Adhikarana atha kShudrarogapratiShedhAkhyo nAma saptatriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ kṣudrarōgapratiṣēdhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः क्षुद्ररोगप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajagallikAcikitsA (2) · Śloka 2
ajagallikāmapakvāṁ jalaukōbhirgrāhayēt| yavakṣāra śuktisaurāṣṭrīkalkaiśca lēpayēt||2||
अजगल्लिकामपक्वां जलौकोभिर्ग्राहयेत्| यवक्षार शुक्तिसौराष्ट्रीकल्कैश्च लेपयेत्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yavaprakhyAdipAShANagardabhAntAnAM cikitsA (3) · Śloka 3
yavaprakhyādīn pāṣāṇagardabhāntān svēdayitvā suradāru kuṣṭhamanaśśilālairlēpayēt| pakvāṁstu sahājagallikayā vraṇavadupācarēt||3||
यवप्रख्यादीन् पाषाणगर्दभान्तान् स्वेदयित्वा सुरदारु कुष्ठमनश्शिलालैर्लेपयेत्| पक्वांस्तु सहाजगल्लिकया व्रणवदुपाचरेत्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mukhadUShikAcikitsA (4) · Śloka 4
mukhadūṣikāṁ lōdhratuvarikābhyāṁ vā pradihyāt| vaṭapatra nārikēlaśuktibhyāṁ vā saindhavavacākṣibhēṣajasiddhārtha kairvā| ēvamaśāntau chardayēt| lalāṭē ca sirāṁ vidhyēt||4||
मुखदूषिकां लोध्रतुवरिकाभ्यां वा प्रदिह्यात्| वटपत्र नारिकेलशुक्तिभ्यां वा सैन्धववचाक्षिभेषजसिद्धार्थ कैर्वा| एवमशान्तौ छर्दयेत्| ललाटे च सिरां विध्येत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana padmakaNTakacikitsA (5) · Śloka 5
padmakaṇṭakēṣu nimbāmbuvāntaṁ nimbōdakasiddhaṁ sarpiḥ sakṣaudraṁ pāyayēt| nimbāragvadhakaṣāyēṇa cōdvartanam||5||
पद्मकण्टकेषु निम्बाम्बुवान्तं निम्बोदकसिद्धं सर्पिः सक्षौद्रं पाययेत्| निम्बारग्वधकषायेण चोद्वर्तनम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vivRutAdijAlagardabhAntAnAmiri gallikAyAshca cikitsA (6) · Śloka 6
vivr̥tādīn jālagardabhāntānirigallikāṁ ca pittavisarpa vaccikitsēt||6||
विवृतादीन् जालगर्दभान्तानिरिगल्लिकां च पित्तविसर्प वच्चिकित्सेत्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjikAjAlagardabhayorvisheShaH (7) · Śloka 7
viśēṣatō rājikāmapākaśarkarābhūrvākaṇṭakaśarkarābhiḥ kṣīrapiṣṭābhirlēpayēt| abhīkṣṇaṁ ca mr̥jā śīlanam| jāla gardabhē dhātrīphalānyupayuñjīta||7||
विशेषतो राजिकामपाकशर्कराभूर्वाकण्टकशर्कराभिः क्षीरपिष्टाभिर्लेपयेत्| अभीक्ष्णं च मृजा शीलनम्| जाल गर्दभे धात्रीफलान्युपयुञ्जीत||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnirohiNIcikitsA (8) · Śloka 8
agnirōhiṇīmapi pratyākhyāya pittavisarpavadupācarēt| pakvāṁ tu madhuravargasiddhēna sarpiṣā rōpayēt||8||
अग्निरोहिणीमपि प्रत्याख्याय पित्तविसर्पवदुपाचरेत्| पक्वां तु मधुरवर्गसिद्धेन सर्पिषा रोपयेत्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vidArikAcikitsA (9) · Śloka 9
vidārikāṁ jalavāsinībhirgrāhayitvā bilvamūlanagavr̥tti kavarṣābhvajakarṇapalāśakalkēna pralimpēt| anupaśā myantīṁ tvabhyajya svēdayitvā vimlāpayēt| pakvāṁ śastrēṇa vidārya nimbatilapaṭōlakalkēna pracchādya badhnīyāt| kṣīrivr̥kṣakadarakhadirakaṣāyō vraṇaprakṣālanam| śuddhaṁ madhura kaṣāyasaṁskr̥tēna tailēna rōpayēt||9||
विदारिकां जलवासिनीभिर्ग्राहयित्वा बिल्वमूलनगवृत्ति कवर्षाभ्वजकर्णपलाशकल्केन प्रलिम्पेत्| अनुपशा म्यन्तीं त्वभ्यज्य स्वेदयित्वा विम्लापयेत्| पक्वां शस्त्रेण विदार्य निम्बतिलपटोलकल्केन प्रच्छाद्य बध्नीयात्| क्षीरिवृक्षकदरखदिरकषायो व्रणप्रक्षालनम्| शुद्धं मधुर कषायसंस्कृतेन तैलेन रोपयेत्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sharkarArbudacikitsA (10) · Śloka 10
śarkarārbudaṁ mēdō'rbudavadupācarēt||10||
शर्करार्बुदं मेदोऽर्बुदवदुपाचरेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana valmIkacikitsA (11) · Śloka 11
valmīkaṁ hastasya pādasya cōpariṣṭānmarmaṇi vā jātaṁ pravr̥ ddhamatibahucchidrāvr̥taṁ saśōphaṁ ca varjayēt| atō'nyathā tu prāk kr̥taśuddhēḥ śōṇitamapaharēt| saktu palalalavaṇāguḍūcyārēvataśyāmādantīkulatthikāmūlairlēpayēt| pakvē tu sarvāṁ gatiṁ duṣṭamāṁsāni ca śastrēṇa samyak śōdha yitvā'gninā kṣārēṇa vā dahēt| suśuddhē tu vraṇē bhallātakamanaśśilālailākālanusārya garucandanairnimbatailaṁ rōpaṇārthaṁ śrapayēt||11||
वल्मीकं हस्तस्य पादस्य चोपरिष्टान्मर्मणि वा जातं प्रवृ द्धमतिबहुच्छिद्रावृतं सशोफं च वर्जयेत्| अतोऽन्यथा तु प्राक् कृतशुद्धेः शोणितमपहरेत्| सक्तु पलललवणागुडूच्यारेवतश्यामादन्तीकुलत्थिकामूलैर्लेपयेत्| पक्वे तु सर्वां गतिं दुष्टमांसानि च शस्त्रेण सम्यक् शोध यित्वाऽग्निना क्षारेण वा दहेत्| सुशुद्धे तु व्रणे भल्लातकमनश्शिलालैलाकालनुसार्य गरुचन्दनैर्निम्बतैलं रोपणार्थं श्रपयेत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kadaracikitsA (12) · Śloka 12
kadaraṁ śastrēṇōtkr̥tya snēhēna dahēt||12||
कदरं शस्त्रेणोत्कृत्य स्नेहेन दहेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ruddhagude niruddhamaNicikitsAtideshaH (13) · Śloka 13
ruddhagudē niruddhamaṇivaccikitsā||13||
रुद्धगुदे निरुद्धमणिवच्चिकित्सा||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana cippacikitsA (14) · Śloka 14
cippaṁ śōṇitāvasēkasaṁśōdhanairupācarēt| vyapagatōṣmā ṇañcainamuṣṇāmbunā pariṣicya yathāyōgaṁ śastrēṇa parikartyā panayēt| tatō rasāñjanarōcanānēpālītējōhvākalkairamlapiṣṭaiḥ śōdha yitvā kālēyakāgaruharidrārasañjanasiddhē tailēna rōpayēt| madhurakaṣāyasiddhēna vā| alpāvaśiṣṭaṁ ca sarjarasacūrṇēna pūrayēt||14||
चिप्पं शोणितावसेकसंशोधनैरुपाचरेत्| व्यपगतोष्मा णञ्चैनमुष्णाम्बुना परिषिच्य यथायोगं शस्त्रेण परिकर्त्या पनयेत्| ततो रसाञ्जनरोचनानेपालीतेजोह्वाकल्कैरम्लपिष्टैः शोध यित्वा कालेयकागरुहरिद्रारसञ्जनसिद्धे तैलेन रोपयेत्| मधुरकषायसिद्धेन वा| अल्पावशिष्टं च सर्जरसचूर्णेन पूरयेत्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kunakhacikitsA (15) · Śloka 15
kunakhamapi praduṣṭamēvamēvōpakramēt||15||
कुनखमपि प्रदुष्टमेवमेवोपक्रमेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alasacikitsA (16) · Śloka 16
alasē tvamlakāñjikāvasiktau caraṇau nimbatailapaṭō lākāsīsarōcanākalkēnālēpayēt| nidigdhikārasa siddhēna sarṣapatailēnābhyajya rōcanākāsīsamanaśśilācūrṇaiḥ pratisārayēt||16||
अलसे त्वम्लकाञ्जिकावसिक्तौ चरणौ निम्बतैलपटो लाकासीसरोचनाकल्केनालेपयेत्| निदिग्धिकारस सिद्धेन सर्षपतैलेनाभ्यज्य रोचनाकासीसमनश्शिलाचूर्णैः प्रतिसारयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tilakAlakAdInAM cikitsA (17) · Śloka 17
tilakālakān maśāṁśca sūryakāntēnā'gninā vā dahēt kṣārēṇa vā| carmakīlaṁ jatumaṇiṁ ca tadvacchastrēṇōtkr̥tya||17||
तिलकालकान् मशांश्च सूर्यकान्तेनाऽग्निना वा दहेत् क्षारेण वा| चर्मकीलं जतुमणिं च तद्वच्छस्त्रेणोत्कृत्य||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lA~jchanAdicikitsA (18) · Śloka 18
lāñchanavyaṅganīlikāsu yathāsannāṁ sirāṁ vidhyēt| kṣīrī vr̥kṣavalkakalkaiśca kṣīrapiṣṭairlēpayēt| balātibalāmadhu kaharidrābhirvā| madhukāgarupayasyākālīyakairvā| taruṇa kapitthatindukarajanībhirvā| amlikāmūlēna vā| sūkara daṁṣṭrayā vā madhughr̥tayuktayā||18||
लाञ्छनव्यङ्गनीलिकासु यथासन्नां सिरां विध्येत्| क्षीरी वृक्षवल्ककल्कैश्च क्षीरपिष्टैर्लेपयेत्| बलातिबलामधु कहरिद्राभिर्वा| मधुकागरुपयस्याकालीयकैर्वा| तरुण कपित्थतिन्दुकरजनीभिर्वा| अम्लिकामूलेन वा| सूकर दंष्ट्रया वा मधुघृतयुक्तया||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vya~ggacikitsAvisheShaH (19) · Śloka 19
viśēṣēṇa vyaṅgēṣvasr̥ksrāvapūrvamarjunaparipōṭairlēpaḥ| kṣaudrēṇa vā piṣṭā mañjiṣṭhā| ajākṣīrēṇa vā''rdradāḍīmatvak| tēnaiva vā bālāmalakaṁ gōmūtrēṇa saptāhaṁ sthitam| dadhima ṇḍēna va kālēyakalōdhrōtpalakiñjalkam| navanītēna vā śvētāśvakhurajamaṣī||19||
विशेषेण व्यङ्गेष्वसृक्स्रावपूर्वमर्जुनपरिपोटैर्लेपः| क्षौद्रेण वा पिष्टा मञ्जिष्ठा| अजाक्षीरेण वाऽऽर्द्रदाडीमत्वक्| तेनैव वा बालामलकं गोमूत्रेण सप्ताहं स्थितम्| दधिम ण्डेन व कालेयकलोध्रोत्पलकिञ्जल्कम्| नवनीतेन वा श्वेताश्वखुरजमषी||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajavya~ggacikitsA (20) · Śloka 20
tatrāpi vātajēṣu dēvadārudurālabhābr̥hatīmañjiṣṭhāmūrvāpā mārgatrāyantītrāyamāṇāśukanasābalāvidārīyavabadarakula tthabilvōtpalaśatāvarīdarbhamūlakvāthē śr̥ṅgīviḍaṅgagarbha ghr̥taṁ vipakvamadhōbhaktaṁ pānamabhyaṅgaṁ nāvanaṁ ca sāyaṁ yōja yēt| pralēpañca nyagrōdhadēvadāruharītakīpūtīkarañjamadanapulacūrṇai rghr̥tayuktaiḥ| badaramajjākōdravalājacūrṇēna vā saghr̥tēna| śvētacamarāsthitālapatrīstanyamadhughr̥tairvā||20||
तत्रापि वातजेषु देवदारुदुरालभाबृहतीमञ्जिष्ठामूर्वापा मार्गत्रायन्तीत्रायमाणाशुकनसाबलाविदारीयवबदरकुल त्थबिल्वोत्पलशतावरीदर्भमूलक्वाथे शृङ्गीविडङ्गगर्भ घृतं विपक्वमधोभक्तं पानमभ्यङ्गं नावनं च सायं योज येत्| प्रलेपञ्च न्यग्रोधदेवदारुहरीतकीपूतीकरञ्जमदनपुलचूर्णै र्घृतयुक्तैः| बदरमज्जाकोद्रवलाजचूर्णेन वा सघृतेन| श्वेतचमरास्थितालपत्रीस्तन्यमधुघृतैर्वा||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajavya~ggacikitsA (21) · Śloka 21
pittēṣu balāmadhukamāgadhikākṣīrakākōlīsvaguptā phalakākamācītugāhvābhiḥ sapayaḥ sarpiḥ siddhaṁ pūrvavat prayōjayēt| mr̥dvīkāśvētapākīkharjūraparuṣakasauvīrabadaradvimēdāpunarnava kaśērukā pravālavidrumamr̥ṇālairvā sakṣīraiḥ| upasnigdhaṁ cainamikṣurasēnōbhayatō virēcayēt| kr̥tarudhirāvasēcanānētāṁśca vyaṅgān madhukaśārivābalā candanalōdhrōtpalairghr̥tayuktairālēpayēt| prapōṇḍarīkamadhukapadmakanīlōtpalasārivākadalīmū lapravālasuvarṇagairikairvā| śītamadhuramannapānaṁ pravātamahaḥ svapnaṁ saumanasyaṁ ca sēvēta||21||
पित्तेषु बलामधुकमागधिकाक्षीरकाकोलीस्वगुप्ता फलकाकमाचीतुगाह्वाभिः सपयः सर्पिः सिद्धं पूर्ववत् प्रयोजयेत्| मृद्वीकाश्वेतपाकीखर्जूरपरुषकसौवीरबदरद्विमेदापुनर्नव कशेरुका प्रवालविद्रुममृणालैर्वा सक्षीरैः| उपस्निग्धं चैनमिक्षुरसेनोभयतो विरेचयेत्| कृतरुधिरावसेचनानेतांश्च व्यङ्गान् मधुकशारिवाबला चन्दनलोध्रोत्पलैर्घृतयुक्तैरालेपयेत्| प्रपोण्डरीकमधुकपद्मकनीलोत्पलसारिवाकदलीमू लप्रवालसुवर्णगैरिकैर्वा| शीतमधुरमन्नपानं प्रवातमहः स्वप्नं सौमनस्यं च सेवेत||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajavya~ggacikitsA (22) · Śloka 22
kaphajēṣu daśamūladēvadāruharītakīśvadaṁṣṭrāmalakīkvāthē mustakuṣṭharidrāmaratarukalkaistadvat sādhitaṁ sarpistadvadē vōpayuñjīta| tuttharōcanālōdhrapriyaṅgukālēyakaiḥ samadhughr̥tairlēpaḥ| dēva dārusaralabalāśigrumūlairvā| manaśśilātuttharasāñjanairvā| mr̥dunā vā kṣārēṇā daśamātrāḥ pralēpaḥ||22||
कफजेषु दशमूलदेवदारुहरीतकीश्वदंष्ट्रामलकीक्वाथे मुस्तकुष्ठरिद्रामरतरुकल्कैस्तद्वत् साधितं सर्पिस्तद्वदे वोपयुञ्जीत| तुत्थरोचनालोध्रप्रियङ्गुकालेयकैः समधुघृतैर्लेपः| देव दारुसरलबलाशिग्रुमूलैर्वा| मनश्शिलातुत्थरसाञ्जनैर्वा| मृदुना वा क्षारेणा दशमात्राः प्रलेपः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktajavya~ggacikitsA (23) · Śloka 23
raktajēṣu kṣīrasarpiḥsnigdhasya sirāṁ visrāvayēt| vamana virēcanē ca pittavat kuryāt| ālēpaścāsya candanamadhuka kalkēna ghr̥tavatā| sarjarasanīlōtpalaśaṅkhavētasakadalī mūlamūrvāmadhukakalkēna vā||23||
रक्तजेषु क्षीरसर्पिःस्निग्धस्य सिरां विस्रावयेत्| वमन विरेचने च पित्तवत् कुर्यात्| आलेपश्चास्य चन्दनमधुक कल्केन घृतवता| सर्जरसनीलोत्पलशङ्खवेतसकदली मूलमूर्वामधुककल्केन वा||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prasuptau vAtakuShThacikitsAtideshaH dAhashca (24) · Śloka 24
prasuptau vātakuṣṭhōktakramō'ntē cāgninā dāhaḥ||24||
प्रसुप्तौ वातकुष्ठोक्तक्रमोऽन्ते चाग्निना दाहः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana utkoThakoThayoH cikitsA (25-37) · Śloka 37
utkōṭhē pittaślēṣmaharō vidhiḥ sakṣāralavaṇaṁ ca tailama bhyaṅgaḥ| kōṭhē kuṣṭhacikitsitamīkṣēta||25|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tā vaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē kṣudrarōga pratiṣēdhō nāma saptatriṁśō'dhyāyaḥ||37||
उत्कोठे पित्तश्लेष्महरो विधिः सक्षारलवणं च तैलम भ्यङ्गः| कोठे कुष्ठचिकित्सितमीक्षेत||२५|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे क्षुद्ररोग प्रतिषेधो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः||३७||
🔊 Audio coming soon