Adhikarana atha kShudrarogapratiShedhAkhyo nAma saptatriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ kṣudrarōgapratiṣēdhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
View original
अथातः क्षुद्ररोगप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
uktakramēṇaivaṁ kṣudrarōgāṇāṁ cikitsāṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē| (kṣudrarōgāṇāmajagallikādīnāṁ pratiṣēdhaścikitsāsminnucyata iti kṣudrarōgapratiṣēdhaḥ| śēṣaṁ pūrvavat)|| 1||
Adhikarana ajagallikAcikitsA (2) · Śloka 2
ajagallikāmapakvāṁ jalaukōbhirgrāhayēt|
yavakṣāra śuktisaurāṣṭrīkalkaiśca lēpayēt||2||
View original
अजगल्लिकामपक्वां जलौकोभिर्ग्राहयेत्|
यवक्षार शुक्तिसौराष्ट्रीकल्कैश्च लेपयेत्||२||
apakvāyāmajagallikāyāṁ jalaukasō yavakṣārādibhiśca lēpaḥ||2||
Adhikarana yavaprakhyAdipAShANagardabhAntAnAM cikitsA (3) · Śloka 3
yavaprakhyādīn pāṣāṇagardabhāntān svēdayitvā suradāru kuṣṭhamanaśśilālairlēpayēt|
pakvāṁstu sahājagallikayā vraṇavadupācarēt||3||
View original
यवप्रख्यादीन् पाषाणगर्दभान्तान् स्वेदयित्वा सुरदारु कुष्ठमनश्शिलालैर्लेपयेत्|
पक्वांस्तु सहाजगल्लिकया व्रणवदुपाचरेत्||३||
yavaprakhyādīnāṁ pañcānāṁ prakaraṇādapakvānāṁ yathārhaḥ svēdaḥ| suradārvādibhiśca lēpaḥ| (yavaprakhyādīnāṁ bhinnarūpatvē'pi kaphavātajatvasāmyēna kāraṇaikyāt grathanasāmyēna vilāyanīyatvācca kriyaikatvakathanam)| pakvāṁstu yavaprakhyādīn sahājagallikayētyajagallikāmapi pakvāmēvaṁ ṣaḍ vraṇapratiṣēdhōktacikitsayōpacarēt|| 3||
Adhikarana mukhadUShikAcikitsA (4) · Śloka 4
mukhadūṣikāṁ lōdhratuvarikābhyāṁ vā pradihyāt|
vaṭapatra nārikēlaśuktibhyāṁ vā saindhavavacākṣibhēṣajasiddhārtha kairvā|
ēvamaśāntau chardayēt|
lalāṭē ca sirāṁ vidhyēt||4||
View original
मुखदूषिकां लोध्रतुवरिकाभ्यां वा प्रदिह्यात्|
वटपत्र नारिकेलशुक्तिभ्यां वा सैन्धववचाक्षिभेषजसिद्धार्थ कैर्वा|
एवमशान्तौ छर्दयेत्|
ललाटे च सिरां विध्येत्||४||
mukhadūṣikāsu lōdhratuvarikābhyāṁ vā lēpō vaṭapatranārikēlaphalaśuktibhyāṁ vā saindhavādibhirvā| lōdhramakṣibhēṣajam| tuvarikā āḍhakī| ēvaṁ lēpēnāśāntau chardanaṁ sirāvyadhaśca|| 4||
Adhikarana padmakaNTakacikitsA (5) · Śloka 5
padmakaṇṭakēṣu nimbāmbuvāntaṁ nimbōdakasiddhaṁ sarpiḥ sakṣaudraṁ pāyayēt|
nimbāragvadhakaṣāyēṇa cōdvartanam||5||
View original
पद्मकण्टकेषु निम्बाम्बुवान्तं निम्बोदकसिद्धं सर्पिः सक्षौद्रं पाययेत्|
निम्बारग्वधकषायेण चोद्वर्तनम्||५||
padmakaṇṭakēṣu nimbakvāthēna vamanaṁ tatō nimbakvāthasiddhasya sarpiṣaḥ pānaṁ nimbāragvadhayōḥ kaṣāyēṇa cūrṇēnōdvartanaṁ ca| nimbasya tvak āragvadhasya mūlatvak ca)|| 5||
Adhikarana vivRutAdijAlagardabhAntAnAmiri gallikAyAshca cikitsA (6) · Śloka 6
vivr̥tādīn jālagardabhāntānirigallikāṁ ca pittavisarpa vaccikitsēt||6||
View original
विवृतादीन् जालगर्दभान्तानिरिगल्लिकां च पित्तविसर्प वच्चिकित्सेत्||६||
(kāraṇānāṁ pittādvinābhāvādrōgāṇāṁ prāyēṇa svarūpasāmyācca vivr̥tādirigallikāntānāṁ kriyāmēkīkr̥tyāha) vivr̥tādīnirigallikāṁ ca cikitsitōktapittavisarpavat cikitsēt| (vivr̥tādīn vivr̥tā masūrikā visphōṭaviddhā gardabhīkakṣyāgandhanāmarājikājālagardabhānirigallikāṁ cēti daśa kṣudrarōgān pittavisarpavat pittavisarpa iva kamalōtpalādipralēpādinā cikitsēt| anyē tu pittavisarpavadityasyārthamēvamāhuḥ-pittavadvisarpavacca| śāstrāntarēṣu kriyāviśēṣadarśanāt kēṣāñcit pittaharaṁ kēṣāśidvisarpaharamiti| anēna visarpēṣu sāmānyēnōktā laṅghanarūkṣaṇaraktāvasēkavamanavirēcanādikāḥ kriyā dyōtyantē| uktañca- masūrikāgrarūpēṣu laṅghanaṁ vamanaṁ tataḥ| yaṣṭīmadhukanimbatvagambubhiḥ sitayānu ca| virēcanaṁ trivr̥ccūrṇayuktayā vā'vipattinā|| anyē masūrikāyāṁ kaphavisarpakuṣṭhaharaṁ pralēpādikriyāvidhimupadiśanti visphōṭacikitsāṁ ca visphōṭēṣu ca sarvēṣu laṅghanaṁ pūrvamācarēt| na rasēna vinā kē'pi visphōṭāḥ sambhavanti hi|| iti| masūrikāvisphōṭayōrviṁśatidinātpūrvaṁ snānābhāva uktaḥ| pūjya cābhyajya ca snāyādviṁśatērdivasāt param| prāptē snānadinē'gāraṁ muñcēyurgr̥havāsinaḥ| anyathā tān viśētprāyō masūrītyāha kāśyapaḥ| ityaṣṭavidhāyā masūrikāyāścikitsā samānatantrādavagantavyā)||6||
Adhikarana rAjikAjAlagardabhayorvisheShaH (7) · Śloka 7
viśēṣatō rājikāmapākaśarkarābhūrvākaṇṭakaśarkarābhiḥ kṣīrapiṣṭābhirlēpayēt|
abhīkṣṇaṁ ca mr̥jā śīlanam|
jāla gardabhē dhātrīphalānyupayuñjīta||7||
View original
विशेषतो राजिकामपाकशर्कराभूर्वाकण्टकशर्कराभिः क्षीरपिष्टाभिर्लेपयेत्|
अभीक्ष्णं च मृजा शीलनम्|
जाल गर्दभे धात्रीफलान्युपयुञ्जीत||७||
viśēṣata ityādinā rājikāyāḥ sādhanasamuccayaḥ| apākaśarkarādibhiḥ kṣīrapiṣṭairlēpaḥ| apākaśarkarā kumbhakāracullīdagdhaśarkarā| kaṇṭakaśarkarāṅgaṇamr̥t| abhīkṣṇamatyarthaṁ mr̥jāśīlanaṁ saṁśōdhanasēvā| jālagardabhē dhātrīphalānyāmalakānyupayuñjīta viśēṣata ityarthāt|| 7||
Adhikarana agnirohiNIcikitsA (8) · Śloka 8
agnirōhiṇīmapi pratyākhyāya pittavisarpavadupācarēt|
pakvāṁ tu madhuravargasiddhēna sarpiṣā rōpayēt||8||
View original
अग्निरोहिणीमपि प्रत्याख्याय पित्तविसर्पवदुपाचरेत्|
पक्वां तु मधुरवर्गसिद्धेन सर्पिषा रोपयेत्||८||
agnirōhiṇīmapītyasādhyatvāṅgīkaraṇē| pratyākhyāya na sidhyatītyuktvā| (pratyākhyāya nirākaraṇaṁ kr̥tvā sādhyēta na vētyuktvētyarthaḥ| pakvāmityagnirōhiṇīm)|| 8||
Adhikarana vidArikAcikitsA (9) · Śloka 9
vidārikāṁ jalavāsinībhirgrāhayitvā bilvamūlanagavr̥tti kavarṣābhvajakarṇapalāśakalkēna pralimpēt|
anupaśā myantīṁ tvabhyajya svēdayitvā vimlāpayēt|
pakvāṁ śastrēṇa vidārya nimbatilapaṭōlakalkēna pracchādya badhnīyāt|
kṣīrivr̥kṣakadarakhadirakaṣāyō vraṇaprakṣālanam|
śuddhaṁ madhura kaṣāyasaṁskr̥tēna tailēna rōpayēt||9||
View original
विदारिकां जलवासिनीभिर्ग्राहयित्वा बिल्वमूलनगवृत्ति कवर्षाभ्वजकर्णपलाशकल्केन प्रलिम्पेत्|
अनुपशा म्यन्तीं त्वभ्यज्य स्वेदयित्वा विम्लापयेत्|
पक्वां शस्त्रेण विदार्य निम्बतिलपटोलकल्केन प्रच्छाद्य बध्नीयात्|
क्षीरिवृक्षकदरखदिरकषायो व्रणप्रक्षालनम्|
शुद्धं मधुर कषायसंस्कृतेन तैलेन रोपयेत्||९||
vidārikāyāṁ pūrvaṁ jalaukasaḥ tatō bilvamūlādipalāśāntakalkēna pralēpaḥ| nagavr̥ttikaḥ subōdhaḥ| palāśaṁ patram| vimlāpanaṁ mardanēna vilāyanam| pakvāmiti tāmēva vidārikām| śuddhāmiti tāmēva| (nagavr̥ttikavarṣābhūbilvamūlairiti suśrutapāṭhaḥ| nagavr̥ttikaḥ jiṅgāṇam| guḍaganikēti lōkē| vr̥ścikālītyanyē| ajakarṇaḥ sarjaḥ| palāśaḥ śaṭhī| iti śrīḍalhaṇakr̥tē nibandhasaṁgrahē)|| 9||
Adhikarana sharkarArbudacikitsA (10) · Śloka 10
śarkarārbudaṁ mēdō'rbudavadupācarēt||10||
View original
शर्करार्बुदं मेदोऽर्बुदवदुपाचरेत्||१०||
śarkarārbudē granthyādyuktamēdō'rbudavaccikitsā|| 10||
Adhikarana valmIkacikitsA (11) · Śloka 11
valmīkaṁ hastasya pādasya cōpariṣṭānmarmaṇi vā jātaṁ pravr̥ ddhamatibahucchidrāvr̥taṁ saśōphaṁ ca varjayēt|
atō'nyathā tu prāk kr̥taśuddhēḥ śōṇitamapaharēt|
saktu palalalavaṇāguḍūcyārēvataśyāmādantīkulatthikāmūlairlēpayēt|
pakvē tu sarvāṁ gatiṁ duṣṭamāṁsāni ca śastrēṇa samyak śōdha yitvā'gninā kṣārēṇa vā dahēt|
suśuddhē tu vraṇē bhallātakamanaśśilālailākālanusārya garucandanairnimbatailaṁ rōpaṇārthaṁ śrapayēt||11||
View original
वल्मीकं हस्तस्य पादस्य चोपरिष्टान्मर्मणि वा जातं प्रवृ द्धमतिबहुच्छिद्रावृतं सशोफं च वर्जयेत्|
अतोऽन्यथा तु प्राक् कृतशुद्धेः शोणितमपहरेत्|
सक्तु पलललवणागुडूच्यारेवतश्यामादन्तीकुलत्थिकामूलैर्लेपयेत्|
पक्वे तु सर्वां गतिं दुष्टमांसानि च शस्त्रेण सम्यक् शोध यित्वाऽग्निना क्षारेण वा दहेत्|
सुशुद्धे तु व्रणे भल्लातकमनश्शिलालैलाकालनुसार्य गरुचन्दनैर्निम्बतैलं रोपणार्थं श्रपयेत्||११||
(valmīkasya dēśabhēdarūpajanitamasādhyatvaṁ darśayati|) hastasyētyādyasādhyavalmīkasya liṅgam| atō sādhyalakṣaṇādanyathā vaiparītyē valmīkavataḥ prākpūrvaṁ kr̥ta saṁśuddhērvihitavamanavirēkasya śōṇitaṁ yathōpapattyavasēcayēt| tataḥ saktvādibhirārēvatādimūlayuktailēpayēt| ārēvataḥ karṇikātaḥ| śyāmā trivr̥t| dantī nāgadantī| kulatthikā dvitīyā trivr̥t| pakvē tviti valmīkē| sarvāṁ gatimaśēṣāṁ nāḍīm| subōdham| (pakvē prāptapākē, tuviśēṣē| anantarōktādupakramādasya śastrasukhasādhyatvaṁ viśēṣaḥ| śastrēṇa maṇḍalāgrādinā sarvāmaśēṣāṁ gatiṁ nāḍīṁ duṣṭamāṁsāni ca samyak śastrakarmōktavidhānēnāmūlataḥ śōdhayitvā chitvētyarthaḥ| agninā kṣārēṇa vā dahēt| vaśabda agnikṣārayērvikalpārthaḥ| unnatamagninā'vanataṁ kṣārēṇa ca dahēditi bhāvaḥ)| śuddhē ca valmīkavraṇē nimbatailaṁ bhallātakādibhī rōpaṇārthaṁ śrapayēt| kālānusārī tagaram|| 11||
Adhikarana kadaracikitsA (12) · Śloka 12
kadaraṁ śastrēṇōtkr̥tya snēhēna dahēt||12||
View original
कदरं शस्त्रेणोत्कृत्य स्नेहेन दहेत्||१२||
kadārākhyē subōdham| snēhēna dāhayōgyēna (kadarākhyaṁ kṣudrarōgaṁ śastrēṇa vr̥ddhipatrādinā utkr̥tya chittvā snēhēna agnisantāpāddāhayōgyēna pādatalamunnāmya tasya vraṇasya paritō māṣakalkēna dr̥ḍhāṁ pālīṁ kr̥tvā snēhēna tāṁ pūrayitvā dahēt)|| 12||
Adhikarana ruddhagude niruddhamaNicikitsAtideshaH (13) · Śloka 13
ruddhagudē niruddhamaṇivaccikitsā||13||
View original
रुद्धगुदे निरुद्धमणिवच्चिकित्सा||१३||
niruddhamaṇirguhyarōgē vakṣyatē taduktā cikitsā ruddhagudē| (ruddhagudākhyē kṣudrarōgē guhyarōgapratiṣēdhē vakṣyamāṇaniruddhamaṇikriyāvat cikitsitaṁ kāryam| punaḥ punaḥ sthūlatarasnēhāktajātuṣanāḍīvinyāsānilāpahasnēhapariṣēkādibhirgudasrōtaḥ kramēṇa vardhayēdityarthaḥ)|| 13||
Adhikarana cippacikitsA (14) · Śloka 14
cippaṁ śōṇitāvasēkasaṁśōdhanairupācarēt|
vyapagatōṣmā ṇañcainamuṣṇāmbunā pariṣicya yathāyōgaṁ śastrēṇa parikartyā panayēt|
tatō rasāñjanarōcanānēpālītējōhvākalkairamlapiṣṭaiḥ śōdha yitvā kālēyakāgaruharidrārasañjanasiddhē tailēna rōpayēt|
madhurakaṣāyasiddhēna vā|
alpāvaśiṣṭaṁ ca sarjarasacūrṇēna pūrayēt||14||
View original
चिप्पं शोणितावसेकसंशोधनैरुपाचरेत्|
व्यपगतोष्मा णञ्चैनमुष्णाम्बुना परिषिच्य यथायोगं शस्त्रेण परिकर्त्या पनयेत्|
ततो रसाञ्जनरोचनानेपालीतेजोह्वाकल्कैरम्लपिष्टैः शोध यित्वा कालेयकागरुहरिद्रारसञ्जनसिद्धे तैलेन रोपयेत्|
मधुरकषायसिद्धेन वा|
अल्पावशिष्टं च सर्जरसचूर्णेन पूरयेत्||१४||
cippē subōdham| parikartyōpakartya| (ēnaṁ cippākhyaṁ rōgaṁ duṣṭaraktamōkṣaṇēna 'ūṣmā pittādr̥tē nāstī' tyuktvā tannirharaṇaparamauṣadhēna virēcanākhyēna saṁśōdhanēna ca vyapagatōṣmāṇaṁ jitōṣmāṇaṁ kr̥tvā'nantaramuṣṇōdakēna pariṣicya śastrēṇa yathāyōgaṁ parikartya paritō nakhaśastrāgrēṇa māṁsādviślēṣya ṣaḍaṅgulēna sandaṁśēnāmūlatō dr̥ḍhaṁ gr̥hītvā samyagutpāṭyāpanayēt)||14||
Adhikarana kunakhacikitsA (15) · Śloka 15
kunakhamapi praduṣṭamēvamēvōpakramēt||15||
View original
कुनखमपि प्रदुष्टमेवमेवोपक्रमेत्||१५||
kunakhamapīti cippacikitsitasamuccayē| (praduṣṭamabhighātādināntarmāṁsaviślēṣōccalitaduṣṭāsrasaṁślēṣāt kutsitatvamāgataṁ nakhamapyēvamēva cippavadēva nakhōtpāṭanādikēna śastrakarmaṇōpakramēta cikitsēt)|| 15||
Adhikarana alasacikitsA (16) · Śloka 16
alasē tvamlakāñjikāvasiktau caraṇau nimbatailapaṭō lākāsīsarōcanākalkēnālēpayēt|
nidigdhikārasa siddhēna sarṣapatailēnābhyajya rōcanākāsīsamanaśśilācūrṇaiḥ pratisārayēt||16||
View original
अलसे त्वम्लकाञ्जिकावसिक्तौ चरणौ निम्बतैलपटो लाकासीसरोचनाकल्केनालेपयेत्|
निदिग्धिकारस सिद्धेन सर्षपतैलेनाभ्यज्य रोचनाकासीसमनश्शिलाचूर्णैः प्रतिसारयेत्||१६||
alasa ityādi subōdham| (alasākhyē kṣudrarōgē tu amlēna kāñjikēna dhānyāmlēnāvasiktau pariṣiktau caraṇau nimbādikalkēnālēpayēt| kāsīsaṁ tuttham| pratisāraṇaṁ gharṣaṇam)|| 16||
Adhikarana tilakAlakAdInAM cikitsA (17) · Śloka 17
tilakālakān maśāṁśca sūryakāntēnā'gninā vā dahēt kṣārēṇa vā|
carmakīlaṁ jatumaṇiṁ ca tadvacchastrēṇōtkr̥tya||17||
View original
तिलकालकान् मशांश्च सूर्यकान्तेनाऽग्निना वा दहेत् क्षारेण वा|
चर्मकीलं जतुमणिं च तद्वच्छस्त्रेणोत्कृत्य||१७||
tilakālakādiṣu sūryakāntavyavahitaiḥ sūryaraśmibhirdāhō'gninā vā kṣārēṇa vā| (tilakālakākhyān maśākhyāṁśca rōgān arkakiraṇasantaptēna sūryakāntēnāgninā vā tayōstvaṅmāṁsāśrayatayā padmapatratanunā mr̥dukṣāralēpēna vā dahēt|) carmakīlaṁ jatūmaṇiṁ ca tadvaditi sūryakāntādinā dahēditi sambandhaḥ| na tu prathamamēvāpi tu śastrēṇōtkr̥tya| (carmakīlākhyaṁ jatūmaṇisaṁśitaṁ ca| jatūmaṇirityaprāṇijātērvā rajjvādērityūṅ| śastrēṇa vr̥ddhipatrādinā utkr̥tyamūlataśchitvā| tadvat sūryakāntādyanyatamēna dahēt)|| 17||
Adhikarana lA~jchanAdicikitsA (18) · Śloka 18
lāñchanavyaṅganīlikāsu yathāsannāṁ sirāṁ vidhyēt|
kṣīrī vr̥kṣavalkakalkaiśca kṣīrapiṣṭairlēpayēt|
balātibalāmadhu kaharidrābhirvā|
madhukāgarupayasyākālīyakairvā|
taruṇa kapitthatindukarajanībhirvā|
amlikāmūlēna vā|
sūkara daṁṣṭrayā vā madhughr̥tayuktayā||18||
View original
लाञ्छनव्यङ्गनीलिकासु यथासन्नां सिरां विध्येत्|
क्षीरी वृक्षवल्ककल्कैश्च क्षीरपिष्टैर्लेपयेत्|
बलातिबलामधु कहरिद्राभिर्वा|
मधुकागरुपयस्याकालीयकैर्वा|
तरुण कपित्थतिन्दुकरजनीभिर्वा|
अम्लिकामूलेन वा|
सूकर दंष्ट्रया वा मधुघृतयुक्तया||१८||
lāñchanāditrayāṇāmapi raktadōṣajatvasāmyāccikitsāmēkīkr̥tyāha-lāñchanāditrayē āsannāyāḥ apratiṣiddhāyāḥ sirāyāḥ vyadhanam| pañca lēpayōgāḥ subōdhāḥ| payasyā kṣīrikā| kālīyakaṁ kr̥ṣṇacandanam| taruṇakapitthō'jīrṇakapitthataruḥ| amlikā cukrikāḥ, tasyā mūlam| iti lāñchanāditrayasādhāraṇam| (pūrvōktaṁ vyaṅganīlikayōrapr̥thaktvaṁ tu saṅkhyānāṁ ṣaṭtriṁśatvāpādanāyaiva| atra nīlikāgrahaṇaṁ sthānabhēdajanitasaṁjñāntaratayā cikitsāntarabhrāntiparihārārtham)|| 18||
Adhikarana vya~ggacikitsAvisheShaH (19) · Śloka 19
viśēṣēṇa vyaṅgēṣvasr̥ksrāvapūrvamarjunaparipōṭairlēpaḥ|
kṣaudrēṇa vā piṣṭā mañjiṣṭhā|
ajākṣīrēṇa vā''rdradāḍīmatvak|
tēnaiva vā bālāmalakaṁ gōmūtrēṇa saptāhaṁ sthitam|
dadhima ṇḍēna va kālēyakalōdhrōtpalakiñjalkam|
navanītēna vā śvētāśvakhurajamaṣī||19||
View original
विशेषेण व्यङ्गेष्वसृक्स्रावपूर्वमर्जुनपरिपोटैर्लेपः|
क्षौद्रेण वा पिष्टा मञ्जिष्ठा|
अजाक्षीरेण वाऽऽर्द्रदाडीमत्वक्|
तेनैव वा बालामलकं गोमूत्रेण सप्ताहं स्थितम्|
दधिम ण्डेन व कालेयकलोध्रोत्पलकिञ्जल्कम्|
नवनीतेन वा श्वेताश्वखुरजमषी||१९||
lāñchanāditrayasya sāmānyacikitsāmuktvā tēṣu vyaṅgasya viśēṣacikitsāmāha-viśēṣatastu vyaṅgēṣu raktasrāvaṁ kr̥tvā arjunatarōḥ paripōṭaiḥ svayaṁ jīrṇatvagbharlēpaḥ| subōdham| mañjiṣṭhā kṣaudrēṇa| āRdrādāḍīmatvagajākṣīrēṇa| kimbhūtamāmalakamāha- gōmūtrēṇa saptāhaṁ sthitam| kālēyakādikaṁ dadhimaṇḍēna| kālēyakaṁ pītacandanam| śvētāśvakhurajākṣārō navanītēna| (śvētā śvētavacā| aśvakhuraḥ kr̥ṣṇaśaṅkhapuṣpī| (ni) girikarṇyaparā nīlā vājikhurā vyaktagandhakusumā ca| aśvakhurā turagakhurapratimā syācchaṅkhinī kr̥ṣṇā| ślakṣṇapiṣṭaśvakhurapraliptasaṁśuṣkatāntavaklr̥tājyasiktaprajvalitavarttyudbhavayā maṣyā lēpaḥ| na tu śaṅkhapuṣpīmēva dagdhvōtpannayā| aśvakhurēṇa kr̥tā maṣīti vā| iti sāmānyēna vyaṅgēṣu)||19||
Adhikarana vAtajavya~ggacikitsA (20) · Śloka 20
tatrāpi vātajēṣu dēvadārudurālabhābr̥hatīmañjiṣṭhāmūrvāpā mārgatrāyantītrāyamāṇāśukanasābalāvidārīyavabadarakula tthabilvōtpalaśatāvarīdarbhamūlakvāthē śr̥ṅgīviḍaṅgagarbha ghr̥taṁ vipakvamadhōbhaktaṁ pānamabhyaṅgaṁ nāvanaṁ ca sāyaṁ yōja yēt|
pralēpañca nyagrōdhadēvadāruharītakīpūtīkarañjamadanapulacūrṇai rghr̥tayuktaiḥ|
badaramajjākōdravalājacūrṇēna vā saghr̥tēna|
śvētacamarāsthitālapatrīstanyamadhughr̥tairvā||20||
View original
तत्रापि वातजेषु देवदारुदुरालभाबृहतीमञ्जिष्ठामूर्वापा मार्गत्रायन्तीत्रायमाणाशुकनसाबलाविदारीयवबदरकुल त्थबिल्वोत्पलशतावरीदर्भमूलक्वाथे शृङ्गीविडङ्गगर्भ घृतं विपक्वमधोभक्तं पानमभ्यङ्गं नावनं च सायं योज येत्|
प्रलेपञ्च न्यग्रोधदेवदारुहरीतकीपूतीकरञ्जमदनपुलचूर्णै र्घृतयुक्तैः|
बदरमज्जाकोद्रवलाजचूर्णेन वा सघृतेन|
श्वेतचमरास्थितालपत्रीस्तन्यमधुघृतैर्वा||२०||
tatrētyādinā vyaṅgēṣu vātādiviśēṣēṇāha-tatrāpi tēṣvapi vātajēṣu vyaṅgēṣu dēvadārvādikvāthē śr̥ṅgīviḍaṅgagarbhaṁ datvā vipakvaṁ ghr̥tamadhōbhaktaṁ bhōjanādūrdhvaṁ pānē yōjayēt| tadēvābhyaṅgē nāvanē ca sāyaṁ yōjayēt| nyagrōdhādīnāṁ cūrṇairghr̥tayuktaiḥ pralēpaṁ ca yōjayēt| badaramajjādicūrṇēna vā saghr̥tēna| śvētacamarāsthyādibhirvā| camarō nāma mr̥gaḥ tasya śvētavarṇasyāsthi| tālapatrī mausalī|| 20||
Adhikarana pittajavya~ggacikitsA (21) · Śloka 21
pittēṣu balāmadhukamāgadhikākṣīrakākōlīsvaguptā phalakākamācītugāhvābhiḥ sapayaḥ sarpiḥ siddhaṁ pūrvavat prayōjayēt|
mr̥dvīkāśvētapākīkharjūraparuṣakasauvīrabadaradvimēdāpunarnava kaśērukā pravālavidrumamr̥ṇālairvā sakṣīraiḥ|
upasnigdhaṁ cainamikṣurasēnōbhayatō virēcayēt|
kr̥tarudhirāvasēcanānētāṁśca vyaṅgān madhukaśārivābalā candanalōdhrōtpalairghr̥tayuktairālēpayēt|
prapōṇḍarīkamadhukapadmakanīlōtpalasārivākadalīmū lapravālasuvarṇagairikairvā|
śītamadhuramannapānaṁ pravātamahaḥ svapnaṁ saumanasyaṁ ca sēvēta||21||
View original
पित्तेषु बलामधुकमागधिकाक्षीरकाकोलीस्वगुप्ता फलकाकमाचीतुगाह्वाभिः सपयः सर्पिः सिद्धं पूर्ववत् प्रयोजयेत्|
मृद्वीकाश्वेतपाकीखर्जूरपरुषकसौवीरबदरद्विमेदापुनर्नव कशेरुका प्रवालविद्रुममृणालैर्वा सक्षीरैः|
उपस्निग्धं चैनमिक्षुरसेनोभयतो विरेचयेत्|
कृतरुधिरावसेचनानेतांश्च व्यङ्गान् मधुकशारिवाबला चन्दनलोध्रोत्पलैर्घृतयुक्तैरालेपयेत्|
प्रपोण्डरीकमधुकपद्मकनीलोत्पलसारिवाकदलीमू लप्रवालसुवर्णगैरिकैर्वा|
शीतमधुरमन्नपानं प्रवातमहः स्वप्नं सौमनस्यं च सेवेत||२१||
pittavyaṅgēṣu balādibhiḥ sakṣīraṁ siddhaṁ sarpiḥ pūrvavadityadhōbhaktamabhyaṅgē nāvanē ca sāyaṁ yōjayēt| sakṣīrairmr̥dvīkādibhirvipakvaṁ sarpirvā pūrvavat prayōjayēt| ēvañca sarpiḥ prayōgēṇōpasnigdhamēnamikṣurasēna kalpōktavidhinōbhayata ūrdhvamadhaśca virēcayēt| ētāṁśca pittavyaṅgān rudhiraṁ srāvayitvā madhukādibhirghr̥tayuktairālēpayēt| prapauṇḍarīkādibhirvā ghr̥tayuktaiḥ| pravālaṁ vidrumam| śītamadhurānnapānādikaṁ ca sēvēta|| 21||
Adhikarana kaphajavya~ggacikitsA (22) · Śloka 22
kaphajēṣu daśamūladēvadāruharītakīśvadaṁṣṭrāmalakīkvāthē mustakuṣṭharidrāmaratarukalkaistadvat sādhitaṁ sarpistadvadē vōpayuñjīta|
tuttharōcanālōdhrapriyaṅgukālēyakaiḥ samadhughr̥tairlēpaḥ|
dēva dārusaralabalāśigrumūlairvā|
manaśśilātuttharasāñjanairvā|
mr̥dunā vā kṣārēṇā daśamātrāḥ pralēpaḥ||22||
View original
कफजेषु दशमूलदेवदारुहरीतकीश्वदंष्ट्रामलकीक्वाथे मुस्तकुष्ठरिद्रामरतरुकल्कैस्तद्वत् साधितं सर्पिस्तद्वदे वोपयुञ्जीत|
तुत्थरोचनालोध्रप्रियङ्गुकालेयकैः समधुघृतैर्लेपः|
देव दारुसरलबलाशिग्रुमूलैर्वा|
मनश्शिलातुत्थरसाञ्जनैर्वा|
मृदुना वा क्षारेणा दशमात्राः प्रलेपः||२२||
kaphajēṣu vyaṅgēṣu daśamūlādikvāthē mustādikalkaistadvaditi sakṣīraṁ sādhitaṁ sarpiḥ tadvadēvētyadhōbhaktaṁ pānē nāvanābhyañjanayōḥ sāyaṁ ca prayōjayēt| tutthadēvadārumanaśśilādibhirlēpatrayaṁ subōdham| athavā mr̥dunā kṣārēṇa sūtrōktēna daśamātrāḥ pralēpaḥ| mātrā kālaviśēṣaḥ| tasyā lakṣaṇam yāvat paryēti hastāgraṁ dakṣiṇaṁ jānumaṇḍalam| nimēṣōnmēṣakālēna samaṁ mātrā tu sā smr̥tā|| iti|| 22||
Adhikarana raktajavya~ggacikitsA (23) · Śloka 23
raktajēṣu kṣīrasarpiḥsnigdhasya sirāṁ visrāvayēt|
vamana virēcanē ca pittavat kuryāt|
ālēpaścāsya candanamadhuka kalkēna ghr̥tavatā|
sarjarasanīlōtpalaśaṅkhavētasakadalī mūlamūrvāmadhukakalkēna vā||23||
View original
रक्तजेषु क्षीरसर्पिःस्निग्धस्य सिरां विस्रावयेत्|
वमन विरेचने च पित्तवत् कुर्यात्|
आलेपश्चास्य चन्दनमधुक कल्केन घृतवता|
सर्जरसनीलोत्पलशङ्खवेतसकदली मूलमूर्वामधुककल्केन वा||२३||
raktajēṣu vyaṅgēṣu kṣīrōdbhāvēna sarpiṣā snigdhasya sirāṁ visrāvayēt| subōdham| pittavaditi iti pittavyaṅgavadikṣurasēnētyarthaḥ| candanasarjarasādibhirālēpadvayaṁ subōdham| iti vyaṅgāni|| 23||
Adhikarana prasuptau vAtakuShThacikitsAtideshaH dAhashca (24) · Śloka 24
prasuptau vātakuṣṭhōktakramō'ntē cāgninā dāhaḥ||24||
View original
प्रसुप्तौ वातकुष्ठोक्तक्रमोऽन्ते चाग्निना दाहः||२४||
prasuptākhyē subōdham| antē ca vātakuṣṭhacikitsayā śāntyaprāptāvagninā dāhaḥ|| 24||
Adhikarana utkoThakoThayoH cikitsA (25-37) · Śloka 37
utkōṭhē pittaślēṣmaharō vidhiḥ sakṣāralavaṇaṁ ca tailama bhyaṅgaḥ|
kōṭhē kuṣṭhacikitsitamīkṣēta||25||
iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tā vaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē kṣudrarōga pratiṣēdhō nāma saptatriṁśō'dhyāyaḥ||37||
View original
उत्कोठे पित्तश्लेष्महरो विधिः सक्षारलवणं च तैलम भ्यङ्गः|
कोठे कुष्ठचिकित्सितमीक्षेत||२५||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे क्षुद्ररोग प्रतिषेधो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः||३७||
utkōṭhākhyē sarvō vidhiḥ pittaślēśmaghnaḥ| yavakṣārasaindhavayuktaṁ tailamabhyaṅgaśca| kōṭhē kuṣṭhacikitsā| (śāstrāntarēṣu kṣudratvasāmyāttadanantarōktā pādaprabhēdakaṇṭakavēdhapādadāhapārṣṇivyathādēhasphuṭanātisvēdadēhadaurgandhyavaidyutānaladāhādi- kriyā'pyatra diṅmātrāvabōdhanārthaṁ kiñcillikhyatē| tatrādau pādaprabhēdē- kṣayaṁgatē ślēṣmaṇi pādalagnē saccāriṇāṁ dēhabhr̥tāmajasram| vātaḥ sapittō'ṅghritalēṣu duṣṭō bhēdān karōtyapratikāranimnān|| vaṭāṅkurāruṣkarasikthacūtaniryāsasindhūdbhavamarkadugdham| ēbhirmahiṣyāstu ghr̥taṁ vipakvaṁ pādaprabhēdaṁ vinihanti sadyaḥ|| arkāvisnuhidugdhaṁ sikthaṁ paṭutailasaṁyutaṁ piṣṭam| pādaviliptaṁ sadyaḥ karōti kamalōpamaṁ caraṇam| snuhyarkadugdhasaindhavahayakhuracūrṇaṁ sanavanītam| nyastaṁ tumbaphalē tatpradārikāṁ lēpanāddhanyāt| pādadāryāṁ sirāṁ viddhvā snigdhasvinnē padē punaḥ| savāghr̥tamadhūcchiṣṭamajjākṣāraiḥ pralēpayēt|| snuhyarkacchāgapayō lavaṇamadhūcchiṣṭacūtaniryāsam| māhiṣanavanītayutaṁ vipādikāṁ hantyalābhustham| atipakvaśuṣkakētakadalabhasitaṁ ghr̥tapaṭūpētam| kaṁsanighr̥ṣṭaṁ lēpātkarōti kamalōpamaṁ caraṇam|| naśyati tathā vipādī puṣpalatānīlimūlaśr̥tatailāt| kāRpāsabhujagavallīpaṭutilajairnaśyatē viśēṣēṇa|| sarjaghr̥taṁ tulyaguḍaṁm piṣṭvā'śṭāṁśārkadugdhēna| pratilēpātpādatalē naśyatē niyataṁ vipādikā sahasā|| śuktikābhasma sindhūtthaṁ sarpiḥ sarjarasaṁ payaḥ| pādayōḥ sphuṭanē lēpastiktālābuvyavasthitaḥ|| sakṣīraṁ snuhikāṇḍaṁ sāntardhūmaṁ suvarcilāVviḍavat| dagdhaṁ chāgaghr̥tayutaṁ tumbasthaṁ hanti parilēpāt|| pūritōparisikthēna vahninā tāpitā bhr̥śam| asādhyāpi vrajatyastaṁ kṣipramēva vipādikā|| karañjabījaṁ rajanī kaṭutrayaṁ samānabhāgaṁ lavaṇasya mr̥ttikām| dagdhvā samālōḍya ghr̥tēna limpēt pādau vinaśyēta vipādikā dhruvam|| kaṇṭakavēdhasya- pādayōḥ kaṇṭakē viddhē ravidugdhēna pūrayēt| uddhr̥tē'nuddhr̥tē cāpi patati svayamēva tat|| saindhavaṁ tatra saṁsthāpya dahēllōhaśalākayā| kumāryāḥ kōṣṇapatrēṇa bandhanaṁ cātra kārayēt|| lavaṇōdakasēkaṁ vā sandhānaudanabandhanam| taṇḍulīyakamūlāḍhyaṁ lavaṇaṁ sapunarnavam|| vāyasīṁ vā paṭūyutāṁ cillīṁ vā snēhasaṁyutām| ciñcākarañjapatraṁ vā ghr̥takāñjikasaṁyutam|| bhr̥ṣṭaṁ prabandhanaṁ kuryāt pāyasaṁ kōradūṣakaiḥ| vraṇakriyāṁ ca kurvīta pakvē duṣṭaṁ punardahēt|| pādadāhasya- śatāvarīmūlarasāt phēnēna parilēpitau| paritāpādvimucyētē caraṇau kṣipramēva tu|| masūravidalaiḥ piṣṭairbhr̥ṣaśītēna vāriṇā| caraṇau lēpayētsamyakpādadāhapraśāntayē|| navanītēna saṁliptau vahninā paritāpitau| mucyētē caraṇau kṣipraṁ paritāpātsudāruṇāt|| ghr̥tāktaiḥ saktubhiḥ ślakṣṇairajākṣīrasamanvitaiḥ| lēpayēccaraṇau sadyaḥ paritāpavimuktayē|| limpētsēvyajalāriṣṭaiḥ śatadhautaghr̥tēna vā| pādadāhēṣu caraṇau sēkaṁ kāñjikasarpiṣā| kumārīrasasēkō vā jalaukōbhirharēdasr̥k| pārṣṇivyathāyāḥ- liptā sarṣapakalkēna svēditā cāśmanā bhr̥śam| pādapārṣṇivyathā tīvrā pakṣārddhēna vinaśyati|| dēhasphuṭanasya- agastipuṣpacūrṇēna māhiṣaṁ śrapayētpayaḥ| tadutthanavanītāktō dēhasya sphuṭanaṁ jayēt|| atisvēdasya- harītakīṁ tu sampiṣya gātramudvarttayēnnaraḥ| paścātsnānaṁ prakurvīta dēhasvēdōpaśāntayē|| dēhadaurgandhyasya- gōmūtrēṇa samālōḍya māhiṣaṁ śakr̥duttamam| tēnaiva lēpanaṁ kuryāddēhadaurgandhyanāśanam|| śirīṣalāmajjakahēmalōdhraistvagbhēdasaṁsvēdaharaḥ pragharṣaḥ| patrāmbulōhairatha candanābhyāṁ śarīradaurgandhyaharaḥ pralēpaḥ|| tintiṇīsvarasē tailaprasthaṁ samyakpacēdbhiṣak| atra kalkārthamētāni vātaghnāni ca yōjayēt|| śigrusaindhavadurgandhā laśunaṁ ca sacitrikam| ētaccharīradaurgandhyakaṇḍūtisvēdanāśanam|| tintiṇīkadalōdbhūtaṁ svarasaṁ lēpayēnnaraḥ| bahuśō dēhavaigandhyakaṇḍūkōṭhavināśanam|| kṣaudrēṇa pauṣkaraṁ rēṇumēkaviṁśativāsarān| lihatāṁ dēhadaurgandhyaṁ naśyēnniśśēṣamaṅginām|| dviniśātilarugrājīkalkōdvarttitavigrahaḥ| yaḥ snāti tasya dēhaḥ syātsugandhirbhāskaracchaviḥ|| vaidyutānaladāhasya- vaidyatānaladagdhasya lēpasēkādi yōjayēt| satailamamlalavaṇaprāyaṁ tāpaṁ ca vahninā|| tutthadagdhavadāhāraṁ madhurasnigdhaśītalam| sēkaṁ ca saṁjñāyuktasya kurvītēndriyavēdinaḥ|| āgnēyairauṣadhairlēpaṁ sēkamikṣutuṣōdakaiḥ| sarpisnigdhairamlayuktairvasātailaghr̥tairapi|| ityādikaṁ śāstrāntarādavagantavyam|| 25|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyā muttaratantrē saptatriṁśō'dhyāyaḥ