37. kṣudrarōgapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha kShudrarogapratiShedhAkhyo nAma saptatriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതഃ ക്ഷുദ്രരോഗപ്രതിഷേധം നാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

ഉക്തക്രമേണൈവം ക്ഷുദ്രരോഗാണാം ചികിത്സാം പ്രദര്ശയിതുമധ്യായ ആരഭ്യതേ| (ക്ഷുദ്രരോഗാണാമജഗല്ലികാദീനാം പ്രതിഷേധശ്ചികിത്സാസ്മിന്നുച്യത ഇതി ക്ഷുദ്രരോഗപ്രതിഷേധഃ| ശേഷം പൂര്വവത്)|| ൧||

Adhikarana ajagallikAcikitsA (2) · Śloka 2

അജഗല്ലികാമപക്വാം ജലൌകോഭിര്ഗ്രാഹയേത്| യവക്ഷാര ശുക്തിസൌരാഷ്ട്രീകല്കൈശ്ച ലേപയേത്||൨||

അപക്വായാമജഗല്ലികായാം ജലൌകസോ യവക്ഷാരാദിഭിശ്ച ലേപഃ||൨||

Adhikarana yavaprakhyAdipAShANagardabhAntAnAM cikitsA (3) · Śloka 3

യവപ്രഖ്യാദീന് പാഷാണഗര്ദഭാന്താന് സ്വേദയിത്വാ സുരദാരു കുഷ്ഠമനശ്ശിലാലൈര്ലേപയേത്| പക്വാംസ്തു സഹാജഗല്ലികയാ വ്രണവദുപാചരേത്||൩||

യവപ്രഖ്യാദീനാം പഞ്ചാനാം പ്രകരണാദപക്വാനാം യഥാര്ഹഃ സ്വേദഃ| സുരദാര്വാദിഭിശ്ച ലേപഃ| (യവപ്രഖ്യാദീനാം ഭിന്നരൂപത്വേऽപി കഫവാതജത്വസാമ്യേന കാരണൈക്യാത് ഗ്രഥനസാമ്യേന വിലായനീയത്വാച്ച ക്രിയൈകത്വകഥനമ്)| പക്വാംസ്തു യവപ്രഖ്യാദീന് സഹാജഗല്ലികയേത്യജഗല്ലികാമപി പക്വാമേവം ഷഡ് വ്രണപ്രതിഷേധോക്തചികിത്സയോപചരേത്|| ൩||

Adhikarana mukhadUShikAcikitsA (4) · Śloka 4

മുഖദൂഷികാം ലോധ്രതുവരികാഭ്യാം വാ പ്രദിഹ്യാത്| വടപത്ര നാരികേലശുക്തിഭ്യാം വാ സൈന്ധവവചാക്ഷിഭേഷജസിദ്ധാര്ഥ കൈര്വാ| ഏവമശാന്തൌ ഛര്ദയേത്| ലലാടേ ച സിരാം വിധ്യേത്||൪||

മുഖദൂഷികാസു ലോധ്രതുവരികാഭ്യാം വാ ലേപോ വടപത്രനാരികേലഫലശുക്തിഭ്യാം വാ സൈന്ധവാദിഭിര്വാ| ലോധ്രമക്ഷിഭേഷജമ്| തുവരികാ ആഢകീ| ഏവം ലേപേനാശാന്തൌ ഛര്ദനം സിരാവ്യധശ്ച|| ൪||

Adhikarana padmakaNTakacikitsA (5) · Śloka 5

പദ്മകണ്ടകേഷു നിമ്ബാമ്ബുവാന്തം നിമ്ബോദകസിദ്ധം സര്പിഃ സക്ഷൌദ്രം പായയേത്| നിമ്ബാരഗ്വധകഷായേണ ചോദ്വര്തനമ്||൫||

പദ്മകണ്ടകേഷു നിമ്ബക്വാഥേന വമനം തതോ നിമ്ബക്വാഥസിദ്ധസ്യ സര്പിഷഃ പാനം നിമ്ബാരഗ്വധയോഃ കഷായേണ ചൂര്ണേനോദ്വര്തനം ച| നിമ്ബസ്യ ത്വക് ആരഗ്വധസ്യ മൂലത്വക് ച)|| ൫||

Adhikarana vivRutAdijAlagardabhAntAnAmiri gallikAyAshca cikitsA (6) · Śloka 6

വിവൃതാദീന് ജാലഗര്ദഭാന്താനിരിഗല്ലികാം ച പിത്തവിസര്പ വച്ചികിത്സേത്||൬||

(കാരണാനാം പിത്താദ്വിനാഭാവാദ്രോഗാണാം പ്രായേണ സ്വരൂപസാമ്യാച്ച വിവൃതാദിരിഗല്ലികാന്താനാം ക്രിയാമേകീകൃത്യാഹ) വിവൃതാദീനിരിഗല്ലികാം ച ചികിത്സിതോക്തപിത്തവിസര്പവത് ചികിത്സേത്| (വിവൃതാദീന് വിവൃതാ മസൂരികാ വിസ്ഫോടവിദ്ധാ ഗര്ദഭീകക്ഷ്യാഗന്ധനാമരാജികാജാലഗര്ദഭാനിരിഗല്ലികാം ചേതി ദശ ക്ഷുദ്രരോഗാന് പിത്തവിസര്പവത് പിത്തവിസര്പ ഇവ കമലോത്പലാദിപ്രലേപാദിനാ ചികിത്സേത്| അന്യേ തു പിത്തവിസര്പവദിത്യസ്യാര്ഥമേവമാഹുഃ-പിത്തവദ്വിസര്പവച്ച| ശാസ്ത്രാന്തരേഷു ക്രിയാവിശേഷദര്ശനാത് കേഷാഞ്ചിത് പിത്തഹരം കേഷാശിദ്വിസര്പഹരമിതി| അനേന വിസര്പേഷു സാമാന്യേനോക്താ ലങ്ഘനരൂക്ഷണരക്താവസേകവമനവിരേചനാദികാഃ ക്രിയാ ദ്യോത്യന്തേ| ഉക്തഞ്ച- മസൂരികാഗ്രരൂപേഷു ലങ്ഘനം വമനം തതഃ| യഷ്ടീമധുകനിമ്ബത്വഗമ്ബുഭിഃ സിതയാനു ച| വിരേചനം ത്രിവൃച്ചൂര്ണയുക്തയാ വാऽവിപത്തിനാ|| അന്യേ മസൂരികായാം കഫവിസര്പകുഷ്ഠഹരം പ്രലേപാദിക്രിയാവിധിമുപദിശന്തി വിസ്ഫോടചികിത്സാം ച വിസ്ഫോടേഷു ച സര്വേഷു ലങ്ഘനം പൂര്വമാചരേത്| ന രസേന വിനാ കേऽപി വിസ്ഫോടാഃ സമ്ഭവന്തി ഹി|| ഇതി| മസൂരികാവിസ്ഫോടയോര്വിംശതിദിനാത്പൂര്വം സ്നാനാഭാവ ഉക്തഃ| പൂജ്യ ചാഭ്യജ്യ ച സ്നായാദ്വിംശതേര്ദിവസാത് പരമ്| പ്രാപ്തേ സ്നാനദിനേऽഗാരം മുഞ്ചേയുര്ഗൃഹവാസിനഃ| അന്യഥാ താന് വിശേത്പ്രായോ മസൂരീത്യാഹ കാശ്യപഃ| ഇത്യഷ്ടവിധായാ മസൂരികായാശ്ചികിത്സാ സമാനതന്ത്രാദവഗന്തവ്യാ)||൬||

Adhikarana rAjikAjAlagardabhayorvisheShaH (7) · Śloka 7

വിശേഷതോ രാജികാമപാകശര്കരാഭൂര്വാകണ്ടകശര്കരാഭിഃ ക്ഷീരപിഷ്ടാഭിര്ലേപയേത്| അഭീക്ഷ്ണം ച മൃജാ ശീലനമ്| ജാല ഗര്ദഭേ ധാത്രീഫലാന്യുപയുഞ്ജീത||൭||

വിശേഷത ഇത്യാദിനാ രാജികായാഃ സാധനസമുച്ചയഃ| അപാകശര്കരാദിഭിഃ ക്ഷീരപിഷ്ടൈര്ലേപഃ| അപാകശര്കരാ കുമ്ഭകാരചുല്ലീദഗ്ധശര്കരാ| കണ്ടകശര്കരാങ്ഗണമൃത്| അഭീക്ഷ്ണമത്യര്ഥം മൃജാശീലനം സംശോധനസേവാ| ജാലഗര്ദഭേ ധാത്രീഫലാന്യാമലകാന്യുപയുഞ്ജീത വിശേഷത ഇത്യര്ഥാത്|| ൭||

Adhikarana agnirohiNIcikitsA (8) · Śloka 8

അഗ്നിരോഹിണീമപി പ്രത്യാഖ്യായ പിത്തവിസര്പവദുപാചരേത്| പക്വാം തു മധുരവര്ഗസിദ്ധേന സര്പിഷാ രോപയേത്||൮||

അഗ്നിരോഹിണീമപീത്യസാധ്യത്വാങ്ഗീകരണേ| പ്രത്യാഖ്യായ ന സിധ്യതീത്യുക്ത്വാ| (പ്രത്യാഖ്യായ നിരാകരണം കൃത്വാ സാധ്യേത ന വേത്യുക്ത്വേത്യര്ഥഃ| പക്വാമിത്യഗ്നിരോഹിണീമ്)|| ൮||

Adhikarana vidArikAcikitsA (9) · Śloka 9

വിദാരികാം ജലവാസിനീഭിര്ഗ്രാഹയിത്വാ ബില്വമൂലനഗവൃത്തി കവര്ഷാഭ്വജകര്ണപലാശകല്കേന പ്രലിമ്പേത്| അനുപശാ മ്യന്തീം ത്വഭ്യജ്യ സ്വേദയിത്വാ വിമ്ലാപയേത്| പക്വാം ശസ്ത്രേണ വിദാര്യ നിമ്ബതിലപടോലകല്കേന പ്രച്ഛാദ്യ ബധ്നീയാത്| ക്ഷീരിവൃക്ഷകദരഖദിരകഷായോ വ്രണപ്രക്ഷാലനമ്| ശുദ്ധം മധുര കഷായസംസ്കൃതേന തൈലേന രോപയേത്||൯||

വിദാരികായാം പൂര്വം ജലൌകസഃ തതോ ബില്വമൂലാദിപലാശാന്തകല്കേന പ്രലേപഃ| നഗവൃത്തികഃ സുബോധഃ| പലാശം പത്രമ്| വിമ്ലാപനം മര്ദനേന വിലായനമ്| പക്വാമിതി താമേവ വിദാരികാമ്| ശുദ്ധാമിതി താമേവ| (നഗവൃത്തികവര്ഷാഭൂബില്വമൂലൈരിതി സുശ്രുതപാഠഃ| നഗവൃത്തികഃ ജിങ്ഗാണമ്| ഗുഡഗനികേതി ലോകേ| വൃശ്ചികാലീത്യന്യേ| അജകര്ണഃ സര്ജഃ| പലാശഃ ശഠീ| ഇതി ശ്രീഡല്ഹണകൃതേ നിബന്ധസംഗ്രഹേ)|| ൯||

Adhikarana sharkarArbudacikitsA (10) · Śloka 10

ശര്കരാര്ബുദം മേദോऽര്ബുദവദുപാചരേത്||൧൦||

ശര്കരാര്ബുദേ ഗ്രന്ഥ്യാദ്യുക്തമേദോऽര്ബുദവച്ചികിത്സാ|| ൧൦||

Adhikarana valmIkacikitsA (11) · Śloka 11

വല്മീകം ഹസ്തസ്യ പാദസ്യ ചോപരിഷ്ടാന്മര്മണി വാ ജാതം പ്രവൃ ദ്ധമതിബഹുച്ഛിദ്രാവൃതം സശോഫം ച വര്ജയേത്| അതോऽന്യഥാ തു പ്രാക് കൃതശുദ്ധേഃ ശോണിതമപഹരേത്| സക്തു പലലലവണാഗുഡൂച്യാരേവതശ്യാമാദന്തീകുലത്ഥികാമൂലൈര്ലേപയേത്| പക്വേ തു സര്വാം ഗതിം ദുഷ്ടമാംസാനി ച ശസ്ത്രേണ സമ്യക് ശോധ യിത്വാऽഗ്നിനാ ക്ഷാരേണ വാ ദഹേത്| സുശുദ്ധേ തു വ്രണേ ഭല്ലാതകമനശ്ശിലാലൈലാകാലനുസാര്യ ഗരുചന്ദനൈര്നിമ്ബതൈലം രോപണാര്ഥം ശ്രപയേത്||൧൧||

(വല്മീകസ്യ ദേശഭേദരൂപജനിതമസാധ്യത്വം ദര്ശയതി|) ഹസ്തസ്യേത്യാദ്യസാധ്യവല്മീകസ്യ ലിങ്ഗമ്| അതോ സാധ്യലക്ഷണാദന്യഥാ വൈപരീത്യേ വല്മീകവതഃ പ്രാക്പൂര്വം കൃത സംശുദ്ധേര്വിഹിതവമനവിരേകസ്യ ശോണിതം യഥോപപത്ത്യവസേചയേത്| തതഃ സക്ത്വാദിഭിരാരേവതാദിമൂലയുക്തൈലേപയേത്| ആരേവതഃ കര്ണികാതഃ| ശ്യാമാ ത്രിവൃത്| ദന്തീ നാഗദന്തീ| കുലത്ഥികാ ദ്വിതീയാ ത്രിവൃത്| പക്വേ ത്വിതി വല്മീകേ| സര്വാം ഗതിമശേഷാം നാഡീമ്| സുബോധമ്| (പക്വേ പ്രാപ്തപാകേ, തുവിശേഷേ| അനന്തരോക്താദുപക്രമാദസ്യ ശസ്ത്രസുഖസാധ്യത്വം വിശേഷഃ| ശസ്ത്രേണ മണ്ഡലാഗ്രാദിനാ സര്വാമശേഷാം ഗതിം നാഡീം ദുഷ്ടമാംസാനി ച സമ്യക് ശസ്ത്രകര്മോക്തവിധാനേനാമൂലതഃ ശോധയിത്വാ ഛിത്വേത്യര്ഥഃ| അഗ്നിനാ ക്ഷാരേണ വാ ദഹേത്| വശബ്ദ അഗ്നിക്ഷാരയേര്വികല്പാര്ഥഃ| ഉന്നതമഗ്നിനാऽവനതം ക്ഷാരേണ ച ദഹേദിതി ഭാവഃ)| ശുദ്ധേ ച വല്മീകവ്രണേ നിമ്ബതൈലം ഭല്ലാതകാദിഭീ രോപണാര്ഥം ശ്രപയേത്| കാലാനുസാരീ തഗരമ്|| ൧൧||

Adhikarana kadaracikitsA (12) · Śloka 12

കദരം ശസ്ത്രേണോത്കൃത്യ സ്നേഹേന ദഹേത്||൧൨||

കദാരാഖ്യേ സുബോധമ്| സ്നേഹേന ദാഹയോഗ്യേന (കദരാഖ്യം ക്ഷുദ്രരോഗം ശസ്ത്രേണ വൃദ്ധിപത്രാദിനാ ഉത്കൃത്യ ഛിത്ത്വാ സ്നേഹേന അഗ്നിസന്താപാദ്ദാഹയോഗ്യേന പാദതലമുന്നാമ്യ തസ്യ വ്രണസ്യ പരിതോ മാഷകല്കേന ദൃഢാം പാലീം കൃത്വാ സ്നേഹേന താം പൂരയിത്വാ ദഹേത്)|| ൧൨||

Adhikarana ruddhagude niruddhamaNicikitsAtideshaH (13) · Śloka 13

രുദ്ധഗുദേ നിരുദ്ധമണിവച്ചികിത്സാ||൧൩||

നിരുദ്ധമണിര്ഗുഹ്യരോഗേ വക്ഷ്യതേ തദുക്താ ചികിത്സാ രുദ്ധഗുദേ| (രുദ്ധഗുദാഖ്യേ ക്ഷുദ്രരോഗേ ഗുഹ്യരോഗപ്രതിഷേധേ വക്ഷ്യമാണനിരുദ്ധമണിക്രിയാവത് ചികിത്സിതം കാര്യമ്| പുനഃ പുനഃ സ്ഥൂലതരസ്നേഹാക്തജാതുഷനാഡീവിന്യാസാനിലാപഹസ്നേഹപരിഷേകാദിഭിര്ഗുദസ്രോതഃ ക്രമേണ വര്ധയേദിത്യര്ഥഃ)|| ൧൩||

Adhikarana cippacikitsA (14) · Śloka 14

ചിപ്പം ശോണിതാവസേകസംശോധനൈരുപാചരേത്| വ്യപഗതോഷ്മാ ണഞ്ചൈനമുഷ്ണാമ്ബുനാ പരിഷിച്യ യഥായോഗം ശസ്ത്രേണ പരികര്ത്യാ പനയേത്| തതോ രസാഞ്ജനരോചനാനേപാലീതേജോഹ്വാകല്കൈരമ്ലപിഷ്ടൈഃ ശോധ യിത്വാ കാലേയകാഗരുഹരിദ്രാരസഞ്ജനസിദ്ധേ തൈലേന രോപയേത്| മധുരകഷായസിദ്ധേന വാ| അല്പാവശിഷ്ടം ച സര്ജരസചൂര്ണേന പൂരയേത്||൧൪||

ചിപ്പേ സുബോധമ്| പരികര്ത്യോപകര്ത്യ| (ഏനം ചിപ്പാഖ്യം രോഗം ദുഷ്ടരക്തമോക്ഷണേന 'ഊഷ്മാ പിത്താദൃതേ നാസ്തീ' ത്യുക്ത്വാ തന്നിര്ഹരണപരമൌഷധേന വിരേചനാഖ്യേന സംശോധനേന ച വ്യപഗതോഷ്മാണം ജിതോഷ്മാണം കൃത്വാऽനന്തരമുഷ്ണോദകേന പരിഷിച്യ ശസ്ത്രേണ യഥായോഗം പരികര്ത്യ പരിതോ നഖശസ്ത്രാഗ്രേണ മാംസാദ്വിശ്ലേഷ്യ ഷഡങ്ഗുലേന സന്ദംശേനാമൂലതോ ദൃഢം ഗൃഹീത്വാ സമ്യഗുത്പാട്യാപനയേത്)||൧൪||

Adhikarana kunakhacikitsA (15) · Śloka 15

കുനഖമപി പ്രദുഷ്ടമേവമേവോപക്രമേത്||൧൫||

കുനഖമപീതി ചിപ്പചികിത്സിതസമുച്ചയേ| (പ്രദുഷ്ടമഭിഘാതാദിനാന്തര്മാംസവിശ്ലേഷോച്ചലിതദുഷ്ടാസ്രസംശ്ലേഷാത് കുത്സിതത്വമാഗതം നഖമപ്യേവമേവ ചിപ്പവദേവ നഖോത്പാടനാദികേന ശസ്ത്രകര്മണോപക്രമേത ചികിത്സേത്)|| ൧൫||

Adhikarana alasacikitsA (16) · Śloka 16

അലസേ ത്വമ്ലകാഞ്ജികാവസിക്തൌ ചരണൌ നിമ്ബതൈലപടോ ലാകാസീസരോചനാകല്കേനാലേപയേത്| നിദിഗ്ധികാരസ സിദ്ധേന സര്ഷപതൈലേനാഭ്യജ്യ രോചനാകാസീസമനശ്ശിലാചൂര്ണൈഃ പ്രതിസാരയേത്||൧൬||

അലസ ഇത്യാദി സുബോധമ്| (അലസാഖ്യേ ക്ഷുദ്രരോഗേ തു അമ്ലേന കാഞ്ജികേന ധാന്യാമ്ലേനാവസിക്തൌ പരിഷിക്തൌ ചരണൌ നിമ്ബാദികല്കേനാലേപയേത്| കാസീസം തുത്ഥമ്| പ്രതിസാരണം ഘര്ഷണമ്)|| ൧൬||

Adhikarana tilakAlakAdInAM cikitsA (17) · Śloka 17

തിലകാലകാന് മശാംശ്ച സൂര്യകാന്തേനാऽഗ്നിനാ വാ ദഹേത് ക്ഷാരേണ വാ| ചര്മകീലം ജതുമണിം ച തദ്വച്ഛസ്ത്രേണോത്കൃത്യ||൧൭||

തിലകാലകാദിഷു സൂര്യകാന്തവ്യവഹിതൈഃ സൂര്യരശ്മിഭിര്ദാഹോऽഗ്നിനാ വാ ക്ഷാരേണ വാ| (തിലകാലകാഖ്യാന് മശാഖ്യാംശ്ച രോഗാന് അര്കകിരണസന്തപ്തേന സൂര്യകാന്തേനാഗ്നിനാ വാ തയോസ്ത്വങ്മാംസാശ്രയതയാ പദ്മപത്രതനുനാ മൃദുക്ഷാരലേപേന വാ ദഹേത്|) ചര്മകീലം ജതൂമണിം ച തദ്വദിതി സൂര്യകാന്താദിനാ ദഹേദിതി സമ്ബന്ധഃ| ന തു പ്രഥമമേവാപി തു ശസ്ത്രേണോത്കൃത്യ| (ചര്മകീലാഖ്യം ജതൂമണിസംശിതം ച| ജതൂമണിരിത്യപ്രാണിജാതേര്വാ രജ്ജ്വാദേരിത്യൂങ്| ശസ്ത്രേണ വൃദ്ധിപത്രാദിനാ ഉത്കൃത്യമൂലതശ്ഛിത്വാ| തദ്വത് സൂര്യകാന്താദ്യന്യതമേന ദഹേത്)|| ൧൭||

Adhikarana lA~jchanAdicikitsA (18) · Śloka 18

ലാഞ്ഛനവ്യങ്ഗനീലികാസു യഥാസന്നാം സിരാം വിധ്യേത്| ക്ഷീരീ വൃക്ഷവല്കകല്കൈശ്ച ക്ഷീരപിഷ്ടൈര്ലേപയേത്| ബലാതിബലാമധു കഹരിദ്രാഭിര്വാ| മധുകാഗരുപയസ്യാകാലീയകൈര്വാ| തരുണ കപിത്ഥതിന്ദുകരജനീഭിര്വാ| അമ്ലികാമൂലേന വാ| സൂകര ദംഷ്ട്രയാ വാ മധുഘൃതയുക്തയാ||൧൮||

ലാഞ്ഛനാദിത്രയാണാമപി രക്തദോഷജത്വസാമ്യാച്ചികിത്സാമേകീകൃത്യാഹ-ലാഞ്ഛനാദിത്രയേ ആസന്നായാഃ അപ്രതിഷിദ്ധായാഃ സിരായാഃ വ്യധനമ്| പഞ്ച ലേപയോഗാഃ സുബോധാഃ| പയസ്യാ ക്ഷീരികാ| കാലീയകം കൃഷ്ണചന്ദനമ്| തരുണകപിത്ഥോऽജീര്ണകപിത്ഥതരുഃ| അമ്ലികാ ചുക്രികാഃ, തസ്യാ മൂലമ്| ഇതി ലാഞ്ഛനാദിത്രയസാധാരണമ്| (പൂര്വോക്തം വ്യങ്ഗനീലികയോരപൃഥക്ത്വം തു സങ്ഖ്യാനാം ഷട്ത്രിംശത്വാപാദനായൈവ| അത്ര നീലികാഗ്രഹണം സ്ഥാനഭേദജനിതസംജ്ഞാന്തരതയാ ചികിത്സാന്തരഭ്രാന്തിപരിഹാരാര്ഥമ്)|| ൧൮||

Adhikarana vya~ggacikitsAvisheShaH (19) · Śloka 19

വിശേഷേണ വ്യങ്ഗേഷ്വസൃക്സ്രാവപൂര്വമര്ജുനപരിപോടൈര്ലേപഃ| ക്ഷൌദ്രേണ വാ പിഷ്ടാ മഞ്ജിഷ്ഠാ| അജാക്ഷീരേണ വാऽऽര്ദ്രദാഡീമത്വക്| തേനൈവ വാ ബാലാമലകം ഗോമൂത്രേണ സപ്താഹം സ്ഥിതമ്| ദധിമ ണ്ഡേന വ കാലേയകലോധ്രോത്പലകിഞ്ജല്കമ്| നവനീതേന വാ ശ്വേതാശ്വഖുരജമഷീ||൧൯||

ലാഞ്ഛനാദിത്രയസ്യ സാമാന്യചികിത്സാമുക്ത്വാ തേഷു വ്യങ്ഗസ്യ വിശേഷചികിത്സാമാഹ-വിശേഷതസ്തു വ്യങ്ഗേഷു രക്തസ്രാവം കൃത്വാ അര്ജുനതരോഃ പരിപോടൈഃ സ്വയം ജീര്ണത്വഗ്ഭര്ലേപഃ| സുബോധമ്| മഞ്ജിഷ്ഠാ ക്ഷൌദ്രേണ| ആറ്ദ്രാദാഡീമത്വഗജാക്ഷീരേണ| കിമ്ഭൂതമാമലകമാഹ- ഗോമൂത്രേണ സപ്താഹം സ്ഥിതമ്| കാലേയകാദികം ദധിമണ്ഡേന| കാലേയകം പീതചന്ദനമ്| ശ്വേതാശ്വഖുരജാക്ഷാരോ നവനീതേന| (ശ്വേതാ ശ്വേതവചാ| അശ്വഖുരഃ കൃഷ്ണശങ്ഖപുഷ്പീ| (നി) ഗിരികര്ണ്യപരാ നീലാ വാജിഖുരാ വ്യക്തഗന്ധകുസുമാ ച| അശ്വഖുരാ തുരഗഖുരപ്രതിമാ സ്യാച്ഛങ്ഖിനീ കൃഷ്ണാ| ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടശ്വഖുരപ്രലിപ്തസംശുഷ്കതാന്തവക്ലൃതാജ്യസിക്തപ്രജ്വലിതവര്ത്ത്യുദ്ഭവയാ മഷ്യാ ലേപഃ| ന തു ശങ്ഖപുഷ്പീമേവ ദഗ്ധ്വോത്പന്നയാ| അശ്വഖുരേണ കൃതാ മഷീതി വാ| ഇതി സാമാന്യേന വ്യങ്ഗേഷു)||൧൯||

Adhikarana vAtajavya~ggacikitsA (20) · Śloka 20

തത്രാപി വാതജേഷു ദേവദാരുദുരാലഭാബൃഹതീമഞ്ജിഷ്ഠാമൂര്വാപാ മാര്ഗത്രായന്തീത്രായമാണാശുകനസാബലാവിദാരീയവബദരകുല ത്ഥബില്വോത്പലശതാവരീദര്ഭമൂലക്വാഥേ ശൃങ്ഗീവിഡങ്ഗഗര്ഭ ഘൃതം വിപക്വമധോഭക്തം പാനമഭ്യങ്ഗം നാവനം ച സായം യോജ യേത്| പ്രലേപഞ്ച ന്യഗ്രോധദേവദാരുഹരീതകീപൂതീകരഞ്ജമദനപുലചൂര്ണൈ ര്ഘൃതയുക്തൈഃ| ബദരമജ്ജാകോദ്രവലാജചൂര്ണേന വാ സഘൃതേന| ശ്വേതചമരാസ്ഥിതാലപത്രീസ്തന്യമധുഘൃതൈര്വാ||൨൦||

തത്രേത്യാദിനാ വ്യങ്ഗേഷു വാതാദിവിശേഷേണാഹ-തത്രാപി തേഷ്വപി വാതജേഷു വ്യങ്ഗേഷു ദേവദാര്വാദിക്വാഥേ ശൃങ്ഗീവിഡങ്ഗഗര്ഭം ദത്വാ വിപക്വം ഘൃതമധോഭക്തം ഭോജനാദൂര്ധ്വം പാനേ യോജയേത്| തദേവാഭ്യങ്ഗേ നാവനേ ച സായം യോജയേത്| ന്യഗ്രോധാദീനാം ചൂര്ണൈര്ഘൃതയുക്തൈഃ പ്രലേപം ച യോജയേത്| ബദരമജ്ജാദിചൂര്ണേന വാ സഘൃതേന| ശ്വേതചമരാസ്ഥ്യാദിഭിര്വാ| ചമരോ നാമ മൃഗഃ തസ്യ ശ്വേതവര്ണസ്യാസ്ഥി| താലപത്രീ മൌസലീ|| ൨൦||

Adhikarana pittajavya~ggacikitsA (21) · Śloka 21

പിത്തേഷു ബലാമധുകമാഗധികാക്ഷീരകാകോലീസ്വഗുപ്താ ഫലകാകമാചീതുഗാഹ്വാഭിഃ സപയഃ സര്പിഃ സിദ്ധം പൂര്വവത് പ്രയോജയേത്| മൃദ്വീകാശ്വേതപാകീഖര്ജൂരപരുഷകസൌവീരബദരദ്വിമേദാപുനര്നവ കശേരുകാ പ്രവാലവിദ്രുമമൃണാലൈര്വാ സക്ഷീരൈഃ| ഉപസ്നിഗ്ധം ചൈനമിക്ഷുരസേനോഭയതോ വിരേചയേത്| കൃതരുധിരാവസേചനാനേതാംശ്ച വ്യങ്ഗാന് മധുകശാരിവാബലാ ചന്ദനലോധ്രോത്പലൈര്ഘൃതയുക്തൈരാലേപയേത്| പ്രപോണ്ഡരീകമധുകപദ്മകനീലോത്പലസാരിവാകദലീമൂ ലപ്രവാലസുവര്ണഗൈരികൈര്വാ| ശീതമധുരമന്നപാനം പ്രവാതമഹഃ സ്വപ്നം സൌമനസ്യം ച സേവേത||൨൧||

പിത്തവ്യങ്ഗേഷു ബലാദിഭിഃ സക്ഷീരം സിദ്ധം സര്പിഃ പൂര്വവദിത്യധോഭക്തമഭ്യങ്ഗേ നാവനേ ച സായം യോജയേത്| സക്ഷീരൈര്മൃദ്വീകാദിഭിര്വിപക്വം സര്പിര്വാ പൂര്വവത് പ്രയോജയേത്| ഏവഞ്ച സര്പിഃ പ്രയോഗേണോപസ്നിഗ്ധമേനമിക്ഷുരസേന കല്പോക്തവിധിനോഭയത ഊര്ധ്വമധശ്ച വിരേചയേത്| ഏതാംശ്ച പിത്തവ്യങ്ഗാന് രുധിരം സ്രാവയിത്വാ മധുകാദിഭിര്ഘൃതയുക്തൈരാലേപയേത്| പ്രപൌണ്ഡരീകാദിഭിര്വാ ഘൃതയുക്തൈഃ| പ്രവാലം വിദ്രുമമ്| ശീതമധുരാന്നപാനാദികം ച സേവേത|| ൨൧||

Adhikarana kaphajavya~ggacikitsA (22) · Śloka 22

കഫജേഷു ദശമൂലദേവദാരുഹരീതകീശ്വദംഷ്ട്രാമലകീക്വാഥേ മുസ്തകുഷ്ഠരിദ്രാമരതരുകല്കൈസ്തദ്വത് സാധിതം സര്പിസ്തദ്വദേ വോപയുഞ്ജീത| തുത്ഥരോചനാലോധ്രപ്രിയങ്ഗുകാലേയകൈഃ സമധുഘൃതൈര്ലേപഃ| ദേവ ദാരുസരലബലാശിഗ്രുമൂലൈര്വാ| മനശ്ശിലാതുത്ഥരസാഞ്ജനൈര്വാ| മൃദുനാ വാ ക്ഷാരേണാ ദശമാത്രാഃ പ്രലേപഃ||൨൨||

കഫജേഷു വ്യങ്ഗേഷു ദശമൂലാദിക്വാഥേ മുസ്താദികല്കൈസ്തദ്വദിതി സക്ഷീരം സാധിതം സര്പിഃ തദ്വദേവേത്യധോഭക്തം പാനേ നാവനാഭ്യഞ്ജനയോഃ സായം ച പ്രയോജയേത്| തുത്ഥദേവദാരുമനശ്ശിലാദിഭിര്ലേപത്രയം സുബോധമ്| അഥവാ മൃദുനാ ക്ഷാരേണ സൂത്രോക്തേന ദശമാത്രാഃ പ്രലേപഃ| മാത്രാ കാലവിശേഷഃ| തസ്യാ ലക്ഷണമ് യാവത് പര്യേതി ഹസ്താഗ്രം ദക്ഷിണം ജാനുമണ്ഡലമ്| നിമേഷോന്മേഷകാലേന സമം മാത്രാ തു സാ സ്മൃതാ|| ഇതി|| ൨൨||

Adhikarana raktajavya~ggacikitsA (23) · Śloka 23

രക്തജേഷു ക്ഷീരസര്പിഃസ്നിഗ്ധസ്യ സിരാം വിസ്രാവയേത്| വമന വിരേചനേ ച പിത്തവത് കുര്യാത്| ആലേപശ്ചാസ്യ ചന്ദനമധുക കല്കേന ഘൃതവതാ| സര്ജരസനീലോത്പലശങ്ഖവേതസകദലീ മൂലമൂര്വാമധുകകല്കേന വാ||൨൩||

രക്തജേഷു വ്യങ്ഗേഷു ക്ഷീരോദ്ഭാവേന സര്പിഷാ സ്നിഗ്ധസ്യ സിരാം വിസ്രാവയേത്| സുബോധമ്| പിത്തവദിതി ഇതി പിത്തവ്യങ്ഗവദിക്ഷുരസേനേത്യര്ഥഃ| ചന്ദനസര്ജരസാദിഭിരാലേപദ്വയം സുബോധമ്| ഇതി വ്യങ്ഗാനി|| ൨൩||

Adhikarana prasuptau vAtakuShThacikitsAtideshaH dAhashca (24) · Śloka 24

പ്രസുപ്തൌ വാതകുഷ്ഠോക്തക്രമോऽന്തേ ചാഗ്നിനാ ദാഹഃ||൨൪||

പ്രസുപ്താഖ്യേ സുബോധമ്| അന്തേ ച വാതകുഷ്ഠചികിത്സയാ ശാന്ത്യപ്രാപ്താവഗ്നിനാ ദാഹഃ|| ൨൪||

Adhikarana utkoThakoThayoH cikitsA (25-37) · Śloka 37

ഉത്കോഠേ പിത്തശ്ലേഷ്മഹരോ വിധിഃ സക്ഷാരലവണം ച തൈലമ ഭ്യങ്ഗഃ| കോഠേ കുഷ്ഠചികിത്സിതമീക്ഷേത||൨൫|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാ വഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രേ ക്ഷുദ്രരോഗ പ്രതിഷേധോ നാമ സപ്തത്രിംശോऽധ്യായഃ||൩൭||

ഉത്കോഠാഖ്യേ സര്വോ വിധിഃ പിത്തശ്ലേശ്മഘ്നഃ| യവക്ഷാരസൈന്ധവയുക്തം തൈലമഭ്യങ്ഗശ്ച| കോഠേ കുഷ്ഠചികിത്സാ| (ശാസ്ത്രാന്തരേഷു ക്ഷുദ്രത്വസാമ്യാത്തദനന്തരോക്താ പാദപ്രഭേദകണ്ടകവേധപാദദാഹപാര്ഷ്ണിവ്യഥാദേഹസ്ഫുടനാതിസ്വേദദേഹദൌര്ഗന്ധ്യവൈദ്യുതാനലദാഹാദി- ക്രിയാऽപ്യത്ര ദിങ്മാത്രാവബോധനാര്ഥം കിഞ്ചില്ലിഖ്യതേ| തത്രാദൌ പാദപ്രഭേദേ- ക്ഷയംഗതേ ശ്ലേഷ്മണി പാദലഗ്നേ സച്ചാരിണാം ദേഹഭൃതാമജസ്രമ്| വാതഃ സപിത്തോऽങ്ഘ്രിതലേഷു ദുഷ്ടോ ഭേദാന് കരോത്യപ്രതികാരനിമ്നാന്|| വടാങ്കുരാരുഷ്കരസിക്ഥചൂതനിര്യാസസിന്ധൂദ്ഭവമര്കദുഗ്ധമ്| ഏഭിര്മഹിഷ്യാസ്തു ഘൃതം വിപക്വം പാദപ്രഭേദം വിനിഹന്തി സദ്യഃ|| അര്കാവിസ്നുഹിദുഗ്ധം സിക്ഥം പടുതൈലസംയുതം പിഷ്ടമ്| പാദവിലിപ്തം സദ്യഃ കരോതി കമലോപമം ചരണമ്| സ്നുഹ്യര്കദുഗ്ധസൈന്ധവഹയഖുരചൂര്ണം സനവനീതമ്| ന്യസ്തം തുമ്ബഫലേ തത്പ്രദാരികാം ലേപനാദ്ധന്യാത്| പാദദാര്യാം സിരാം വിദ്ധ്വാ സ്നിഗ്ധസ്വിന്നേ പദേ പുനഃ| സവാഘൃതമധൂച്ഛിഷ്ടമജ്ജാക്ഷാരൈഃ പ്രലേപയേത്|| സ്നുഹ്യര്കച്ഛാഗപയോ ലവണമധൂച്ഛിഷ്ടചൂതനിര്യാസമ്| മാഹിഷനവനീതയുതം വിപാദികാം ഹന്ത്യലാഭുസ്ഥമ്| അതിപക്വശുഷ്കകേതകദലഭസിതം ഘൃതപടൂപേതമ്| കംസനിഘൃഷ്ടം ലേപാത്കരോതി കമലോപമം ചരണമ്|| നശ്യതി തഥാ വിപാദീ പുഷ്പലതാനീലിമൂലശൃതതൈലാത്| കാറ്പാസഭുജഗവല്ലീപടുതിലജൈര്നശ്യതേ വിശേഷേണ|| സര്ജഘൃതം തുല്യഗുഡംമ് പിഷ്ട്വാऽശ്ടാംശാര്കദുഗ്ധേന| പ്രതിലേപാത്പാദതലേ നശ്യതേ നിയതം വിപാദികാ സഹസാ|| ശുക്തികാഭസ്മ സിന്ധൂത്ഥം സര്പിഃ സര്ജരസം പയഃ| പാദയോഃ സ്ഫുടനേ ലേപസ്തിക്താലാബുവ്യവസ്ഥിതഃ|| സക്ഷീരം സ്നുഹികാണ്ഡം സാന്തര്ധൂമം സുവര്ചിലാVവിഡവത്| ദഗ്ധം ഛാഗഘൃതയുതം തുമ്ബസ്ഥം ഹന്തി പരിലേപാത്|| പൂരിതോപരിസിക്ഥേന വഹ്നിനാ താപിതാ ഭൃശമ്| അസാധ്യാപി വ്രജത്യസ്തം ക്ഷിപ്രമേവ വിപാദികാ|| കരഞ്ജബീജം രജനീ കടുത്രയം സമാനഭാഗം ലവണസ്യ മൃത്തികാമ്| ദഗ്ധ്വാ സമാലോഡ്യ ഘൃതേന ലിമ്പേത് പാദൌ വിനശ്യേത വിപാദികാ ധ്രുവമ്|| കണ്ടകവേധസ്യ- പാദയോഃ കണ്ടകേ വിദ്ധേ രവിദുഗ്ധേന പൂരയേത്| ഉദ്ധൃതേऽനുദ്ധൃതേ ചാപി പതതി സ്വയമേവ തത്|| സൈന്ധവം തത്ര സംസ്ഥാപ്യ ദഹേല്ലോഹശലാകയാ| കുമാര്യാഃ കോഷ്ണപത്രേണ ബന്ധനം ചാത്ര കാരയേത്|| ലവണോദകസേകം വാ സന്ധാനൌദനബന്ധനമ്| തണ്ഡുലീയകമൂലാഢ്യം ലവണം സപുനര്നവമ്|| വായസീം വാ പടൂയുതാം ചില്ലീം വാ സ്നേഹസംയുതാമ്| ചിഞ്ചാകരഞ്ജപത്രം വാ ഘൃതകാഞ്ജികസംയുതമ്|| ഭൃഷ്ടം പ്രബന്ധനം കുര്യാത് പായസം കോരദൂഷകൈഃ| വ്രണക്രിയാം ച കുര്വീത പക്വേ ദുഷ്ടം പുനര്ദഹേത്|| പാദദാഹസ്യ- ശതാവരീമൂലരസാത് ഫേനേന പരിലേപിതൌ| പരിതാപാദ്വിമുച്യേതേ ചരണൌ ക്ഷിപ്രമേവ തു|| മസൂരവിദലൈഃ പിഷ്ടൈര്ഭൃഷശീതേന വാരിണാ| ചരണൌ ലേപയേത്സമ്യക്പാദദാഹപ്രശാന്തയേ|| നവനീതേന സംലിപ്തൌ വഹ്നിനാ പരിതാപിതൌ| മുച്യേതേ ചരണൌ ക്ഷിപ്രം പരിതാപാത്സുദാരുണാത്|| ഘൃതാക്തൈഃ സക്തുഭിഃ ശ്ലക്ഷ്ണൈരജാക്ഷീരസമന്വിതൈഃ| ലേപയേച്ചരണൌ സദ്യഃ പരിതാപവിമുക്തയേ|| ലിമ്പേത്സേവ്യജലാരിഷ്ടൈഃ ശതധൌതഘൃതേന വാ| പാദദാഹേഷു ചരണൌ സേകം കാഞ്ജികസര്പിഷാ| കുമാരീരസസേകോ വാ ജലൌകോഭിര്ഹരേദസൃക്| പാര്ഷ്ണിവ്യഥായാഃ- ലിപ്താ സര്ഷപകല്കേന സ്വേദിതാ ചാശ്മനാ ഭൃശമ്| പാദപാര്ഷ്ണിവ്യഥാ തീവ്രാ പക്ഷാര്ദ്ധേന വിനശ്യതി|| ദേഹസ്ഫുടനസ്യ- അഗസ്തിപുഷ്പചൂര്ണേന മാഹിഷം ശ്രപയേത്പയഃ| തദുത്ഥനവനീതാക്തോ ദേഹസ്യ സ്ഫുടനം ജയേത്|| അതിസ്വേദസ്യ- ഹരീതകീം തു സമ്പിഷ്യ ഗാത്രമുദ്വര്ത്തയേന്നരഃ| പശ്ചാത്സ്നാനം പ്രകുര്വീത ദേഹസ്വേദോപശാന്തയേ|| ദേഹദൌര്ഗന്ധ്യസ്യ- ഗോമൂത്രേണ സമാലോഡ്യ മാഹിഷം ശകൃദുത്തമമ്| തേനൈവ ലേപനം കുര്യാദ്ദേഹദൌര്ഗന്ധ്യനാശനമ്|| ശിരീഷലാമജ്ജകഹേമലോധ്രൈസ്ത്വഗ്ഭേദസംസ്വേദഹരഃ പ്രഘര്ഷഃ| പത്രാമ്ബുലോഹൈരഥ ചന്ദനാഭ്യാം ശരീരദൌര്ഗന്ധ്യഹരഃ പ്രലേപഃ|| തിന്തിണീസ്വരസേ തൈലപ്രസ്ഥം സമ്യക്പചേദ്ഭിഷക്| അത്ര കല്കാര്ഥമേതാനി വാതഘ്നാനി ച യോജയേത്|| ശിഗ്രുസൈന്ധവദുര്ഗന്ധാ ലശുനം ച സചിത്രികമ്| ഏതച്ഛരീരദൌര്ഗന്ധ്യകണ്ഡൂതിസ്വേദനാശനമ്|| തിന്തിണീകദലോദ്ഭൂതം സ്വരസം ലേപയേന്നരഃ| ബഹുശോ ദേഹവൈഗന്ധ്യകണ്ഡൂകോഠവിനാശനമ്|| ക്ഷൌദ്രേണ പൌഷ്കരം രേണുമേകവിംശതിവാസരാന്| ലിഹതാം ദേഹദൌര്ഗന്ധ്യം നശ്യേന്നിശ്ശേഷമങ്ഗിനാമ്|| ദ്വിനിശാതിലരുഗ്രാജീകല്കോദ്വര്ത്തിതവിഗ്രഹഃ| യഃ സ്നാതി തസ്യ ദേഹഃ സ്യാത്സുഗന്ധിര്ഭാസ്കരച്ഛവിഃ|| വൈദ്യുതാനലദാഹസ്യ- വൈദ്യതാനലദഗ്ധസ്യ ലേപസേകാദി യോജയേത്| സതൈലമമ്ലലവണപ്രായം താപം ച വഹ്നിനാ|| തുത്ഥദഗ്ധവദാഹാരം മധുരസ്നിഗ്ധശീതലമ്| സേകം ച സംജ്ഞായുക്തസ്യ കുര്വീതേന്ദ്രിയവേദിനഃ|| ആഗ്നേയൈരൌഷധൈര്ലേപം സേകമിക്ഷുതുഷോദകൈഃ| സര്പിസ്നിഗ്ധൈരമ്ലയുക്തൈര്വസാതൈലഘൃതൈരപി|| ഇത്യാദികം ശാസ്ത്രാന്തരാദവഗന്തവ്യമ്|| ൨൫|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാ മഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാ മുത്തരതന്ത്രേ സപ്തത്രിംശോऽധ്യായഃ