37. kṣudrarōgapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha kShudrarogapratiShedhAkhyo nAma saptatriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ ક્ષુદ્રરોગપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana ajagallikAcikitsA (2) · Śloka 2

અજગલ્લિકામપક્વાં જલૌકોભિર્ગ્રાહયેત્| યવક્ષાર શુક્તિસૌરાષ્ટ્રીકલ્કૈશ્ચ લેપયેત્||૨||

Adhikarana yavaprakhyAdipAShANagardabhAntAnAM cikitsA (3) · Śloka 3

યવપ્રખ્યાદીન્ પાષાણગર્દભાન્તાન્ સ્વેદયિત્વા સુરદારુ કુષ્ઠમનશ્શિલાલૈર્લેપયેત્| પક્વાંસ્તુ સહાજગલ્લિકયા વ્રણવદુપાચરેત્||૩||

Adhikarana mukhadUShikAcikitsA (4) · Śloka 4

મુખદૂષિકાં લોધ્રતુવરિકાભ્યાં વા પ્રદિહ્યાત્| વટપત્ર નારિકેલશુક્તિભ્યાં વા સૈન્ધવવચાક્ષિભેષજસિદ્ધાર્થ કૈર્વા| એવમશાન્તૌ છર્દયેત્| લલાટે ચ સિરાં વિધ્યેત્||૪||

Adhikarana padmakaNTakacikitsA (5) · Śloka 5

પદ્મકણ્ટકેષુ નિમ્બામ્બુવાન્તં નિમ્બોદકસિદ્ધં સર્પિઃ સક્ષૌદ્રં પાયયેત્| નિમ્બારગ્વધકષાયેણ ચોદ્વર્તનમ્||૫||

Adhikarana vivRutAdijAlagardabhAntAnAmiri gallikAyAshca cikitsA (6) · Śloka 6

વિવૃતાદીન્ જાલગર્દભાન્તાનિરિગલ્લિકાં ચ પિત્તવિસર્પ વચ્ચિકિત્સેત્||૬||

Adhikarana rAjikAjAlagardabhayorvisheShaH (7) · Śloka 7

વિશેષતો રાજિકામપાકશર્કરાભૂર્વાકણ્ટકશર્કરાભિઃ ક્ષીરપિષ્ટાભિર્લેપયેત્| અભીક્ષ્ણં ચ મૃજા શીલનમ્| જાલ ગર્દભે ધાત્રીફલાન્યુપયુઞ્જીત||૭||

Adhikarana agnirohiNIcikitsA (8) · Śloka 8

અગ્નિરોહિણીમપિ પ્રત્યાખ્યાય પિત્તવિસર્પવદુપાચરેત્| પક્વાં તુ મધુરવર્ગસિદ્ધેન સર્પિષા રોપયેત્||૮||

Adhikarana vidArikAcikitsA (9) · Śloka 9

વિદારિકાં જલવાસિનીભિર્ગ્રાહયિત્વા બિલ્વમૂલનગવૃત્તિ કવર્ષાભ્વજકર્ણપલાશકલ્કેન પ્રલિમ્પેત્| અનુપશા મ્યન્તીં ત્વભ્યજ્ય સ્વેદયિત્વા વિમ્લાપયેત્| પક્વાં શસ્ત્રેણ વિદાર્ય નિમ્બતિલપટોલકલ્કેન પ્રચ્છાદ્ય બધ્નીયાત્| ક્ષીરિવૃક્ષકદરખદિરકષાયો વ્રણપ્રક્ષાલનમ્| શુદ્ધં મધુર કષાયસંસ્કૃતેન તૈલેન રોપયેત્||૯||

Adhikarana sharkarArbudacikitsA (10) · Śloka 10

શર્કરાર્બુદં મેદોઽર્બુદવદુપાચરેત્||૧૦||

Adhikarana valmIkacikitsA (11) · Śloka 11

વલ્મીકં હસ્તસ્ય પાદસ્ય ચોપરિષ્ટાન્મર્મણિ વા જાતં પ્રવૃ દ્ધમતિબહુચ્છિદ્રાવૃતં સશોફં ચ વર્જયેત્| અતોઽન્યથા તુ પ્રાક્ કૃતશુદ્ધેઃ શોણિતમપહરેત્| સક્તુ પલલલવણાગુડૂચ્યારેવતશ્યામાદન્તીકુલત્થિકામૂલૈર્લેપયેત્| પક્વે તુ સર્વાં ગતિં દુષ્ટમાંસાનિ ચ શસ્ત્રેણ સમ્યક્ શોધ યિત્વાઽગ્નિના ક્ષારેણ વા દહેત્| સુશુદ્ધે તુ વ્રણે ભલ્લાતકમનશ્શિલાલૈલાકાલનુસાર્ય ગરુચન્દનૈર્નિમ્બતૈલં રોપણાર્થં શ્રપયેત્||૧૧||

Adhikarana kadaracikitsA (12) · Śloka 12

કદરં શસ્ત્રેણોત્કૃત્ય સ્નેહેન દહેત્||૧૨||

Adhikarana ruddhagude niruddhamaNicikitsAtideshaH (13) · Śloka 13

રુદ્ધગુદે નિરુદ્ધમણિવચ્ચિકિત્સા||૧૩||

Adhikarana cippacikitsA (14) · Śloka 14

ચિપ્પં શોણિતાવસેકસંશોધનૈરુપાચરેત્| વ્યપગતોષ્મા ણઞ્ચૈનમુષ્ણામ્બુના પરિષિચ્ય યથાયોગં શસ્ત્રેણ પરિકર્ત્યા પનયેત્| તતો રસાઞ્જનરોચનાનેપાલીતેજોહ્વાકલ્કૈરમ્લપિષ્ટૈઃ શોધ યિત્વા કાલેયકાગરુહરિદ્રારસઞ્જનસિદ્ધે તૈલેન રોપયેત્| મધુરકષાયસિદ્ધેન વા| અલ્પાવશિષ્ટં ચ સર્જરસચૂર્ણેન પૂરયેત્||૧૪||

Adhikarana kunakhacikitsA (15) · Śloka 15

કુનખમપિ પ્રદુષ્ટમેવમેવોપક્રમેત્||૧૫||

Adhikarana alasacikitsA (16) · Śloka 16

અલસે ત્વમ્લકાઞ્જિકાવસિક્તૌ ચરણૌ નિમ્બતૈલપટો લાકાસીસરોચનાકલ્કેનાલેપયેત્| નિદિગ્ધિકારસ સિદ્ધેન સર્ષપતૈલેનાભ્યજ્ય રોચનાકાસીસમનશ્શિલાચૂર્ણૈઃ પ્રતિસારયેત્||૧૬||

Adhikarana tilakAlakAdInAM cikitsA (17) · Śloka 17

તિલકાલકાન્ મશાંશ્ચ સૂર્યકાન્તેનાઽગ્નિના વા દહેત્ ક્ષારેણ વા| ચર્મકીલં જતુમણિં ચ તદ્વચ્છસ્ત્રેણોત્કૃત્ય||૧૭||

Adhikarana lA~jchanAdicikitsA (18) · Śloka 18

લાઞ્છનવ્યઙ્ગનીલિકાસુ યથાસન્નાં સિરાં વિધ્યેત્| ક્ષીરી વૃક્ષવલ્કકલ્કૈશ્ચ ક્ષીરપિષ્ટૈર્લેપયેત્| બલાતિબલામધુ કહરિદ્રાભિર્વા| મધુકાગરુપયસ્યાકાલીયકૈર્વા| તરુણ કપિત્થતિન્દુકરજનીભિર્વા| અમ્લિકામૂલેન વા| સૂકર દંષ્ટ્રયા વા મધુઘૃતયુક્તયા||૧૮||

Adhikarana vya~ggacikitsAvisheShaH (19) · Śloka 19

વિશેષેણ વ્યઙ્ગેષ્વસૃક્સ્રાવપૂર્વમર્જુનપરિપોટૈર્લેપઃ| ક્ષૌદ્રેણ વા પિષ્ટા મઞ્જિષ્ઠા| અજાક્ષીરેણ વાઽઽર્દ્રદાડીમત્વક્| તેનૈવ વા બાલામલકં ગોમૂત્રેણ સપ્તાહં સ્થિતમ્| દધિમ ણ્ડેન વ કાલેયકલોધ્રોત્પલકિઞ્જલ્કમ્| નવનીતેન વા શ્વેતાશ્વખુરજમષી||૧૯||

Adhikarana vAtajavya~ggacikitsA (20) · Śloka 20

તત્રાપિ વાતજેષુ દેવદારુદુરાલભાબૃહતીમઞ્જિષ્ઠામૂર્વાપા માર્ગત્રાયન્તીત્રાયમાણાશુકનસાબલાવિદારીયવબદરકુલ ત્થબિલ્વોત્પલશતાવરીદર્ભમૂલક્વાથે શૃઙ્ગીવિડઙ્ગગર્ભ ઘૃતં વિપક્વમધોભક્તં પાનમભ્યઙ્ગં નાવનં ચ સાયં યોજ યેત્| પ્રલેપઞ્ચ ન્યગ્રોધદેવદારુહરીતકીપૂતીકરઞ્જમદનપુલચૂર્ણૈ ર્ઘૃતયુક્તૈઃ| બદરમજ્જાકોદ્રવલાજચૂર્ણેન વા સઘૃતેન| શ્વેતચમરાસ્થિતાલપત્રીસ્તન્યમધુઘૃતૈર્વા||૨૦||

Adhikarana pittajavya~ggacikitsA (21) · Śloka 21

પિત્તેષુ બલામધુકમાગધિકાક્ષીરકાકોલીસ્વગુપ્તા ફલકાકમાચીતુગાહ્વાભિઃ સપયઃ સર્પિઃ સિદ્ધં પૂર્વવત્ પ્રયોજયેત્| મૃદ્વીકાશ્વેતપાકીખર્જૂરપરુષકસૌવીરબદરદ્વિમેદાપુનર્નવ કશેરુકા પ્રવાલવિદ્રુમમૃણાલૈર્વા સક્ષીરૈઃ| ઉપસ્નિગ્ધં ચૈનમિક્ષુરસેનોભયતો વિરેચયેત્| કૃતરુધિરાવસેચનાનેતાંશ્ચ વ્યઙ્ગાન્ મધુકશારિવાબલા ચન્દનલોધ્રોત્પલૈર્ઘૃતયુક્તૈરાલેપયેત્| પ્રપોણ્ડરીકમધુકપદ્મકનીલોત્પલસારિવાકદલીમૂ લપ્રવાલસુવર્ણગૈરિકૈર્વા| શીતમધુરમન્નપાનં પ્રવાતમહઃ સ્વપ્નં સૌમનસ્યં ચ સેવેત||૨૧||

Adhikarana kaphajavya~ggacikitsA (22) · Śloka 22

કફજેષુ દશમૂલદેવદારુહરીતકીશ્વદંષ્ટ્રામલકીક્વાથે મુસ્તકુષ્ઠરિદ્રામરતરુકલ્કૈસ્તદ્વત્ સાધિતં સર્પિસ્તદ્વદે વોપયુઞ્જીત| તુત્થરોચનાલોધ્રપ્રિયઙ્ગુકાલેયકૈઃ સમધુઘૃતૈર્લેપઃ| દેવ દારુસરલબલાશિગ્રુમૂલૈર્વા| મનશ્શિલાતુત્થરસાઞ્જનૈર્વા| મૃદુના વા ક્ષારેણા દશમાત્રાઃ પ્રલેપઃ||૨૨||

Adhikarana raktajavya~ggacikitsA (23) · Śloka 23

રક્તજેષુ ક્ષીરસર્પિઃસ્નિગ્ધસ્ય સિરાં વિસ્રાવયેત્| વમન વિરેચને ચ પિત્તવત્ કુર્યાત્| આલેપશ્ચાસ્ય ચન્દનમધુક કલ્કેન ઘૃતવતા| સર્જરસનીલોત્પલશઙ્ખવેતસકદલી મૂલમૂર્વામધુકકલ્કેન વા||૨૩||

Adhikarana prasuptau vAtakuShThacikitsAtideshaH dAhashca (24) · Śloka 24

પ્રસુપ્તૌ વાતકુષ્ઠોક્તક્રમોઽન્તે ચાગ્નિના દાહઃ||૨૪||

Adhikarana utkoThakoThayoH cikitsA (25-37) · Śloka 37

ઉત્કોઠે પિત્તશ્લેષ્મહરો વિધિઃ સક્ષારલવણં ચ તૈલમ ભ્યઙ્ગઃ| કોઠે કુષ્ઠચિકિત્સિતમીક્ષેત||૨૫|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે ક્ષુદ્રરોગ પ્રતિષેધો નામ સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૭||