Adhikarana atha kShudrarogapratiShedhAkhyo nAma saptatriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతః క్షుద్రరోగప్రతిషేధం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातः क्षुद्ररोगप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ఉక్తక్రమేణైవం క్షుద్రరోగాణాం చికిత్సాం ప్రదర్శయితుమధ్యాయ ఆరభ్యతే| (క్షుద్రరోగాణామజగల్లికాదీనాం ప్రతిషేధశ్చికిత్సాస్మిన్నుచ్యత ఇతి క్షుద్రరోగప్రతిషేధః| శేషం పూర్వవత్)|| 1||
Adhikarana ajagallikAcikitsA (2) · Śloka 2
అజగల్లికామపక్వాం జలౌకోభిర్గ్రాహయేత్| యవక్షార శుక్తిసౌరాష్ట్రీకల్కైశ్చ లేపయేత్||2||
अजगल्लिकामपक्वां जलौकोभिर्ग्राहयेत्| यवक्षार शुक्तिसौराष्ट्रीकल्कैश्च लेपयेत्||२||
🔊 Audio coming soon
అపక్వాయామజగల్లికాయాం జలౌకసో యవక్షారాదిభిశ్చ లేపః||2||
Adhikarana yavaprakhyAdipAShANagardabhAntAnAM cikitsA (3) · Śloka 3
యవప్రఖ్యాదీన్ పాషాణగర్దభాంతాన్ స్వేదయిత్వా సురదారు కుష్ఠమనశ్శిలాలైర్లేపయేత్| పక్వాంస్తు సహాజగల్లికయా వ్రణవదుపాచరేత్||3||
यवप्रख्यादीन् पाषाणगर्दभान्तान् स्वेदयित्वा सुरदारु कुष्ठमनश्शिलालैर्लेपयेत्| पक्वांस्तु सहाजगल्लिकया व्रणवदुपाचरेत्||३||
🔊 Audio coming soon
యవప్రఖ్యాదీనాం పంచానాం ప్రకరణాదపక్వానాం యథార్హః స్వేదః| సురదార్వాదిభిశ్చ లేపః| (యవప్రఖ్యాదీనాం భిన్నరూపత్వేఽపి కఫవాతజత్వసామ్యేన కారణైక్యాత్ గ్రథనసామ్యేన విలాయనీయత్వాచ్చ క్రియైకత్వకథనం)| పక్వాంస్తు యవప్రఖ్యాదీన్ సహాజగల్లికయేత్యజగల్లికామపి పక్వామేవం షడ్ వ్రణప్రతిషేధోక్తచికిత్సయోపచరేత్|| 3||
Adhikarana mukhadUShikAcikitsA (4) · Śloka 4
ముఖదూషికాం లోధ్రతువరికాభ్యాం వా ప్రదిహ్యాత్| వటపత్ర నారికేలశుక్తిభ్యాం వా సైంధవవచాక్షిభేషజసిద్ధార్థ కైర్వా| ఏవమశాంతౌ ఛర్దయేత్| లలాటే చ సిరాం విధ్యేత్||4||
मुखदूषिकां लोध्रतुवरिकाभ्यां वा प्रदिह्यात्| वटपत्र नारिकेलशुक्तिभ्यां वा सैन्धववचाक्षिभेषजसिद्धार्थ कैर्वा| एवमशान्तौ छर्दयेत्| ललाटे च सिरां विध्येत्||४||
🔊 Audio coming soon
ముఖదూషికాసు లోధ్రతువరికాభ్యాం వా లేపో వటపత్రనారికేలఫలశుక్తిభ్యాం వా సైంధవాదిభిర్వా| లోధ్రమక్షిభేషజం| తువరికా ఆఢకీ| ఏవం లేపేనాశాంతౌ ఛర్దనం సిరావ్యధశ్చ|| 4||
Adhikarana padmakaNTakacikitsA (5) · Śloka 5
పద్మకంటకేషు నింబాంబువాంతం నింబోదకసిద్ధం సర్పిః సక్షౌద్రం పాయయేత్| నింబారగ్వధకషాయేణ చోద్వర్తనం||5||
पद्मकण्टकेषु निम्बाम्बुवान्तं निम्बोदकसिद्धं सर्पिः सक्षौद्रं पाययेत्| निम्बारग्वधकषायेण चोद्वर्तनम्||५||
🔊 Audio coming soon
పద్మకంటకేషు నింబక్వాథేన వమనం తతో నింబక్వాథసిద్ధస్య సర్పిషః పానం నింబారగ్వధయోః కషాయేణ చూర్ణేనోద్వర్తనం చ| నింబస్య త్వక్ ఆరగ్వధస్య మూలత్వక్ చ)|| 5||
Adhikarana vivRutAdijAlagardabhAntAnAmiri gallikAyAshca cikitsA (6) · Śloka 6
వివృతాదీన్ జాలగర్దభాంతానిరిగల్లికాం చ పిత్తవిసర్ప వచ్చికిత్సేత్||6||
विवृतादीन् जालगर्दभान्तानिरिगल्लिकां च पित्तविसर्प वच्चिकित्सेत्||६||
🔊 Audio coming soon
(కారణానాం పిత్తాద్వినాభావాద్రోగాణాం ప్రాయేణ స్వరూపసామ్యాచ్చ వివృతాదిరిగల్లికాంతానాం క్రియామేకీకృత్యాహ) వివృతాదీనిరిగల్లికాం చ చికిత్సితోక్తపిత్తవిసర్పవత్ చికిత్సేత్| (వివృతాదీన్ వివృతా మసూరికా విస్ఫోటవిద్ధా గర్దభీకక్ష్యాగంధనామరాజికాజాలగర్దభానిరిగల్లికాం చేతి దశ క్షుద్రరోగాన్ పిత్తవిసర్పవత్ పిత్తవిసర్ప ఇవ కమలోత్పలాదిప్రలేపాదినా చికిత్సేత్| అన్యే తు పిత్తవిసర్పవదిత్యస్యార్థమేవమాహుః-పిత్తవద్విసర్పవచ్చ| శాస్త్రాంతరేషు క్రియావిశేషదర్శనాత్ కేషాంచిత్ పిత్తహరం కేషాశిద్విసర్పహరమితి| అనేన విసర్పేషు సామాన్యేనోక్తా లంఘనరూక్షణరక్తావసేకవమనవిరేచనాదికాః క్రియా ద్యోత్యంతే| ఉక్తంచ- మసూరికాగ్రరూపేషు లంఘనం వమనం తతః| యష్టీమధుకనింబత్వగంబుభిః సితయాను చ| విరేచనం త్రివృచ్చూర్ణయుక్తయా వాఽవిపత్తినా|| అన్యే మసూరికాయాం కఫవిసర్పకుష్ఠహరం ప్రలేపాదిక్రియావిధిముపదిశంతి విస్ఫోటచికిత్సాం చ విస్ఫోటేషు చ సర్వేషు లంఘనం పూర్వమాచరేత్| న రసేన వినా కేఽపి విస్ఫోటాః సంభవంతి హి|| ఇతి| మసూరికావిస్ఫోటయోర్వింశతిదినాత్పూర్వం స్నానాభావ ఉక్తః| పూజ్య చాభ్యజ్య చ స్నాయాద్వింశతేర్దివసాత్ పరం| ప్రాప్తే స్నానదినేఽగారం ముంచేయుర్గృహవాసినః| అన్యథా తాన్ విశేత్ప్రాయో మసూరీత్యాహ కాశ్యపః| ఇత్యష్టవిధాయా మసూరికాయాశ్చికిత్సా సమానతంత్రాదవగంతవ్యా)||6||
Adhikarana rAjikAjAlagardabhayorvisheShaH (7) · Śloka 7
విశేషతో రాజికామపాకశర్కరాభూర్వాకంటకశర్కరాభిః క్షీరపిష్టాభిర్లేపయేత్| అభీక్ష్ణం చ మృజా శీలనం| జాల గర్దభే ధాత్రీఫలాన్యుపయుంజీత||7||
विशेषतो राजिकामपाकशर्कराभूर्वाकण्टकशर्कराभिः क्षीरपिष्टाभिर्लेपयेत्| अभीक्ष्णं च मृजा शीलनम्| जाल गर्दभे धात्रीफलान्युपयुञ्जीत||७||
🔊 Audio coming soon
విశేషత ఇత్యాదినా రాజికాయాః సాధనసముచ్చయః| అపాకశర్కరాదిభిః క్షీరపిష్టైర్లేపః| అపాకశర్కరా కుంభకారచుల్లీదగ్ధశర్కరా| కంటకశర్కరాంగణమృత్| అభీక్ష్ణమత్యర్థం మృజాశీలనం సంశోధనసేవా| జాలగర్దభే ధాత్రీఫలాన్యామలకాన్యుపయుంజీత విశేషత ఇత్యర్థాత్|| 7||
Adhikarana agnirohiNIcikitsA (8) · Śloka 8
అగ్నిరోహిణీమపి ప్రత్యాఖ్యాయ పిత్తవిసర్పవదుపాచరేత్| పక్వాం తు మధురవర్గసిద్ధేన సర్పిషా రోపయేత్||8||
अग्निरोहिणीमपि प्रत्याख्याय पित्तविसर्पवदुपाचरेत्| पक्वां तु मधुरवर्गसिद्धेन सर्पिषा रोपयेत्||८||
🔊 Audio coming soon
అగ్నిరోహిణీమపీత్యసాధ్యత్వాంగీకరణే| ప్రత్యాఖ్యాయ న సిధ్యతీత్యుక్త్వా| (ప్రత్యాఖ్యాయ నిరాకరణం కృత్వా సాధ్యేత న వేత్యుక్త్వేత్యర్థః| పక్వామిత్యగ్నిరోహిణీం)|| 8||
Adhikarana vidArikAcikitsA (9) · Śloka 9
విదారికాం జలవాసినీభిర్గ్రాహయిత్వా బిల్వమూలనగవృత్తి కవర్షాభ్వజకర్ణపలాశకల్కేన ప్రలింపేత్| అనుపశా మ్యంతీం త్వభ్యజ్య స్వేదయిత్వా విమ్లాపయేత్| పక్వాం శస్త్రేణ విదార్య నింబతిలపటోలకల్కేన ప్రచ్ఛాద్య బధ్నీయాత్| క్షీరివృక్షకదరఖదిరకషాయో వ్రణప్రక్షాలనం| శుద్ధం మధుర కషాయసంస్కృతేన తైలేన రోపయేత్||9||
विदारिकां जलवासिनीभिर्ग्राहयित्वा बिल्वमूलनगवृत्ति कवर्षाभ्वजकर्णपलाशकल्केन प्रलिम्पेत्| अनुपशा म्यन्तीं त्वभ्यज्य स्वेदयित्वा विम्लापयेत्| पक्वां शस्त्रेण विदार्य निम्बतिलपटोलकल्केन प्रच्छाद्य बध्नीयात्| क्षीरिवृक्षकदरखदिरकषायो व्रणप्रक्षालनम्| शुद्धं मधुर कषायसंस्कृतेन तैलेन रोपयेत्||९||
🔊 Audio coming soon
విదారికాయాం పూర్వం జలౌకసః తతో బిల్వమూలాదిపలాశాంతకల్కేన ప్రలేపః| నగవృత్తికః సుబోధః| పలాశం పత్రం| విమ్లాపనం మర్దనేన విలాయనం| పక్వామితి తామేవ విదారికాం| శుద్ధామితి తామేవ| (నగవృత్తికవర్షాభూబిల్వమూలైరితి సుశ్రుతపాఠః| నగవృత్తికః జింగాణం| గుడగనికేతి లోకే| వృశ్చికాలీత్యన్యే| అజకర్ణః సర్జః| పలాశః శఠీ| ఇతి శ్రీడల్హణకృతే నిబంధసంగ్రహే)|| 9||
Adhikarana sharkarArbudacikitsA (10) · Śloka 10
శర్కరార్బుదం మేదోఽర్బుదవదుపాచరేత్||10||
शर्करार्बुदं मेदोऽर्बुदवदुपाचरेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
శర్కరార్బుదే గ్రంథ్యాద్యుక్తమేదోఽర్బుదవచ్చికిత్సా|| 10||
Adhikarana valmIkacikitsA (11) · Śloka 11
వల్మీకం హస్తస్య పాదస్య చోపరిష్టాన్మర్మణి వా జాతం ప్రవృ ద్ధమతిబహుచ్ఛిద్రావృతం సశోఫం చ వర్జయేత్| అతోఽన్యథా తు ప్రాక్ కృతశుద్ధేః శోణితమపహరేత్| సక్తు పలలలవణాగుడూచ్యారేవతశ్యామాదంతీకులత్థికామూలైర్లేపయేత్| పక్వే తు సర్వాం గతిం దుష్టమాంసాని చ శస్త్రేణ సమ్యక్ శోధ యిత్వాఽగ్నినా క్షారేణ వా దహేత్| సుశుద్ధే తు వ్రణే భల్లాతకమనశ్శిలాలైలాకాలనుసార్య గరుచందనైర్నింబతైలం రోపణార్థం శ్రపయేత్||11||
वल्मीकं हस्तस्य पादस्य चोपरिष्टान्मर्मणि वा जातं प्रवृ द्धमतिबहुच्छिद्रावृतं सशोफं च वर्जयेत्| अतोऽन्यथा तु प्राक् कृतशुद्धेः शोणितमपहरेत्| सक्तु पलललवणागुडूच्यारेवतश्यामादन्तीकुलत्थिकामूलैर्लेपयेत्| पक्वे तु सर्वां गतिं दुष्टमांसानि च शस्त्रेण सम्यक् शोध यित्वाऽग्निना क्षारेण वा दहेत्| सुशुद्धे तु व्रणे भल्लातकमनश्शिलालैलाकालनुसार्य गरुचन्दनैर्निम्बतैलं रोपणार्थं श्रपयेत्||११||
🔊 Audio coming soon
(వల్మీకస్య దేశభేదరూపజనితమసాధ్యత్వం దర్శయతి|) హస్తస్యేత్యాద్యసాధ్యవల్మీకస్య లింగం| అతో సాధ్యలక్షణాదన్యథా వైపరీత్యే వల్మీకవతః ప్రాక్పూర్వం కృత సంశుద్ధేర్విహితవమనవిరేకస్య శోణితం యథోపపత్త్యవసేచయేత్| తతః సక్త్వాదిభిరారేవతాదిమూలయుక్తైలేపయేత్| ఆరేవతః కర్ణికాతః| శ్యామా త్రివృత్| దంతీ నాగదంతీ| కులత్థికా ద్వితీయా త్రివృత్| పక్వే త్వితి వల్మీకే| సర్వాం గతిమశేషాం నాడీం| సుబోధం| (పక్వే ప్రాప్తపాకే, తువిశేషే| అనంతరోక్తాదుపక్రమాదస్య శస్త్రసుఖసాధ్యత్వం విశేషః| శస్త్రేణ మండలాగ్రాదినా సర్వామశేషాం గతిం నాడీం దుష్టమాంసాని చ సమ్యక్ శస్త్రకర్మోక్తవిధానేనామూలతః శోధయిత్వా ఛిత్వేత్యర్థః| అగ్నినా క్షారేణ వా దహేత్| వశబ్ద అగ్నిక్షారయేర్వికల్పార్థః| ఉన్నతమగ్నినాఽవనతం క్షారేణ చ దహేదితి భావః)| శుద్ధే చ వల్మీకవ్రణే నింబతైలం భల్లాతకాదిభీ రోపణార్థం శ్రపయేత్| కాలానుసారీ తగరం|| 11||
Adhikarana kadaracikitsA (12) · Śloka 12
కదరం శస్త్రేణోత్కృత్య స్నేహేన దహేత్||12||
कदरं शस्त्रेणोत्कृत्य स्नेहेन दहेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
కదారాఖ్యే సుబోధం| స్నేహేన దాహయోగ్యేన (కదరాఖ్యం క్షుద్రరోగం శస్త్రేణ వృద్ధిపత్రాదినా ఉత్కృత్య ఛిత్త్వా స్నేహేన అగ్నిసంతాపాద్దాహయోగ్యేన పాదతలమున్నామ్య తస్య వ్రణస్య పరితో మాషకల్కేన దృఢాం పాలీం కృత్వా స్నేహేన తాం పూరయిత్వా దహేత్)|| 12||
Adhikarana ruddhagude niruddhamaNicikitsAtideshaH (13) · Śloka 13
రుద్ధగుదే నిరుద్ధమణివచ్చికిత్సా||13||
रुद्धगुदे निरुद्धमणिवच्चिकित्सा||१३||
🔊 Audio coming soon
నిరుద్ధమణిర్గుహ్యరోగే వక్ష్యతే తదుక్తా చికిత్సా రుద్ధగుదే| (రుద్ధగుదాఖ్యే క్షుద్రరోగే గుహ్యరోగప్రతిషేధే వక్ష్యమాణనిరుద్ధమణిక్రియావత్ చికిత్సితం కార్యం| పునః పునః స్థూలతరస్నేహాక్తజాతుషనాడీవిన్యాసానిలాపహస్నేహపరిషేకాదిభిర్గుదస్రోతః క్రమేణ వర్ధయేదిత్యర్థః)|| 13||
Adhikarana cippacikitsA (14) · Śloka 14
చిప్పం శోణితావసేకసంశోధనైరుపాచరేత్| వ్యపగతోష్మా ణంచైనముష్ణాంబునా పరిషిచ్య యథాయోగం శస్త్రేణ పరికర్త్యా పనయేత్| తతో రసాంజనరోచనానేపాలీతేజోహ్వాకల్కైరమ్లపిష్టైః శోధ యిత్వా కాలేయకాగరుహరిద్రారసంజనసిద్ధే తైలేన రోపయేత్| మధురకషాయసిద్ధేన వా| అల్పావశిష్టం చ సర్జరసచూర్ణేన పూరయేత్||14||
चिप्पं शोणितावसेकसंशोधनैरुपाचरेत्| व्यपगतोष्मा णञ्चैनमुष्णाम्बुना परिषिच्य यथायोगं शस्त्रेण परिकर्त्या पनयेत्| ततो रसाञ्जनरोचनानेपालीतेजोह्वाकल्कैरम्लपिष्टैः शोध यित्वा कालेयकागरुहरिद्रारसञ्जनसिद्धे तैलेन रोपयेत्| मधुरकषायसिद्धेन वा| अल्पावशिष्टं च सर्जरसचूर्णेन पूरयेत्||१४||
🔊 Audio coming soon
చిప్పే సుబోధం| పరికర్త్యోపకర్త్య| (ఏనం చిప్పాఖ్యం రోగం దుష్టరక్తమోక్షణేన 'ఊష్మా పిత్తాదృతే నాస్తీ' త్యుక్త్వా తన్నిర్హరణపరమౌషధేన విరేచనాఖ్యేన సంశోధనేన చ వ్యపగతోష్మాణం జితోష్మాణం కృత్వాఽనంతరముష్ణోదకేన పరిషిచ్య శస్త్రేణ యథాయోగం పరికర్త్య పరితో నఖశస్త్రాగ్రేణ మాంసాద్విశ్లేష్య షడంగులేన సందంశేనామూలతో దృఢం గృహీత్వా సమ్యగుత్పాట్యాపనయేత్)||14||
Adhikarana kunakhacikitsA (15) · Śloka 15
కునఖమపి ప్రదుష్టమేవమేవోపక్రమేత్||15||
कुनखमपि प्रदुष्टमेवमेवोपक्रमेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
కునఖమపీతి చిప్పచికిత్సితసముచ్చయే| (ప్రదుష్టమభిఘాతాదినాంతర్మాంసవిశ్లేషోచ్చలితదుష్టాస్రసంశ్లేషాత్ కుత్సితత్వమాగతం నఖమప్యేవమేవ చిప్పవదేవ నఖోత్పాటనాదికేన శస్త్రకర్మణోపక్రమేత చికిత్సేత్)|| 15||
Adhikarana alasacikitsA (16) · Śloka 16
అలసే త్వమ్లకాంజికావసిక్తౌ చరణౌ నింబతైలపటో లాకాసీసరోచనాకల్కేనాలేపయేత్| నిదిగ్ధికారస సిద్ధేన సర్షపతైలేనాభ్యజ్య రోచనాకాసీసమనశ్శిలాచూర్ణైః ప్రతిసారయేత్||16||
अलसे त्वम्लकाञ्जिकावसिक्तौ चरणौ निम्बतैलपटो लाकासीसरोचनाकल्केनालेपयेत्| निदिग्धिकारस सिद्धेन सर्षपतैलेनाभ्यज्य रोचनाकासीसमनश्शिलाचूर्णैः प्रतिसारयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
అలస ఇత్యాది సుబోధం| (అలసాఖ్యే క్షుద్రరోగే తు అమ్లేన కాంజికేన ధాన్యామ్లేనావసిక్తౌ పరిషిక్తౌ చరణౌ నింబాదికల్కేనాలేపయేత్| కాసీసం తుత్థం| ప్రతిసారణం ఘర్షణం)|| 16||
Adhikarana tilakAlakAdInAM cikitsA (17) · Śloka 17
తిలకాలకాన్ మశాంశ్చ సూర్యకాంతేనాఽగ్నినా వా దహేత్ క్షారేణ వా| చర్మకీలం జతుమణిం చ తద్వచ్ఛస్త్రేణోత్కృత్య||17||
तिलकालकान् मशांश्च सूर्यकान्तेनाऽग्निना वा दहेत् क्षारेण वा| चर्मकीलं जतुमणिं च तद्वच्छस्त्रेणोत्कृत्य||१७||
🔊 Audio coming soon
తిలకాలకాదిషు సూర్యకాంతవ్యవహితైః సూర్యరశ్మిభిర్దాహోఽగ్నినా వా క్షారేణ వా| (తిలకాలకాఖ్యాన్ మశాఖ్యాంశ్చ రోగాన్ అర్కకిరణసంతప్తేన సూర్యకాంతేనాగ్నినా వా తయోస్త్వఙ్మాంసాశ్రయతయా పద్మపత్రతనునా మృదుక్షారలేపేన వా దహేత్|) చర్మకీలం జతూమణిం చ తద్వదితి సూర్యకాంతాదినా దహేదితి సంబంధః| న తు ప్రథమమేవాపి తు శస్త్రేణోత్కృత్య| (చర్మకీలాఖ్యం జతూమణిసంశితం చ| జతూమణిరిత్యప్రాణిజాతేర్వా రజ్జ్వాదేరిత్యూఙ్| శస్త్రేణ వృద్ధిపత్రాదినా ఉత్కృత్యమూలతశ్ఛిత్వా| తద్వత్ సూర్యకాంతాద్యన్యతమేన దహేత్)|| 17||
Adhikarana lA~jchanAdicikitsA (18) · Śloka 18
లాంఛనవ్యంగనీలికాసు యథాసన్నాం సిరాం విధ్యేత్| క్షీరీ వృక్షవల్కకల్కైశ్చ క్షీరపిష్టైర్లేపయేత్| బలాతిబలామధు కహరిద్రాభిర్వా| మధుకాగరుపయస్యాకాలీయకైర్వా| తరుణ కపిత్థతిందుకరజనీభిర్వా| అమ్లికామూలేన వా| సూకర దంష్ట్రయా వా మధుఘృతయుక్తయా||18||
लाञ्छनव्यङ्गनीलिकासु यथासन्नां सिरां विध्येत्| क्षीरी वृक्षवल्ककल्कैश्च क्षीरपिष्टैर्लेपयेत्| बलातिबलामधु कहरिद्राभिर्वा| मधुकागरुपयस्याकालीयकैर्वा| तरुण कपित्थतिन्दुकरजनीभिर्वा| अम्लिकामूलेन वा| सूकर दंष्ट्रया वा मधुघृतयुक्तया||१८||
🔊 Audio coming soon
లాంఛనాదిత్రయాణామపి రక్తదోషజత్వసామ్యాచ్చికిత్సామేకీకృత్యాహ-లాంఛనాదిత్రయే ఆసన్నాయాః అప్రతిషిద్ధాయాః సిరాయాః వ్యధనం| పంచ లేపయోగాః సుబోధాః| పయస్యా క్షీరికా| కాలీయకం కృష్ణచందనం| తరుణకపిత్థోఽజీర్ణకపిత్థతరుః| అమ్లికా చుక్రికాః, తస్యా మూలం| ఇతి లాంఛనాదిత్రయసాధారణం| (పూర్వోక్తం వ్యంగనీలికయోరపృథక్త్వం తు సంఖ్యానాం షట్త్రింశత్వాపాదనాయైవ| అత్ర నీలికాగ్రహణం స్థానభేదజనితసంజ్ఞాంతరతయా చికిత్సాంతరభ్రాంతిపరిహారార్థం)|| 18||
Adhikarana vya~ggacikitsAvisheShaH (19) · Śloka 19
విశేషేణ వ్యంగేష్వసృక్స్రావపూర్వమర్జునపరిపోటైర్లేపః| క్షౌద్రేణ వా పిష్టా మంజిష్ఠా| అజాక్షీరేణ వాఽఽర్ద్రదాడీమత్వక్| తేనైవ వా బాలామలకం గోమూత్రేణ సప్తాహం స్థితం| దధిమ ండేన వ కాలేయకలోధ్రోత్పలకింజల్కం| నవనీతేన వా శ్వేతాశ్వఖురజమషీ||19||
विशेषेण व्यङ्गेष्वसृक्स्रावपूर्वमर्जुनपरिपोटैर्लेपः| क्षौद्रेण वा पिष्टा मञ्जिष्ठा| अजाक्षीरेण वाऽऽर्द्रदाडीमत्वक्| तेनैव वा बालामलकं गोमूत्रेण सप्ताहं स्थितम्| दधिम ण्डेन व कालेयकलोध्रोत्पलकिञ्जल्कम्| नवनीतेन वा श्वेताश्वखुरजमषी||१९||
🔊 Audio coming soon
లాంఛనాదిత్రయస్య సామాన్యచికిత్సాముక్త్వా తేషు వ్యంగస్య విశేషచికిత్సామాహ-విశేషతస్తు వ్యంగేషు రక్తస్రావం కృత్వా అర్జునతరోః పరిపోటైః స్వయం జీర్ణత్వగ్భర్లేపః| సుబోధం| మంజిష్ఠా క్షౌద్రేణ| ఆRద్రాదాడీమత్వగజాక్షీరేణ| కింభూతమామలకమాహ- గోమూత్రేణ సప్తాహం స్థితం| కాలేయకాదికం దధిమండేన| కాలేయకం పీతచందనం| శ్వేతాశ్వఖురజాక్షారో నవనీతేన| (శ్వేతా శ్వేతవచా| అశ్వఖురః కృష్ణశంఖపుష్పీ| (ని) గిరికర్ణ్యపరా నీలా వాజిఖురా వ్యక్తగంధకుసుమా చ| అశ్వఖురా తురగఖురప్రతిమా స్యాచ్ఛంఖినీ కృష్ణా| శ్లక్ష్ణపిష్టశ్వఖురప్రలిప్తసంశుష్కతాంతవక్లృతాజ్యసిక్తప్రజ్వలితవర్త్త్యుద్భవయా మష్యా లేపః| న తు శంఖపుష్పీమేవ దగ్ధ్వోత్పన్నయా| అశ్వఖురేణ కృతా మషీతి వా| ఇతి సామాన్యేన వ్యంగేషు)||19||
Adhikarana vAtajavya~ggacikitsA (20) · Śloka 20
తత్రాపి వాతజేషు దేవదారుదురాలభాబృహతీమంజిష్ఠామూర్వాపా మార్గత్రాయంతీత్రాయమాణాశుకనసాబలావిదారీయవబదరకుల త్థబిల్వోత్పలశతావరీదర్భమూలక్వాథే శృంగీవిడంగగర్భ ఘృతం విపక్వమధోభక్తం పానమభ్యంగం నావనం చ సాయం యోజ యేత్| ప్రలేపంచ న్యగ్రోధదేవదారుహరీతకీపూతీకరంజమదనపులచూర్ణై ర్ఘృతయుక్తైః| బదరమజ్జాకోద్రవలాజచూర్ణేన వా సఘృతేన| శ్వేతచమరాస్థితాలపత్రీస్తన్యమధుఘృతైర్వా||20||
तत्रापि वातजेषु देवदारुदुरालभाबृहतीमञ्जिष्ठामूर्वापा मार्गत्रायन्तीत्रायमाणाशुकनसाबलाविदारीयवबदरकुल त्थबिल्वोत्पलशतावरीदर्भमूलक्वाथे शृङ्गीविडङ्गगर्भ घृतं विपक्वमधोभक्तं पानमभ्यङ्गं नावनं च सायं योज येत्| प्रलेपञ्च न्यग्रोधदेवदारुहरीतकीपूतीकरञ्जमदनपुलचूर्णै र्घृतयुक्तैः| बदरमज्जाकोद्रवलाजचूर्णेन वा सघृतेन| श्वेतचमरास्थितालपत्रीस्तन्यमधुघृतैर्वा||२०||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాదినా వ్యంగేషు వాతాదివిశేషేణాహ-తత్రాపి తేష్వపి వాతజేషు వ్యంగేషు దేవదార్వాదిక్వాథే శృంగీవిడంగగర్భం దత్వా విపక్వం ఘృతమధోభక్తం భోజనాదూర్ధ్వం పానే యోజయేత్| తదేవాభ్యంగే నావనే చ సాయం యోజయేత్| న్యగ్రోధాదీనాం చూర్ణైర్ఘృతయుక్తైః ప్రలేపం చ యోజయేత్| బదరమజ్జాదిచూర్ణేన వా సఘృతేన| శ్వేతచమరాస్థ్యాదిభిర్వా| చమరో నామ మృగః తస్య శ్వేతవర్ణస్యాస్థి| తాలపత్రీ మౌసలీ|| 20||
Adhikarana pittajavya~ggacikitsA (21) · Śloka 21
పిత్తేషు బలామధుకమాగధికాక్షీరకాకోలీస్వగుప్తా ఫలకాకమాచీతుగాహ్వాభిః సపయః సర్పిః సిద్ధం పూర్వవత్ ప్రయోజయేత్| మృద్వీకాశ్వేతపాకీఖర్జూరపరుషకసౌవీరబదరద్విమేదాపునర్నవ కశేరుకా ప్రవాలవిద్రుమమృణాలైర్వా సక్షీరైః| ఉపస్నిగ్ధం చైనమిక్షురసేనోభయతో విరేచయేత్| కృతరుధిరావసేచనానేతాంశ్చ వ్యంగాన్ మధుకశారివాబలా చందనలోధ్రోత్పలైర్ఘృతయుక్తైరాలేపయేత్| ప్రపోండరీకమధుకపద్మకనీలోత్పలసారివాకదలీమూ లప్రవాలసువర్ణగైరికైర్వా| శీతమధురమన్నపానం ప్రవాతమహః స్వప్నం సౌమనస్యం చ సేవేత||21||
पित्तेषु बलामधुकमागधिकाक्षीरकाकोलीस्वगुप्ता फलकाकमाचीतुगाह्वाभिः सपयः सर्पिः सिद्धं पूर्ववत् प्रयोजयेत्| मृद्वीकाश्वेतपाकीखर्जूरपरुषकसौवीरबदरद्विमेदापुनर्नव कशेरुका प्रवालविद्रुममृणालैर्वा सक्षीरैः| उपस्निग्धं चैनमिक्षुरसेनोभयतो विरेचयेत्| कृतरुधिरावसेचनानेतांश्च व्यङ्गान् मधुकशारिवाबला चन्दनलोध्रोत्पलैर्घृतयुक्तैरालेपयेत्| प्रपोण्डरीकमधुकपद्मकनीलोत्पलसारिवाकदलीमू लप्रवालसुवर्णगैरिकैर्वा| शीतमधुरमन्नपानं प्रवातमहः स्वप्नं सौमनस्यं च सेवेत||२१||
🔊 Audio coming soon
పిత్తవ్యంగేషు బలాదిభిః సక్షీరం సిద్ధం సర్పిః పూర్వవదిత్యధోభక్తమభ్యంగే నావనే చ సాయం యోజయేత్| సక్షీరైర్మృద్వీకాదిభిర్విపక్వం సర్పిర్వా పూర్వవత్ ప్రయోజయేత్| ఏవంచ సర్పిః ప్రయోగేణోపస్నిగ్ధమేనమిక్షురసేన కల్పోక్తవిధినోభయత ఊర్ధ్వమధశ్చ విరేచయేత్| ఏతాంశ్చ పిత్తవ్యంగాన్ రుధిరం స్రావయిత్వా మధుకాదిభిర్ఘృతయుక్తైరాలేపయేత్| ప్రపౌండరీకాదిభిర్వా ఘృతయుక్తైః| ప్రవాలం విద్రుమం| శీతమధురాన్నపానాదికం చ సేవేత|| 21||
Adhikarana kaphajavya~ggacikitsA (22) · Śloka 22
కఫజేషు దశమూలదేవదారుహరీతకీశ్వదంష్ట్రామలకీక్వాథే ముస్తకుష్ఠరిద్రామరతరుకల్కైస్తద్వత్ సాధితం సర్పిస్తద్వదే వోపయుంజీత| తుత్థరోచనాలోధ్రప్రియంగుకాలేయకైః సమధుఘృతైర్లేపః| దేవ దారుసరలబలాశిగ్రుమూలైర్వా| మనశ్శిలాతుత్థరసాంజనైర్వా| మృదునా వా క్షారేణా దశమాత్రాః ప్రలేపః||22||
कफजेषु दशमूलदेवदारुहरीतकीश्वदंष्ट्रामलकीक्वाथे मुस्तकुष्ठरिद्रामरतरुकल्कैस्तद्वत् साधितं सर्पिस्तद्वदे वोपयुञ्जीत| तुत्थरोचनालोध्रप्रियङ्गुकालेयकैः समधुघृतैर्लेपः| देव दारुसरलबलाशिग्रुमूलैर्वा| मनश्शिलातुत्थरसाञ्जनैर्वा| मृदुना वा क्षारेणा दशमात्राः प्रलेपः||२२||
🔊 Audio coming soon
కఫజేషు వ్యంగేషు దశమూలాదిక్వాథే ముస్తాదికల్కైస్తద్వదితి సక్షీరం సాధితం సర్పిః తద్వదేవేత్యధోభక్తం పానే నావనాభ్యంజనయోః సాయం చ ప్రయోజయేత్| తుత్థదేవదారుమనశ్శిలాదిభిర్లేపత్రయం సుబోధం| అథవా మృదునా క్షారేణ సూత్రోక్తేన దశమాత్రాః ప్రలేపః| మాత్రా కాలవిశేషః| తస్యా లక్షణం యావత్ పర్యేతి హస్తాగ్రం దక్షిణం జానుమండలం| నిమేషోన్మేషకాలేన సమం మాత్రా తు సా స్మృతా|| ఇతి|| 22||
Adhikarana raktajavya~ggacikitsA (23) · Śloka 23
రక్తజేషు క్షీరసర్పిఃస్నిగ్ధస్య సిరాం విస్రావయేత్| వమన విరేచనే చ పిత్తవత్ కుర్యాత్| ఆలేపశ్చాస్య చందనమధుక కల్కేన ఘృతవతా| సర్జరసనీలోత్పలశంఖవేతసకదలీ మూలమూర్వామధుకకల్కేన వా||23||
रक्तजेषु क्षीरसर्पिःस्निग्धस्य सिरां विस्रावयेत्| वमन विरेचने च पित्तवत् कुर्यात्| आलेपश्चास्य चन्दनमधुक कल्केन घृतवता| सर्जरसनीलोत्पलशङ्खवेतसकदली मूलमूर्वामधुककल्केन वा||२३||
🔊 Audio coming soon
రక్తజేషు వ్యంగేషు క్షీరోద్భావేన సర్పిషా స్నిగ్ధస్య సిరాం విస్రావయేత్| సుబోధం| పిత్తవదితి ఇతి పిత్తవ్యంగవదిక్షురసేనేత్యర్థః| చందనసర్జరసాదిభిరాలేపద్వయం సుబోధం| ఇతి వ్యంగాని|| 23||
Adhikarana prasuptau vAtakuShThacikitsAtideshaH dAhashca (24) · Śloka 24
ప్రసుప్తౌ వాతకుష్ఠోక్తక్రమోఽంతే చాగ్నినా దాహః||24||
प्रसुप्तौ वातकुष्ठोक्तक्रमोऽन्ते चाग्निना दाहः||२४||
🔊 Audio coming soon
ప్రసుప్తాఖ్యే సుబోధం| అంతే చ వాతకుష్ఠచికిత్సయా శాంత్యప్రాప్తావగ్నినా దాహః|| 24||
Adhikarana utkoThakoThayoH cikitsA (25-37) · Śloka 37
ఉత్కోఠే పిత్తశ్లేష్మహరో విధిః సక్షారలవణం చ తైలమ భ్యంగః| కోఠే కుష్ఠచికిత్సితమీక్షేత||25|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతా వష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే క్షుద్రరోగ ప్రతిషేధో నామ సప్తత్రింశోఽధ్యాయః||37||
उत्कोठे पित्तश्लेष्महरो विधिः सक्षारलवणं च तैलम भ्यङ्गः| कोठे कुष्ठचिकित्सितमीक्षेत||२५|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे क्षुद्ररोग प्रतिषेधो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः||३७||
🔊 Audio coming soon
ఉత్కోఠాఖ్యే సర్వో విధిః పిత్తశ్లేశ్మఘ్నః| యవక్షారసైంధవయుక్తం తైలమభ్యంగశ్చ| కోఠే కుష్ఠచికిత్సా| (శాస్త్రాంతరేషు క్షుద్రత్వసామ్యాత్తదనంతరోక్తా పాదప్రభేదకంటకవేధపాదదాహపార్ష్ణివ్యథాదేహస్ఫుటనాతిస్వేదదేహదౌర్గంధ్యవైద్యుతానలదాహాది- క్రియాఽప్యత్ర దిఙ్మాత్రావబోధనార్థం కించిల్లిఖ్యతే| తత్రాదౌ పాదప్రభేదే- క్షయంగతే శ్లేష్మణి పాదలగ్నే సచ్చారిణాం దేహభృతామజస్రం| వాతః సపిత్తోఽంఘ్రితలేషు దుష్టో భేదాన్ కరోత్యప్రతికారనిమ్నాన్|| వటాంకురారుష్కరసిక్థచూతనిర్యాససింధూద్భవమర్కదుగ్ధం| ఏభిర్మహిష్యాస్తు ఘృతం విపక్వం పాదప్రభేదం వినిహంతి సద్యః|| అర్కావిస్నుహిదుగ్ధం సిక్థం పటుతైలసంయుతం పిష్టం| పాదవిలిప్తం సద్యః కరోతి కమలోపమం చరణం| స్నుహ్యర్కదుగ్ధసైంధవహయఖురచూర్ణం సనవనీతం| న్యస్తం తుంబఫలే తత్ప్రదారికాం లేపనాద్ధన్యాత్| పాదదార్యాం సిరాం విద్ధ్వా స్నిగ్ధస్విన్నే పదే పునః| సవాఘృతమధూచ్ఛిష్టమజ్జాక్షారైః ప్రలేపయేత్|| స్నుహ్యర్కచ్ఛాగపయో లవణమధూచ్ఛిష్టచూతనిర్యాసం| మాహిషనవనీతయుతం విపాదికాం హంత్యలాభుస్థం| అతిపక్వశుష్కకేతకదలభసితం ఘృతపటూపేతం| కంసనిఘృష్టం లేపాత్కరోతి కమలోపమం చరణం|| నశ్యతి తథా విపాదీ పుష్పలతానీలిమూలశృతతైలాత్| కాRపాసభుజగవల్లీపటుతిలజైర్నశ్యతే విశేషేణ|| సర్జఘృతం తుల్యగుడంం పిష్ట్వాఽశ్టాంశార్కదుగ్ధేన| ప్రతిలేపాత్పాదతలే నశ్యతే నియతం విపాదికా సహసా|| శుక్తికాభస్మ సింధూత్థం సర్పిః సర్జరసం పయః| పాదయోః స్ఫుటనే లేపస్తిక్తాలాబువ్యవస్థితః|| సక్షీరం స్నుహికాండం సాంతర్ధూమం సువర్చిలావ్విడవత్| దగ్ధం ఛాగఘృతయుతం తుంబస్థం హంతి పరిలేపాత్|| పూరితోపరిసిక్థేన వహ్నినా తాపితా భృశం| అసాధ్యాపి వ్రజత్యస్తం క్షిప్రమేవ విపాదికా|| కరంజబీజం రజనీ కటుత్రయం సమానభాగం లవణస్య మృత్తికాం| దగ్ధ్వా సమాలోడ్య ఘృతేన లింపేత్ పాదౌ వినశ్యేత విపాదికా ధ్రువం|| కంటకవేధస్య- పాదయోః కంటకే విద్ధే రవిదుగ్ధేన పూరయేత్| ఉద్ధృతేఽనుద్ధృతే చాపి పతతి స్వయమేవ తత్|| సైంధవం తత్ర సంస్థాప్య దహేల్లోహశలాకయా| కుమార్యాః కోష్ణపత్రేణ బంధనం చాత్ర కారయేత్|| లవణోదకసేకం వా సంధానౌదనబంధనం| తండులీయకమూలాఢ్యం లవణం సపునర్నవం|| వాయసీం వా పటూయుతాం చిల్లీం వా స్నేహసంయుతాం| చించాకరంజపత్రం వా ఘృతకాంజికసంయుతం|| భృష్టం ప్రబంధనం కుర్యాత్ పాయసం కోరదూషకైః| వ్రణక్రియాం చ కుర్వీత పక్వే దుష్టం పునర్దహేత్|| పాదదాహస్య- శతావరీమూలరసాత్ ఫేనేన పరిలేపితౌ| పరితాపాద్విముచ్యేతే చరణౌ క్షిప్రమేవ తు|| మసూరవిదలైః పిష్టైర్భృషశీతేన వారిణా| చరణౌ లేపయేత్సమ్యక్పాదదాహప్రశాంతయే|| నవనీతేన సంలిప్తౌ వహ్నినా పరితాపితౌ| ముచ్యేతే చరణౌ క్షిప్రం పరితాపాత్సుదారుణాత్|| ఘృతాక్తైః సక్తుభిః శ్లక్ష్ణైరజాక్షీరసమన్వితైః| లేపయేచ్చరణౌ సద్యః పరితాపవిముక్తయే|| లింపేత్సేవ్యజలారిష్టైః శతధౌతఘృతేన వా| పాదదాహేషు చరణౌ సేకం కాంజికసర్పిషా| కుమారీరససేకో వా జలౌకోభిర్హరేదసృక్| పార్ష్ణివ్యథాయాః- లిప్తా సర్షపకల్కేన స్వేదితా చాశ్మనా భృశం| పాదపార్ష్ణివ్యథా తీవ్రా పక్షార్ద్ధేన వినశ్యతి|| దేహస్ఫుటనస్య- అగస్తిపుష్పచూర్ణేన మాహిషం శ్రపయేత్పయః| తదుత్థనవనీతాక్తో దేహస్య స్ఫుటనం జయేత్|| అతిస్వేదస్య- హరీతకీం తు సంపిష్య గాత్రముద్వర్త్తయేన్నరః| పశ్చాత్స్నానం ప్రకుర్వీత దేహస్వేదోపశాంతయే|| దేహదౌర్గంధ్యస్య- గోమూత్రేణ సమాలోడ్య మాహిషం శకృదుత్తమం| తేనైవ లేపనం కుర్యాద్దేహదౌర్గంధ్యనాశనం|| శిరీషలామజ్జకహేమలోధ్రైస్త్వగ్భేదసంస్వేదహరః ప్రఘర్షః| పత్రాంబులోహైరథ చందనాభ్యాం శరీరదౌర్గంధ్యహరః ప్రలేపః|| తింతిణీస్వరసే తైలప్రస్థం సమ్యక్పచేద్భిషక్| అత్ర కల్కార్థమేతాని వాతఘ్నాని చ యోజయేత్|| శిగ్రుసైంధవదుర్గంధా లశునం చ సచిత్రికం| ఏతచ్ఛరీరదౌర్గంధ్యకండూతిస్వేదనాశనం|| తింతిణీకదలోద్భూతం స్వరసం లేపయేన్నరః| బహుశో దేహవైగంధ్యకండూకోఠవినాశనం|| క్షౌద్రేణ పౌష్కరం రేణుమేకవింశతివాసరాన్| లిహతాం దేహదౌర్గంధ్యం నశ్యేన్నిశ్శేషమంగినాం|| ద్వినిశాతిలరుగ్రాజీకల్కోద్వర్త్తితవిగ్రహః| యః స్నాతి తస్య దేహః స్యాత్సుగంధిర్భాస్కరచ్ఛవిః|| వైద్యుతానలదాహస్య- వైద్యతానలదగ్ధస్య లేపసేకాది యోజయేత్| సతైలమమ్లలవణప్రాయం తాపం చ వహ్నినా|| తుత్థదగ్ధవదాహారం మధురస్నిగ్ధశీతలం| సేకం చ సంజ్ఞాయుక్తస్య కుర్వీతేంద్రియవేదినః|| ఆగ్నేయైరౌషధైర్లేపం సేకమిక్షుతుషోదకైః| సర్పిస్నిగ్ధైరమ్లయుక్తైర్వసాతైలఘృతైరపి|| ఇత్యాదికం శాస్త్రాంతరాదవగంతవ్యం|| 25|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా మష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయా ముత్తరతంత్రే సప్తత్రింశోఽధ్యాయః