિતં સર્પિઃ તદ્વદેવેત્યધોભક્તં પાને નાવનાભ્યઞ્જનયોઃ સાયં ચ પ્રયોજયેત્| તુત્થદેવદારુમનશ્શિલાદિભિર્લેપત્રયં સુબોધમ્| અથવા મૃદુના ક્ષારેણ સૂત્રોક્તેન દશમાત્રાઃ પ્રલેપઃ| માત્રા કાલવિશેષઃ| તસ્યા લક્ષણમ્ યાવત્ પર્યેતિ હસ્તાગ્રં દક્ષિણં જાનુમણ્ડલમ્| નિમેષોન્મેષકાલેન સમં માત્રા તુ સા સ્મૃતા|| ઇતિ|| ૨૨||

Adhikarana raktajavya~ggacikitsA (23) · Śloka 23

રક્તજેષુ ક્ષીરસર્પિઃસ્નિગ્ધસ્ય સિરાં વિસ્રાવયેત્| વમન વિરેચને ચ પિત્તવત્ કુર્યાત્| આલેપશ્ચાસ્ય ચન્દનમધુક કલ્કેન ઘૃતવતા| સર્જરસનીલોત્પલશઙ્ખવેતસકદલી મૂલમૂર્વામધુકકલ્કેન વા||૨૩||

રક્તજેષુ વ્યઙ્ગેષુ ક્ષીરોદ્ભાવેન સર્પિષા સ્નિગ્ધસ્ય સિરાં વિસ્રાવયેત્| સુબોધમ્| પિત્તવદિતિ ઇતિ પિત્તવ્યઙ્ગવદિક્ષુરસેનેત્યર્થઃ| ચન્દનસર્જરસાદિભિરાલેપદ્વયં સુબોધમ્| ઇતિ વ્યઙ્ગાનિ|| ૨૩||

Adhikarana prasuptau vAtakuShThacikitsAtideshaH dAhashca (24) · Śloka 24

પ્રસુપ્તૌ વાતકુષ્ઠોક્તક્રમોઽન્તે ચાગ્નિના દાહઃ||૨૪||

પ્રસુપ્તાખ્યે સુબોધમ્| અન્તે ચ વાતકુષ્ઠચિકિત્સયા શાન્ત્યપ્રાપ્તાવગ્નિના દાહઃ|| ૨૪||

Adhikarana utkoThakoThayoH cikitsA (25-37) · Śloka 37

ઉત્કોઠે પિત્તશ્લેષ્મહરો વિધિઃ સક્ષારલવણં ચ તૈલમ ભ્યઙ્ગઃ| કોઠે કુષ્ઠચિકિત્સિતમીક્ષેત||૨૫|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે ક્ષુદ્રરોગ પ્રતિષેધો નામ સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૭||

ઉત્કોઠાખ્યે સર્વો વિધિઃ પિત્તશ્લેશ્મઘ્નઃ| યવક્ષારસૈન્ધવયુક્તં તૈલમભ્યઙ્ગશ્ચ| કોઠે કુષ્ઠચિકિત્સા| (શાસ્ત્રાન્તરેષુ ક્ષુદ્રત્વસામ્યાત્તદનન્તરોક્તા પાદપ્રભેદકણ્ટકવેધપાદદાહપાર્ષ્ણિવ્યથાદેહસ્ફુટનાતિસ્વેદદેહદૌર્ગન્ધ્યવૈદ્યુતાનલદાહાદિ- ક્રિયાઽપ્યત્ર દિઙ્માત્રાવબોધનાર્થં કિઞ્ચિલ્લિખ્યતે| તત્રાદૌ પાદપ્રભેદે- ક્ષયંગતે શ્લેષ્મણિ પાદલગ્ને સચ્ચારિણાં દેહભૃતામજસ્રમ્| વાતઃ સપિત્તોઽઙ્ઘ્રિતલેષુ દુષ્ટો ભેદાન્ કરોત્યપ્રતિકારનિમ્નાન્|| વટાઙ્કુરારુષ્કરસિક્થચૂતનિર્યાસસિન્ધૂદ્ભવમર્કદુગ્ધમ્| એભિર્મહિષ્યાસ્તુ ઘૃતં વિપક્વં પાદપ્રભેદં વિનિહન્તિ સદ્યઃ|| અર્કાવિસ્નુહિદુગ્ધં સિક્થં પટુતૈલસંયુતં પિષ્ટમ્| પાદવિલિપ્તં સદ્યઃ કરોતિ કમલોપમં ચરણમ્| સ્નુહ્યર્કદુગ્ધસૈન્ધવહયખુરચૂર્ણં સનવનીતમ્| ન્યસ્તં તુમ્બફલે તત્પ્રદારિકાં લેપનાદ્ધન્યાત્| પાદદાર્યાં સિરાં વિદ્ધ્વા સ્નિગ્ધસ્વિન્ને પદે પુનઃ| સવાઘૃતમધૂચ્છિષ્ટમજ્જાક્ષારૈઃ પ્રલેપયેત્|| સ્નુહ્યર્કચ્છાગપયો લવણમધૂચ્છિષ્ટચૂતનિર્યાસમ્| માહિષનવનીતયુતં વિપાદિકાં હન્ત્યલાભુસ્થમ્| અતિપક્વશુષ્કકેતકદલભસિતં ઘૃતપટૂપેતમ્| કંસનિઘૃષ્ટં લેપાત્કરોતિ કમલોપમં ચરણમ્|| નશ્યતિ તથા વિપાદી પુષ્પલતાનીલિમૂલશૃતતૈલાત્| કા્પાસભુજગવલ્લીપટુતિલજૈર્નશ્યતે વિશેષેણ|| સર્જઘૃતં તુલ્યગુડંમ્ પિષ્ટ્વાઽશ્ટાંશાર્કદુગ્ધેન| પ્રતિલેપાત્પાદતલે નશ્યતે નિયતં વિપાદિકા સહસા|| શુક્તિકાભસ્મ સિન્ધૂત્થં સર્પિઃ સર્જરસં પયઃ| પાદયોઃ સ્ફુટને લેપસ્તિક્તાલાબુવ્યવસ્થિતઃ|| સક્ષીરં સ્નુહિકાણ્ડં સાન્તર્ધૂમં સુવર્ચિલાVવિડવત્| દગ્ધં છાગઘૃતયુતં તુમ્બસ્થં હન્તિ પરિલેપાત્|| પૂરિતોપરિસિક્થેન વહ્નિના તાપિતા ભૃશમ્| અસાધ્યાપિ વ્રજત્યસ્તં ક્ષિપ્રમેવ વિપાદિકા|| કરઞ્જબીજં રજની કટુત્રયં સમાનભાગં લવણસ્ય મૃત્તિકામ્| દગ્ધ્વા સમાલોડ્ય ઘૃતેન લિમ્પેત્ પાદૌ વિનશ્યેત વિપાદિકા ધ્રુવમ્|| કણ્ટકવેધસ્ય- પાદયોઃ કણ્ટકે વિદ્ધે રવિદુગ્ધેન પૂરયેત્| ઉદ્ધૃતેઽનુદ્ધૃતે ચાપિ પતતિ સ્વયમેવ તત્|| સૈન્ધવં તત્ર સંસ્થાપ્ય દહેલ્લોહશલાકયા| કુમાર્યાઃ કોષ્ણપત્રેણ બન્ધનં ચાત્ર કારયેત્|| લવણોદકસેકં વા સન્ધાનૌદનબન્ધનમ્| તણ્ડુલીયકમૂલાઢ્યં લવણં સપુનર્નવમ્|| વાયસીં વા પટૂયુતાં ચિલ્લીં વા સ્નેહસંયુતામ્| ચિઞ્ચાકરઞ્જપત્રં વા ઘૃતકાઞ્જિકસંયુતમ્|| ભૃષ્ટં પ્રબન્ધનં કુર્યાત્ પાયસં કોરદૂષકૈઃ| વ્રણક્રિયાં ચ કુર્વીત પક્વે દુષ્ટં પુનર્દહેત્|| પાદદાહસ્ય- શતાવરીમૂલરસાત્ ફેનેન પરિલેપિતૌ| પરિતાપાદ્વિમુચ્યેતે ચરણૌ ક્ષિપ્રમેવ તુ|| મસૂરવિદલૈઃ પિષ્ટૈર્ભૃષશીતેન વારિણા| ચરણૌ લેપયેત્સમ્યક્પાદદાહપ્રશાન્તયે|| નવનીતેન સંલિપ્તૌ વહ્નિના પરિતાપિતૌ| મુચ્યેતે ચરણૌ ક્ષિપ્રં પરિતાપાત્સુદારુણાત્|| ઘૃતાક્તૈઃ સક્તુભિઃ શ્લક્ષ્ણૈરજાક્ષીરસમન્વિતૈઃ| લેપયેચ્ચરણૌ સદ્યઃ પરિતાપવિમુક્તયે|| લિમ્પેત્સેવ્યજલારિષ્ટૈઃ શતધૌતઘૃતેન વા| પાદદાહેષુ ચરણૌ સેકં કાઞ્જિકસર્પિષા| કુમારીરસસેકો વા જલૌકોભિર્હરેદસૃક્| પાર્ષ્ણિવ્યથાયાઃ- લિપ્તા સર્ષપકલ્કેન સ્વેદિતા ચાશ્મના ભૃશમ્| પાદપાર્ષ્ણિવ્યથા તીવ્રા પક્ષાર્દ્ધેન વિનશ્યતિ|| દેહસ્ફુટનસ્ય- અગસ્તિપુષ્પચૂર્ણેન માહિષં શ્રપયેત્પયઃ| તદુત્થનવનીતાક્તો દેહસ્ય સ્ફુટનં જયેત્|| અતિસ્વેદસ્ય- હરીતકીં તુ સમ્પિષ્ય ગાત્રમુદ્વર્ત્તયેન્નરઃ| પશ્ચાત્સ્નાનં પ્રકુર્વીત દેહસ્વેદોપશાન્તયે|| દેહદૌર્ગન્ધ્યસ્ય- ગોમૂત્રેણ સમાલોડ્ય માહિષં શકૃદુત્તમમ્| તેનૈવ લેપનં કુર્યાદ્દેહદૌર્ગન્ધ્યનાશનમ્|| શિરીષલામજ્જકહેમલોધ્રૈસ્ત્વગ્ભેદસંસ્વેદહરઃ પ્રઘર્ષઃ| પત્રામ્બુલોહૈરથ ચન્દનાભ્યાં શરીરદૌર્ગન્ધ્યહરઃ પ્રલેપઃ|| તિન્તિણીસ્વરસે તૈલપ્રસ્થં સમ્યક્પચેદ્ભિષક્| અત્ર કલ્કાર્થમેતાનિ વાતઘ્નાનિ ચ યોજયેત્|| શિગ્રુસૈન્ધવદુર્ગન્ધા લશુનં ચ સચિત્રિકમ્| એતચ્છરીરદૌર્ગન્ધ્યકણ્ડૂતિસ્વેદનાશનમ્|| તિન્તિણીકદલોદ્ભૂતં સ્વરસં લેપયેન્નરઃ| બહુશો દેહવૈગન્ધ્યકણ્ડૂકોઠવિનાશનમ્|| ક્ષૌદ્રેણ પૌષ્કરં રેણુમેકવિંશતિવાસરાન્| લિહતાં દેહદૌર્ગન્ધ્યં નશ્યેન્નિશ્શેષમઙ્ગિનામ્|| દ્વિનિશાતિલરુગ્રાજીકલ્કોદ્વર્ત્તિતવિગ્રહઃ| યઃ સ્નાતિ તસ્ય દેહઃ સ્યાત્સુગન્ધિર્ભાસ્કરચ્છવિઃ|| વૈદ્યુતાનલદાહસ્ય- વૈદ્યતાનલદગ્ધસ્ય લેપસેકાદિ યોજયેત્| સતૈલમમ્લલવણપ્રાયં તાપં ચ વહ્નિના|| તુત્થદગ્ધવદાહારં મધુરસ્નિગ્ધશીતલમ્| સેકં ચ સંજ્ઞાયુક્તસ્ય કુર્વીતેન્દ્રિયવેદિનઃ|| આગ્નેયૈરૌષધૈર્લેપં સેકમિક્ષુતુષોદકૈઃ| સર્પિસ્નિગ્ધૈરમ્લયુક્તૈર્વસાતૈલઘૃતૈરપિ|| ઇત્યાદિકં શાસ્ત્રાન્તરાદવગન્તવ્યમ્|| ૨૫|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયા મુત્તરતન્ત્રે સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ