Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

37. kṣudrarōgapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha kShudrarogapratiShedhAkhyo nAma saptatriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

athātaḥ kṣudrarōgapratiṣēdhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||

View original

अथातः क्षुद्ररोगप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

🔊 Audio coming soon

uktakramēṇaivaṁ kṣudrarōgāṇāṁ cikitsāṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē| (kṣudrarōgāṇāmajagallikādīnāṁ pratiṣēdhaścikitsāsminnucyata iti kṣudrarōgapratiṣēdhaḥ| śēṣaṁ pūrvavat)|| 1||

Adhikarana ajagallikAcikitsA (2) · Śloka 2

ajagallikāmapakvāṁ jalaukōbhirgrāhayēt| yavakṣāra śuktisaurāṣṭrīkalkaiśca lēpayēt||2||

View original

अजगल्लिकामपक्वां जलौकोभिर्ग्राहयेत्| यवक्षार शुक्तिसौराष्ट्रीकल्कैश्च लेपयेत्||२||

🔊 Audio coming soon

apakvāyāmajagallikāyāṁ jalaukasō yavakṣārādibhiśca lēpaḥ||2||

Adhikarana yavaprakhyAdipAShANagardabhAntAnAM cikitsA (3) · Śloka 3

yavaprakhyādīn pāṣāṇagardabhāntān svēdayitvā suradāru kuṣṭhamanaśśilālairlēpayēt| pakvāṁstu sahājagallikayā vraṇavadupācarēt||3||

View original

यवप्रख्यादीन् पाषाणगर्दभान्तान् स्वेदयित्वा सुरदारु कुष्ठमनश्शिलालैर्लेपयेत्| पक्वांस्तु सहाजगल्लिकया व्रणवदुपाचरेत्||३||

🔊 Audio coming soon

yavaprakhyādīnāṁ pañcānāṁ prakaraṇādapakvānāṁ yathārhaḥ svēdaḥ| suradārvādibhiśca lēpaḥ| (yavaprakhyādīnāṁ bhinnarūpatvē'pi kaphavātajatvasāmyēna kāraṇaikyāt grathanasāmyēna vilāyanīyatvācca kriyaikatvakathanam)| pakvāṁstu yavaprakhyādīn sahājagallikayētyajagallikāmapi pakvāmēvaṁ ṣaḍ vraṇapratiṣēdhōktacikitsayōpacarēt|| 3||

Adhikarana mukhadUShikAcikitsA (4) · Śloka 4

mukhadūṣikāṁ lōdhratuvarikābhyāṁ vā pradihyāt| vaṭapatra nārikēlaśuktibhyāṁ vā saindhavavacākṣibhēṣajasiddhārtha kairvā| ēvamaśāntau chardayēt| lalāṭē ca sirāṁ vidhyēt||4||

View original

मुखदूषिकां लोध्रतुवरिकाभ्यां वा प्रदिह्यात्| वटपत्र नारिकेलशुक्तिभ्यां वा सैन्धववचाक्षिभेषजसिद्धार्थ कैर्वा| एवमशान्तौ छर्दयेत्| ललाटे च सिरां विध्येत्||४||

🔊 Audio coming soon

mukhadūṣikāsu lōdhratuvarikābhyāṁ vā lēpō vaṭapatranārikēlaphalaśuktibhyāṁ vā saindhavādibhirvā| lōdhramakṣibhēṣajam| tuvarikā āḍhakī| ēvaṁ lēpēnāśāntau chardanaṁ sirāvyadhaśca|| 4||

Adhikarana padmakaNTakacikitsA (5) · Śloka 5

padmakaṇṭakēṣu nimbāmbuvāntaṁ nimbōdakasiddhaṁ sarpiḥ sakṣaudraṁ pāyayēt| nimbāragvadhakaṣāyēṇa cōdvartanam||5||

View original

पद्मकण्टकेषु निम्बाम्बुवान्तं निम्बोदकसिद्धं सर्पिः सक्षौद्रं पाययेत्| निम्बारग्वधकषायेण चोद्वर्तनम्||५||

🔊 Audio coming soon

padmakaṇṭakēṣu nimbakvāthēna vamanaṁ tatō nimbakvāthasiddhasya sarpiṣaḥ pānaṁ nimbāragvadhayōḥ kaṣāyēṇa cūrṇēnōdvartanaṁ ca| nimbasya tvak āragvadhasya mūlatvak ca)|| 5||

Adhikarana vivRutAdijAlagardabhAntAnAmiri gallikAyAshca cikitsA (6) · Śloka 6

vivr̥tādīn jālagardabhāntānirigallikāṁ ca pittavisarpa vaccikitsēt||6||

View original

विवृतादीन् जालगर्दभान्तानिरिगल्लिकां च पित्तविसर्प वच्चिकित्सेत्||६||

🔊 Audio coming soon

(kāraṇānāṁ pittādvinābhāvādrōgāṇāṁ prāyēṇa svarūpasāmyācca vivr̥tādirigallikāntānāṁ kriyāmēkīkr̥tyāha) vivr̥tādīnirigallikāṁ ca cikitsitōktapittavisarpavat cikitsēt| (vivr̥tādīn vivr̥tā masūrikā visphōṭaviddhā gardabhīkakṣyāgandhanāmarājikājālagardabhānirigallikāṁ cēti daśa kṣudrarōgān pittavisarpavat pittavisarpa iva kamalōtpalādipralēpādinā cikitsēt| anyē tu pittavisarpavadityasyārthamēvamāhuḥ-pittavadvisarpavacca| śāstrāntarēṣu kriyāviśēṣadarśanāt kēṣāñcit pittaharaṁ kēṣāśidvisarpaharamiti| anēna visarpēṣu sāmānyēnōktā laṅghanarūkṣaṇaraktāvasēkavamanavirēcanādikāḥ kriyā dyōtyantē| uktañca- masūrikāgrarūpēṣu laṅghanaṁ vamanaṁ tataḥ| yaṣṭīmadhukanimbatvagambubhiḥ sitayānu ca| virēcanaṁ trivr̥ccūrṇayuktayā vā'vipattinā|| anyē masūrikāyāṁ kaphavisarpakuṣṭhaharaṁ pralēpādikriyāvidhimupadiśanti visphōṭacikitsāṁ ca visphōṭēṣu ca sarvēṣu laṅghanaṁ pūrvamācarēt| na rasēna vinā kē'pi visphōṭāḥ sambhavanti hi|| iti| masūrikāvisphōṭayōrviṁśatidinātpūrvaṁ snānābhāva uktaḥ| pūjya cābhyajya ca snāyādviṁśatērdivasāt param| prāptē snānadinē'gāraṁ muñcēyurgr̥havāsinaḥ| anyathā tān viśētprāyō masūrītyāha kāśyapaḥ| ityaṣṭavidhāyā masūrikāyāścikitsā samānatantrādavagantavyā)||6||

Adhikarana rAjikAjAlagardabhayorvisheShaH (7) · Śloka 7

viśēṣatō rājikāmapākaśarkarābhūrvākaṇṭakaśarkarābhiḥ kṣīrapiṣṭābhirlēpayēt| abhīkṣṇaṁ ca mr̥jā śīlanam| jāla gardabhē dhātrīphalānyupayuñjīta||7||

View original

विशेषतो राजिकामपाकशर्कराभूर्वाकण्टकशर्कराभिः क्षीरपिष्टाभिर्लेपयेत्| अभीक्ष्णं च मृजा शीलनम्| जाल गर्दभे धात्रीफलान्युपयुञ्जीत||७||

🔊 Audio coming soon

viśēṣata ityādinā rājikāyāḥ sādhanasamuccayaḥ| apākaśarkarādibhiḥ kṣīrapiṣṭairlēpaḥ| apākaśarkarā kumbhakāracullīdagdhaśarkarā| kaṇṭakaśarkarāṅgaṇamr̥t| abhīkṣṇamatyarthaṁ mr̥jāśīlanaṁ saṁśōdhanasēvā| jālagardabhē dhātrīphalānyāmalakānyupayuñjīta viśēṣata ityarthāt|| 7||

Adhikarana agnirohiNIcikitsA (8) · Śloka 8

agnirōhiṇīmapi pratyākhyāya pittavisarpavadupācarēt| pakvāṁ tu madhuravargasiddhēna sarpiṣā rōpayēt||8||

View original

अग्निरोहिणीमपि प्रत्याख्याय पित्तविसर्पवदुपाचरेत्| पक्वां तु मधुरवर्गसिद्धेन सर्पिषा रोपयेत्||८||

🔊 Audio coming soon

agnirōhiṇīmapītyasādhyatvāṅgīkaraṇē| pratyākhyāya na sidhyatītyuktvā| (pratyākhyāya nirākaraṇaṁ kr̥tvā sādhyēta na vētyuktvētyarthaḥ| pakvāmityagnirōhiṇīm)|| 8||

Adhikarana vidArikAcikitsA (9) · Śloka 9

vidārikāṁ jalavāsinībhirgrāhayitvā bilvamūlanagavr̥tti kavarṣābhvajakarṇapalāśakalkēna pralimpēt| anupaśā myantīṁ tvabhyajya svēdayitvā vimlāpayēt| pakvāṁ śastrēṇa vidārya nimbatilapaṭōlakalkēna pracchādya badhnīyāt| kṣīrivr̥kṣakadarakhadirakaṣāyō vraṇaprakṣālanam| śuddhaṁ madhura kaṣāyasaṁskr̥tēna tailēna rōpayēt||9||

View original

विदारिकां जलवासिनीभिर्ग्राहयित्वा बिल्वमूलनगवृत्ति कवर्षाभ्वजकर्णपलाशकल्केन प्रलिम्पेत्| अनुपशा म्यन्तीं त्वभ्यज्य स्वेदयित्वा विम्लापयेत्| पक्वां शस्त्रेण विदार्य निम्बतिलपटोलकल्केन प्रच्छाद्य बध्नीयात्| क्षीरिवृक्षकदरखदिरकषायो व्रणप्रक्षालनम्| शुद्धं मधुर कषायसंस्कृतेन तैलेन रोपयेत्||९||

🔊 Audio coming soon

vidārikāyāṁ pūrvaṁ jalaukasaḥ tatō bilvamūlādipalāśāntakalkēna pralēpaḥ| nagavr̥ttikaḥ subōdhaḥ| palāśaṁ patram| vimlāpanaṁ mardanēna vilāyanam| pakvāmiti tāmēva vidārikām| śuddhāmiti tāmēva| (nagavr̥ttikavarṣābhūbilvamūlairiti suśrutapāṭhaḥ| nagavr̥ttikaḥ jiṅgāṇam| guḍaganikēti lōkē| vr̥ścikālītyanyē| ajakarṇaḥ sarjaḥ| palāśaḥ śaṭhī| iti śrīḍalhaṇakr̥tē nibandhasaṁgrahē)|| 9||

Adhikarana sharkarArbudacikitsA (10) · Śloka 10

śarkarārbudaṁ mēdō'rbudavadupācarēt||10||

View original

शर्करार्बुदं मेदोऽर्बुदवदुपाचरेत्||१०||

🔊 Audio coming soon

śarkarārbudē granthyādyuktamēdō'rbudavaccikitsā|| 10||

Adhikarana valmIkacikitsA (11) · Śloka 11

valmīkaṁ hastasya pādasya cōpariṣṭānmarmaṇi vā jātaṁ pravr̥ ddhamatibahucchidrāvr̥taṁ saśōphaṁ ca varjayēt| atō'nyathā tu prāk kr̥taśuddhēḥ śōṇitamapaharēt| saktu palalalavaṇāguḍūcyārēvataśyāmādantīkulatthikāmūlairlēpayēt| pakvē tu sarvāṁ gatiṁ duṣṭamāṁsāni ca śastrēṇa samyak śōdha yitvā'gninā kṣārēṇa vā dahēt| suśuddhē tu vraṇē bhallātakamanaśśilālailākālanusārya garucandanairnimbatailaṁ rōpaṇārthaṁ śrapayēt||11||

View original

वल्मीकं हस्तस्य पादस्य चोपरिष्टान्मर्मणि वा जातं प्रवृ द्धमतिबहुच्छिद्रावृतं सशोफं च वर्जयेत्| अतोऽन्यथा तु प्राक् कृतशुद्धेः शोणितमपहरेत्| सक्तु पलललवणागुडूच्यारेवतश्यामादन्तीकुलत्थिकामूलैर्लेपयेत्| पक्वे तु सर्वां गतिं दुष्टमांसानि च शस्त्रेण सम्यक् शोध यित्वाऽग्निना क्षारेण वा दहेत्| सुशुद्धे तु व्रणे भल्लातकमनश्शिलालैलाकालनुसार्य गरुचन्दनैर्निम्बतैलं रोपणार्थं श्रपयेत्||११||

🔊 Audio coming soon

(valmīkasya dēśabhēdarūpajanitamasādhyatvaṁ darśayati|) hastasyētyādyasādhyavalmīkasya liṅgam| atō sādhyalakṣaṇādanyathā vaiparītyē valmīkavataḥ prākpūrvaṁ kr̥ta saṁśuddhērvihitavamanavirēkasya śōṇitaṁ yathōpapattyavasēcayēt| tataḥ saktvādibhirārēvatādimūlayuktailēpayēt| ārēvataḥ karṇikātaḥ| śyāmā trivr̥t| dantī nāgadantī| kulatthikā dvitīyā trivr̥t| pakvē tviti valmīkē| sarvāṁ gatimaśēṣāṁ nāḍīm| subōdham| (pakvē prāptapākē, tuviśēṣē| anantarōktādupakramādasya śastrasukhasādhyatvaṁ viśēṣaḥ| śastrēṇa maṇḍalāgrādinā sarvāmaśēṣāṁ gatiṁ nāḍīṁ duṣṭamāṁsāni ca samyak śastrakarmōktavidhānēnāmūlataḥ śōdhayitvā chitvētyarthaḥ| agninā kṣārēṇa vā dahēt| vaśabda agnikṣārayērvikalpārthaḥ| unnatamagninā'vanataṁ kṣārēṇa ca dahēditi bhāvaḥ)| śuddhē ca valmīkavraṇē nimbatailaṁ bhallātakādibhī rōpaṇārthaṁ śrapayēt| kālānusārī tagaram|| 11||

Adhikarana kadaracikitsA (12) · Śloka 12

kadaraṁ śastrēṇōtkr̥tya snēhēna dahēt||12||

View original

कदरं शस्त्रेणोत्कृत्य स्नेहेन दहेत्||१२||

🔊 Audio coming soon

kadārākhyē subōdham| snēhēna dāhayōgyēna (kadarākhyaṁ kṣudrarōgaṁ śastrēṇa vr̥ddhipatrādinā utkr̥tya chittvā snēhēna agnisantāpāddāhayōgyēna pādatalamunnāmya tasya vraṇasya paritō māṣakalkēna dr̥ḍhāṁ pālīṁ kr̥tvā snēhēna tāṁ pūrayitvā dahēt)|| 12||

Adhikarana ruddhagude niruddhamaNicikitsAtideshaH (13) · Śloka 13

ruddhagudē niruddhamaṇivaccikitsā||13||

View original

रुद्धगुदे निरुद्धमणिवच्चिकित्सा||१३||

🔊 Audio coming soon

niruddhamaṇirguhyarōgē vakṣyatē taduktā cikitsā ruddhagudē| (ruddhagudākhyē kṣudrarōgē guhyarōgapratiṣēdhē vakṣyamāṇaniruddhamaṇikriyāvat cikitsitaṁ kāryam| punaḥ punaḥ sthūlatarasnēhāktajātuṣanāḍīvinyāsānilāpahasnēhapariṣēkādibhirgudasrōtaḥ kramēṇa vardhayēdityarthaḥ)|| 13||

Adhikarana cippacikitsA (14) · Śloka 14

cippaṁ śōṇitāvasēkasaṁśōdhanairupācarēt| vyapagatōṣmā ṇañcainamuṣṇāmbunā pariṣicya yathāyōgaṁ śastrēṇa parikartyā panayēt| tatō rasāñjanarōcanānēpālītējōhvākalkairamlapiṣṭaiḥ śōdha yitvā kālēyakāgaruharidrārasañjanasiddhē tailēna rōpayēt| madhurakaṣāyasiddhēna vā| alpāvaśiṣṭaṁ ca sarjarasacūrṇēna pūrayēt||14||

View original

चिप्पं शोणितावसेकसंशोधनैरुपाचरेत्| व्यपगतोष्मा णञ्चैनमुष्णाम्बुना परिषिच्य यथायोगं शस्त्रेण परिकर्त्या पनयेत्| ततो रसाञ्जनरोचनानेपालीतेजोह्वाकल्कैरम्लपिष्टैः शोध यित्वा कालेयकागरुहरिद्रारसञ्जनसिद्धे तैलेन रोपयेत्| मधुरकषायसिद्धेन वा| अल्पावशिष्टं च सर्जरसचूर्णेन पूरयेत्||१४||

🔊 Audio coming soon

cippē subōdham| parikartyōpakartya| (ēnaṁ cippākhyaṁ rōgaṁ duṣṭaraktamōkṣaṇēna 'ūṣmā pittādr̥tē nāstī' tyuktvā tannirharaṇaparamauṣadhēna virēcanākhyēna saṁśōdhanēna ca vyapagatōṣmāṇaṁ jitōṣmāṇaṁ kr̥tvā'nantaramuṣṇōdakēna pariṣicya śastrēṇa yathāyōgaṁ parikartya paritō nakhaśastrāgrēṇa māṁsādviślēṣya ṣaḍaṅgulēna sandaṁśēnāmūlatō dr̥ḍhaṁ gr̥hītvā samyagutpāṭyāpanayēt)||14||

Adhikarana kunakhacikitsA (15) · Śloka 15

kunakhamapi praduṣṭamēvamēvōpakramēt||15||

View original

कुनखमपि प्रदुष्टमेवमेवोपक्रमेत्||१५||

🔊 Audio coming soon

kunakhamapīti cippacikitsitasamuccayē| (praduṣṭamabhighātādināntarmāṁsaviślēṣōccalitaduṣṭāsrasaṁślēṣāt kutsitatvamāgataṁ nakhamapyēvamēva cippavadēva nakhōtpāṭanādikēna śastrakarmaṇōpakramēta cikitsēt)|| 15||

Adhikarana alasacikitsA (16) · Śloka 16

alasē tvamlakāñjikāvasiktau caraṇau nimbatailapaṭō lākāsīsarōcanākalkēnālēpayēt| nidigdhikārasa siddhēna sarṣapatailēnābhyajya rōcanākāsīsamanaśśilācūrṇaiḥ pratisārayēt||16||

View original

अलसे त्वम्लकाञ्जिकावसिक्तौ चरणौ निम्बतैलपटो लाकासीसरोचनाकल्केनालेपयेत्| निदिग्धिकारस सिद्धेन सर्षपतैलेनाभ्यज्य रोचनाकासीसमनश्शिलाचूर्णैः प्रतिसारयेत्||१६||

🔊 Audio coming soon

alasa ityādi subōdham| (alasākhyē kṣudrarōgē tu amlēna kāñjikēna dhānyāmlēnāvasiktau pariṣiktau caraṇau nimbādikalkēnālēpayēt| kāsīsaṁ tuttham| pratisāraṇaṁ gharṣaṇam)|| 16||

Adhikarana tilakAlakAdInAM cikitsA (17) · Śloka 17

tilakālakān maśāṁśca sūryakāntēnā'gninā vā dahēt kṣārēṇa vā| carmakīlaṁ jatumaṇiṁ ca tadvacchastrēṇōtkr̥tya||17||

View original

तिलकालकान् मशांश्च सूर्यकान्तेनाऽग्निना वा दहेत् क्षारेण वा| चर्मकीलं जतुमणिं च तद्वच्छस्त्रेणोत्कृत्य||१७||

🔊 Audio coming soon

tilakālakādiṣu sūryakāntavyavahitaiḥ sūryaraśmibhirdāhō'gninā vā kṣārēṇa vā| (tilakālakākhyān maśākhyāṁśca rōgān arkakiraṇasantaptēna sūryakāntēnāgninā vā tayōstvaṅmāṁsāśrayatayā padmapatratanunā mr̥dukṣāralēpēna vā dahēt|) carmakīlaṁ jatūmaṇiṁ ca tadvaditi sūryakāntādinā dahēditi sambandhaḥ| na tu prathamamēvāpi tu śastrēṇōtkr̥tya| (carmakīlākhyaṁ jatūmaṇisaṁśitaṁ ca| jatūmaṇirityaprāṇijātērvā rajjvādērityūṅ| śastrēṇa vr̥ddhipatrādinā utkr̥tyamūlataśchitvā| tadvat sūryakāntādyanyatamēna dahēt)|| 17||

Adhikarana lA~jchanAdicikitsA (18) · Śloka 18

lāñchanavyaṅganīlikāsu yathāsannāṁ sirāṁ vidhyēt| kṣīrī vr̥kṣavalkakalkaiśca kṣīrapiṣṭairlēpayēt| balātibalāmadhu kaharidrābhirvā| madhukāgarupayasyākālīyakairvā| taruṇa kapitthatindukarajanībhirvā| amlikāmūlēna vā| sūkara daṁṣṭrayā vā madhughr̥tayuktayā||18||

View original

लाञ्छनव्यङ्गनीलिकासु यथासन्नां सिरां विध्येत्| क्षीरी वृक्षवल्ककल्कैश्च क्षीरपिष्टैर्लेपयेत्| बलातिबलामधु कहरिद्राभिर्वा| मधुकागरुपयस्याकालीयकैर्वा| तरुण कपित्थतिन्दुकरजनीभिर्वा| अम्लिकामूलेन वा| सूकर दंष्ट्रया वा मधुघृतयुक्तया||१८||

🔊 Audio coming soon

lāñchanāditrayāṇāmapi raktadōṣajatvasāmyāccikitsāmēkīkr̥tyāha-lāñchanāditrayē āsannāyāḥ apratiṣiddhāyāḥ sirāyāḥ vyadhanam| pañca lēpayōgāḥ subōdhāḥ| payasyā kṣīrikā| kālīyakaṁ kr̥ṣṇacandanam| taruṇakapitthō'jīrṇakapitthataruḥ| amlikā cukrikāḥ, tasyā mūlam| iti lāñchanāditrayasādhāraṇam| (pūrvōktaṁ vyaṅganīlikayōrapr̥thaktvaṁ tu saṅkhyānāṁ ṣaṭtriṁśatvāpādanāyaiva| atra nīlikāgrahaṇaṁ sthānabhēdajanitasaṁjñāntaratayā cikitsāntarabhrāntiparihārārtham)|| 18||

Adhikarana vya~ggacikitsAvisheShaH (19) · Śloka 19

viśēṣēṇa vyaṅgēṣvasr̥ksrāvapūrvamarjunaparipōṭairlēpaḥ| kṣaudrēṇa vā piṣṭā mañjiṣṭhā| ajākṣīrēṇa vā''rdradāḍīmatvak| tēnaiva vā bālāmalakaṁ gōmūtrēṇa saptāhaṁ sthitam| dadhima ṇḍēna va kālēyakalōdhrōtpalakiñjalkam| navanītēna vā śvētāśvakhurajamaṣī||19||

View original

विशेषेण व्यङ्गेष्वसृक्स्रावपूर्वमर्जुनपरिपोटैर्लेपः| क्षौद्रेण वा पिष्टा मञ्जिष्ठा| अजाक्षीरेण वाऽऽर्द्रदाडीमत्वक्| तेनैव वा बालामलकं गोमूत्रेण सप्ताहं स्थितम्| दधिम ण्डेन व कालेयकलोध्रोत्पलकिञ्जल्कम्| नवनीतेन वा श्वेताश्वखुरजमषी||१९||

🔊 Audio coming soon

lāñchanāditrayasya sāmānyacikitsāmuktvā tēṣu vyaṅgasya viśēṣacikitsāmāha-viśēṣatastu vyaṅgēṣu raktasrāvaṁ kr̥tvā arjunatarōḥ paripōṭaiḥ svayaṁ jīrṇatvagbharlēpaḥ| subōdham| mañjiṣṭhā kṣaudrēṇa| āRdrādāḍīmatvagajākṣīrēṇa| kimbhūtamāmalakamāha- gōmūtrēṇa saptāhaṁ sthitam| kālēyakādikaṁ dadhimaṇḍēna| kālēyakaṁ pītacandanam| śvētāśvakhurajākṣārō navanītēna| (śvētā śvētavacā| aśvakhuraḥ kr̥ṣṇaśaṅkhapuṣpī| (ni) girikarṇyaparā nīlā vājikhurā vyaktagandhakusumā ca| aśvakhurā turagakhurapratimā syācchaṅkhinī kr̥ṣṇā| ślakṣṇapiṣṭaśvakhurapraliptasaṁśuṣkatāntavaklr̥tājyasiktaprajvalitavarttyudbhavayā maṣyā lēpaḥ| na tu śaṅkhapuṣpīmēva dagdhvōtpannayā| aśvakhurēṇa kr̥tā maṣīti vā| iti sāmānyēna vyaṅgēṣu)||19||

Adhikarana vAtajavya~ggacikitsA (20) · Śloka 20

tatrāpi vātajēṣu dēvadārudurālabhābr̥hatīmañjiṣṭhāmūrvāpā mārgatrāyantītrāyamāṇāśukanasābalāvidārīyavabadarakula tthabilvōtpalaśatāvarīdarbhamūlakvāthē śr̥ṅgīviḍaṅgagarbha ghr̥taṁ vipakvamadhōbhaktaṁ pānamabhyaṅgaṁ nāvanaṁ ca sāyaṁ yōja yēt| pralēpañca nyagrōdhadēvadāruharītakīpūtīkarañjamadanapulacūrṇai rghr̥tayuktaiḥ| badaramajjākōdravalājacūrṇēna vā saghr̥tēna| śvētacamarāsthitālapatrīstanyamadhughr̥tairvā||20||

View original

तत्रापि वातजेषु देवदारुदुरालभाबृहतीमञ्जिष्ठामूर्वापा मार्गत्रायन्तीत्रायमाणाशुकनसाबलाविदारीयवबदरकुल त्थबिल्वोत्पलशतावरीदर्भमूलक्वाथे शृङ्गीविडङ्गगर्भ घृतं विपक्वमधोभक्तं पानमभ्यङ्गं नावनं च सायं योज येत्| प्रलेपञ्च न्यग्रोधदेवदारुहरीतकीपूतीकरञ्जमदनपुलचूर्णै र्घृतयुक्तैः| बदरमज्जाकोद्रवलाजचूर्णेन वा सघृतेन| श्वेतचमरास्थितालपत्रीस्तन्यमधुघृतैर्वा||२०||

🔊 Audio coming soon

tatrētyādinā vyaṅgēṣu vātādiviśēṣēṇāha-tatrāpi tēṣvapi vātajēṣu vyaṅgēṣu dēvadārvādikvāthē śr̥ṅgīviḍaṅgagarbhaṁ datvā vipakvaṁ ghr̥tamadhōbhaktaṁ bhōjanādūrdhvaṁ pānē yōjayēt| tadēvābhyaṅgē nāvanē ca sāyaṁ yōjayēt| nyagrōdhādīnāṁ cūrṇairghr̥tayuktaiḥ pralēpaṁ ca yōjayēt| badaramajjādicūrṇēna vā saghr̥tēna| śvētacamarāsthyādibhirvā| camarō nāma mr̥gaḥ tasya śvētavarṇasyāsthi| tālapatrī mausalī|| 20||

Adhikarana pittajavya~ggacikitsA (21) · Śloka 21

pittēṣu balāmadhukamāgadhikākṣīrakākōlīsvaguptā phalakākamācītugāhvābhiḥ sapayaḥ sarpiḥ siddhaṁ pūrvavat prayōjayēt| mr̥dvīkāśvētapākīkharjūraparuṣakasauvīrabadaradvimēdāpunarnava kaśērukā pravālavidrumamr̥ṇālairvā sakṣīraiḥ| upasnigdhaṁ cainamikṣurasēnōbhayatō virēcayēt| kr̥tarudhirāvasēcanānētāṁśca vyaṅgān madhukaśārivābalā candanalōdhrōtpalairghr̥tayuktairālēpayēt| prapōṇḍarīkamadhukapadmakanīlōtpalasārivākadalīmū lapravālasuvarṇagairikairvā| śītamadhuramannapānaṁ pravātamahaḥ svapnaṁ saumanasyaṁ ca sēvēta||21||

View original

पित्तेषु बलामधुकमागधिकाक्षीरकाकोलीस्वगुप्ता फलकाकमाचीतुगाह्वाभिः सपयः सर्पिः सिद्धं पूर्ववत् प्रयोजयेत्| मृद्वीकाश्वेतपाकीखर्जूरपरुषकसौवीरबदरद्विमेदापुनर्नव कशेरुका प्रवालविद्रुममृणालैर्वा सक्षीरैः| उपस्निग्धं चैनमिक्षुरसेनोभयतो विरेचयेत्| कृतरुधिरावसेचनानेतांश्च व्यङ्गान् मधुकशारिवाबला चन्दनलोध्रोत्पलैर्घृतयुक्तैरालेपयेत्| प्रपोण्डरीकमधुकपद्मकनीलोत्पलसारिवाकदलीमू लप्रवालसुवर्णगैरिकैर्वा| शीतमधुरमन्नपानं प्रवातमहः स्वप्नं सौमनस्यं च सेवेत||२१||

🔊 Audio coming soon

pittavyaṅgēṣu balādibhiḥ sakṣīraṁ siddhaṁ sarpiḥ pūrvavadityadhōbhaktamabhyaṅgē nāvanē ca sāyaṁ yōjayēt| sakṣīrairmr̥dvīkādibhirvipakvaṁ sarpirvā pūrvavat prayōjayēt| ēvañca sarpiḥ prayōgēṇōpasnigdhamēnamikṣurasēna kalpōktavidhinōbhayata ūrdhvamadhaśca virēcayēt| ētāṁśca pittavyaṅgān rudhiraṁ srāvayitvā madhukādibhirghr̥tayuktairālēpayēt| prapauṇḍarīkādibhirvā ghr̥tayuktaiḥ| pravālaṁ vidrumam| śītamadhurānnapānādikaṁ ca sēvēta|| 21||

Adhikarana kaphajavya~ggacikitsA (22) · Śloka 22

kaphajēṣu daśamūladēvadāruharītakīśvadaṁṣṭrāmalakīkvāthē mustakuṣṭharidrāmaratarukalkaistadvat sādhitaṁ sarpistadvadē vōpayuñjīta| tuttharōcanālōdhrapriyaṅgukālēyakaiḥ samadhughr̥tairlēpaḥ| dēva dārusaralabalāśigrumūlairvā| manaśśilātuttharasāñjanairvā| mr̥dunā vā kṣārēṇā daśamātrāḥ pralēpaḥ||22||

View original

कफजेषु दशमूलदेवदारुहरीतकीश्वदंष्ट्रामलकीक्वाथे मुस्तकुष्ठरिद्रामरतरुकल्कैस्तद्वत् साधितं सर्पिस्तद्वदे वोपयुञ्जीत| तुत्थरोचनालोध्रप्रियङ्गुकालेयकैः समधुघृतैर्लेपः| देव दारुसरलबलाशिग्रुमूलैर्वा| मनश्शिलातुत्थरसाञ्जनैर्वा| मृदुना वा क्षारेणा दशमात्राः प्रलेपः||२२||

🔊 Audio coming soon

kaphajēṣu vyaṅgēṣu daśamūlādikvāthē mustādikalkaistadvaditi sakṣīraṁ sādhitaṁ sarpiḥ tadvadēvētyadhōbhaktaṁ pānē nāvanābhyañjanayōḥ sāyaṁ ca prayōjayēt| tutthadēvadārumanaśśilādibhirlēpatrayaṁ subōdham| athavā mr̥dunā kṣārēṇa sūtrōktēna daśamātrāḥ pralēpaḥ| mātrā kālaviśēṣaḥ| tasyā lakṣaṇam yāvat paryēti hastāgraṁ dakṣiṇaṁ jānumaṇḍalam| nimēṣōnmēṣakālēna samaṁ mātrā tu sā smr̥tā|| iti|| 22||

Adhikarana raktajavya~ggacikitsA (23) · Śloka 23

raktajēṣu kṣīrasarpiḥsnigdhasya sirāṁ visrāvayēt| vamana virēcanē ca pittavat kuryāt| ālēpaścāsya candanamadhuka kalkēna ghr̥tavatā| sarjarasanīlōtpalaśaṅkhavētasakadalī mūlamūrvāmadhukakalkēna vā||23||

View original

रक्तजेषु क्षीरसर्पिःस्निग्धस्य सिरां विस्रावयेत्| वमन विरेचने च पित्तवत् कुर्यात्| आलेपश्चास्य चन्दनमधुक कल्केन घृतवता| सर्जरसनीलोत्पलशङ्खवेतसकदली मूलमूर्वामधुककल्केन वा||२३||

🔊 Audio coming soon

raktajēṣu vyaṅgēṣu kṣīrōdbhāvēna sarpiṣā snigdhasya sirāṁ visrāvayēt| subōdham| pittavaditi iti pittavyaṅgavadikṣurasēnētyarthaḥ| candanasarjarasādibhirālēpadvayaṁ subōdham| iti vyaṅgāni|| 23||

Adhikarana prasuptau vAtakuShThacikitsAtideshaH dAhashca (24) · Śloka 24

prasuptau vātakuṣṭhōktakramō'ntē cāgninā dāhaḥ||24||

View original

प्रसुप्तौ वातकुष्ठोक्तक्रमोऽन्ते चाग्निना दाहः||२४||

🔊 Audio coming soon

prasuptākhyē subōdham| antē ca vātakuṣṭhacikitsayā śāntyaprāptāvagninā dāhaḥ|| 24||

Adhikarana utkoThakoThayoH cikitsA (25-37) · Śloka 37

utkōṭhē pittaślēṣmaharō vidhiḥ sakṣāralavaṇaṁ ca tailama bhyaṅgaḥ| kōṭhē kuṣṭhacikitsitamīkṣēta||25|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tā vaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē kṣudrarōga pratiṣēdhō nāma saptatriṁśō'dhyāyaḥ||37||

View original

उत्कोठे पित्तश्लेष्महरो विधिः सक्षारलवणं च तैलम भ्यङ्गः| कोठे कुष्ठचिकित्सितमीक्षेत||२५|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे क्षुद्ररोग प्रतिषेधो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः||३७||

🔊 Audio coming soon

utkōṭhākhyē sarvō vidhiḥ pittaślēśmaghnaḥ| yavakṣārasaindhavayuktaṁ tailamabhyaṅgaśca| kōṭhē kuṣṭhacikitsā| (śāstrāntarēṣu kṣudratvasāmyāttadanantarōktā pādaprabhēdakaṇṭakavēdhapādadāhapārṣṇivyathādēhasphuṭanātisvēdadēhadaurgandhyavaidyutānaladāhādi- kriyā'pyatra diṅmātrāvabōdhanārthaṁ kiñcillikhyatē| tatrādau pādaprabhēdē- kṣayaṁgatē ślēṣmaṇi pādalagnē saccāriṇāṁ dēhabhr̥tāmajasram| vātaḥ sapittō'ṅghritalēṣu duṣṭō bhēdān karōtyapratikāranimnān|| vaṭāṅkurāruṣkarasikthacūtaniryāsasindhūdbhavamarkadugdham| ēbhirmahiṣyāstu ghr̥taṁ vipakvaṁ pādaprabhēdaṁ vinihanti sadyaḥ|| arkāvisnuhidugdhaṁ sikthaṁ paṭutailasaṁyutaṁ piṣṭam| pādaviliptaṁ sadyaḥ karōti kamalōpamaṁ caraṇam| snuhyarkadugdhasaindhavahayakhuracūrṇaṁ sanavanītam| nyastaṁ tumbaphalē tatpradārikāṁ lēpanāddhanyāt| pādadāryāṁ sirāṁ viddhvā snigdhasvinnē padē punaḥ| savāghr̥tamadhūcchiṣṭamajjākṣāraiḥ pralēpayēt|| snuhyarkacchāgapayō lavaṇamadhūcchiṣṭacūtaniryāsam| māhiṣanavanītayutaṁ vipādikāṁ hantyalābhustham| atipakvaśuṣkakētakadalabhasitaṁ ghr̥tapaṭūpētam| kaṁsanighr̥ṣṭaṁ lēpātkarōti kamalōpamaṁ caraṇam|| naśyati tathā vipādī puṣpalatānīlimūlaśr̥tatailāt| kāRpāsabhujagavallīpaṭutilajairnaśyatē viśēṣēṇa|| sarjaghr̥taṁ tulyaguḍaṁm piṣṭvā'śṭāṁśārkadugdhēna| pratilēpātpādatalē naśyatē niyataṁ vipādikā sahasā|| śuktikābhasma sindhūtthaṁ sarpiḥ sarjarasaṁ payaḥ| pādayōḥ sphuṭanē lēpastiktālābuvyavasthitaḥ|| sakṣīraṁ snuhikāṇḍaṁ sāntardhūmaṁ suvarcilāVviḍavat| dagdhaṁ chāgaghr̥tayutaṁ tumbasthaṁ hanti parilēpāt|| pūritōparisikthēna vahninā tāpitā bhr̥śam| asādhyāpi vrajatyastaṁ kṣipramēva vipādikā|| karañjabījaṁ rajanī kaṭutrayaṁ samānabhāgaṁ lavaṇasya mr̥ttikām| dagdhvā samālōḍya ghr̥tēna limpēt pādau vinaśyēta vipādikā dhruvam|| kaṇṭakavēdhasya- pādayōḥ kaṇṭakē viddhē ravidugdhēna pūrayēt| uddhr̥tē'nuddhr̥tē cāpi patati svayamēva tat|| saindhavaṁ tatra saṁsthāpya dahēllōhaśalākayā| kumāryāḥ kōṣṇapatrēṇa bandhanaṁ cātra kārayēt|| lavaṇōdakasēkaṁ vā sandhānaudanabandhanam| taṇḍulīyakamūlāḍhyaṁ lavaṇaṁ sapunarnavam|| vāyasīṁ vā paṭūyutāṁ cillīṁ vā snēhasaṁyutām| ciñcākarañjapatraṁ vā ghr̥takāñjikasaṁyutam|| bhr̥ṣṭaṁ prabandhanaṁ kuryāt pāyasaṁ kōradūṣakaiḥ| vraṇakriyāṁ ca kurvīta pakvē duṣṭaṁ punardahēt|| pādadāhasya- śatāvarīmūlarasāt phēnēna parilēpitau| paritāpādvimucyētē caraṇau kṣipramēva tu|| masūravidalaiḥ piṣṭairbhr̥ṣaśītēna vāriṇā| caraṇau lēpayētsamyakpādadāhapraśāntayē|| navanītēna saṁliptau vahninā paritāpitau| mucyētē caraṇau kṣipraṁ paritāpātsudāruṇāt|| ghr̥tāktaiḥ saktubhiḥ ślakṣṇairajākṣīrasamanvitaiḥ| lēpayēccaraṇau sadyaḥ paritāpavimuktayē|| limpētsēvyajalāriṣṭaiḥ śatadhautaghr̥tēna vā| pādadāhēṣu caraṇau sēkaṁ kāñjikasarpiṣā| kumārīrasasēkō vā jalaukōbhirharēdasr̥k| pārṣṇivyathāyāḥ- liptā sarṣapakalkēna svēditā cāśmanā bhr̥śam| pādapārṣṇivyathā tīvrā pakṣārddhēna vinaśyati|| dēhasphuṭanasya- agastipuṣpacūrṇēna māhiṣaṁ śrapayētpayaḥ| tadutthanavanītāktō dēhasya sphuṭanaṁ jayēt|| atisvēdasya- harītakīṁ tu sampiṣya gātramudvarttayēnnaraḥ| paścātsnānaṁ prakurvīta dēhasvēdōpaśāntayē|| dēhadaurgandhyasya- gōmūtrēṇa samālōḍya māhiṣaṁ śakr̥duttamam| tēnaiva lēpanaṁ kuryāddēhadaurgandhyanāśanam|| śirīṣalāmajjakahēmalōdhraistvagbhēdasaṁsvēdaharaḥ pragharṣaḥ| patrāmbulōhairatha candanābhyāṁ śarīradaurgandhyaharaḥ pralēpaḥ|| tintiṇīsvarasē tailaprasthaṁ samyakpacēdbhiṣak| atra kalkārthamētāni vātaghnāni ca yōjayēt|| śigrusaindhavadurgandhā laśunaṁ ca sacitrikam| ētaccharīradaurgandhyakaṇḍūtisvēdanāśanam|| tintiṇīkadalōdbhūtaṁ svarasaṁ lēpayēnnaraḥ| bahuśō dēhavaigandhyakaṇḍūkōṭhavināśanam|| kṣaudrēṇa pauṣkaraṁ rēṇumēkaviṁśativāsarān| lihatāṁ dēhadaurgandhyaṁ naśyēnniśśēṣamaṅginām|| dviniśātilarugrājīkalkōdvarttitavigrahaḥ| yaḥ snāti tasya dēhaḥ syātsugandhirbhāskaracchaviḥ|| vaidyutānaladāhasya- vaidyatānaladagdhasya lēpasēkādi yōjayēt| satailamamlalavaṇaprāyaṁ tāpaṁ ca vahninā|| tutthadagdhavadāhāraṁ madhurasnigdhaśītalam| sēkaṁ ca saṁjñāyuktasya kurvītēndriyavēdinaḥ|| āgnēyairauṣadhairlēpaṁ sēkamikṣutuṣōdakaiḥ| sarpisnigdhairamlayuktairvasātailaghr̥tairapi|| ityādikaṁ śāstrāntarādavagantavyam|| 25|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyā muttaratantrē saptatriṁśō'dhyāyaḥ

37. kṣudrarōgapratiṣēdhaḥ — Ashtanga Sangraha | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi