36. kṣudrarōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha kShudrarogavij~jAnIyo nAma ShaTtriMsho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ ક્ષુદ્રરોગવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

શસ્ત્રકર્માર્હરોગપ્રસઙ્ગેન ક્ષુદ્રરોગાણાં હેત્વાદિકં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે| ક્ષુદ્રાઃ રોગાઃ ક્ષુદ્રરોગાઃ| (ક્ષુદ્રશબ્દઃ સ્વલ્પાધમક્રૂરપર્યાયવાચી| 'ક્ષુદ્રઃ સ્વલ્પેઽધમે ક્રૂરઃ' ઇતિ વૈજયન્તી| ઉક્તધર્મયુક્તા રોગા ક્ષુદ્રરોગાઃ| ઉક્તઞ્ચ- મન્દવેગા મહાવેગા વ્યાધયોઽલ્પરુજોઽરુજઃ| યે મહાન્તોઽલ્પકાશ્ચૈવ ક્ષુદ્રરોગાસ્તુ તે સ્મૃતાઃ|| ઇતિ| અત્રાઽપિ સ્વલ્પા મશવ્યઙ્ગતિલકાલકાદયઃ| અધમા રુદ્ધગુદશર્કરાર્બુદકુનખાદયઃ| ક્રૂરા મસૂરિકાવિસ્ફોટાગ્નિરોહિણ્યાદયઃ| ક્રૌર્યે ક્ષુદ્રશબ્દપ્રયોગઃ પુરાણાદિષ્વપિ દૃશ્યતે- અપિ ક્ષુદ્રમૃગા યત્ર શાન્તાશ્ચેરુઃ સમા મૃગૈઃ| ઇતિ| અયુર્વેદસ્ય તસ્યાષ્ટૌ પ્રાહુરઙ્ગાનિ તદ્વિદઃ| સર્વેભ્યઃ પ્રાયશસ્તેભ્યઃ ક્ષુદ્રરોગાઃ સમુચ્છ્રિતાઃ|| ઇતિ શ્રેષ્ઠત્વેઽપિ|| ૧||

Adhikarana ajagallikA (2) · Śloka 2

સ્નિગ્ધાઃ સવર્ણા ગ્રથિતા નીરુજા મુદ્ગસન્નિભાઃ| પિટકાઃ કફવાતાભ્યાં બાલાનામજગલ્લિકા||૨||

ક્ષુદ્રરોગાણામનેકવિધત્વેન સામાન્યલક્ષણાભાવાત્પ્રત્યેકં વ્યાધિગૌરવાનુરૂપેણ હેત્વાદિકં પ્રદર્શયિષ્યતિ| બાલાનાં કફવાતાભ્યાં સ્નિગ્ધાદિગુણાઃ પિટકા ભવન્તિ સા નામ્નાઽજગલ્લિકા| બાલાનાં પ્રાય ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્| (કેરલે પાલુણ્ણીત્યુચ્યતે)|| ૨||

Adhikarana yavaprakhyA alajI ca (3) · Śloka 3

યવપ્રખ્યા યવપ્રખ્યા તાભ્યાં માંસાશ્રિતા ઘના| અવક્ત્રા ત્વલજી..............................||૩||

તાભ્યામિતિ કફવાતાભ્યાં માંસાશ્રિતા ઘના યવસદૃશા યા પિટકા ભવતિ સા નામ્ના યવપ્રખ્યા| સૈવાવક્ત્રા સત્યલજીત્યુચ્યતે| (તાભ્યામેવ અવક્ત્રા અમુખતયા પૂયોદ્ગમનદ્વારરહિતા)||૩||

Adhikarana kacCapI (4) · Śloka 4

....................વૃત્તાઃ સ્તોકપૂયા ઘનોન્નતાઃ| ગ્રન્થયઃ પઞ્ચ વા ષડ્વા કચ્છપી કચ્છપોન્નતાઃ||૪||

વૃત્તત્વાદિગુણાઃ પઞ્ચ વા ષડ્ વા વા કચ્છપવદુન્નતા ગ્રન્થયો નામ્ના કચ્છપી| (કફવાતાભ્યાં કચ્છપોન્નતાઃ કચ્છપપૃષ્ઠવદૌન્નત્યયુક્તાઃ)|| ૪||

Adhikarana panasikA (5) · Śloka 5

કર્ણસ્યોર્ધ્વં સમન્તાદ્વા પિટકા કઠિનોગ્રરુક્| શાલૂકાભા પનસિકા..............................||૫||

કર્ણસ્યોપરિ ભાગે સમન્તાદ્વા કર્ણમાશ્રિત્ય કઠિનત્વાદિગુણા શાલૂકેન જલકુસુમકન્દેન સદૃશા પિટકા નામ્ના પનસિકા| (કર્ણસ્યોર્ધ્વમુપરિષ્ટાત્ સમન્તાત્પરિતઃ વાશબ્દો વિકલ્પાર્થઃ| 'ઉભયોઃ પાર્શ્વયોઃ સમં જાયતે નૈકસ્મિન્નેવ કર્ણે' ઇતિ ભોજઃ| ઉક્તઞ્ચ- કર્ણયોરુપદિષ્ટાચ્ચ કર્ણયોશ્ચ સમન્તતઃ| પિટકાં કુરુતે રાજન્ શાલૂકસદૃશાં સ્થિરામ્|| ઇતિ| કઠિના કઠિનસ્પર્શા| ઉગ્રરુગધિકતરપીડાયુક્તા| શાલૂકાભા શાલૂકકન્દસદૃશા| (શાલૂકં નીર્ચેમ્પ્|) પિટિકા પનસિકાસંજ્ઞઃ ક્ષુદ્રરોગઃ)|| ૫||

Adhikarana pAShANagardabhaH (6) · Śloka 6

........................શોફસ્ત્વલ્પરુજઃ સ્થિરઃ| હનુસન્ધિસમુદ્ભૂતસ્તાભ્યાં પાષાણગર્દભઃ||૬||

તાભ્યામિતિ કફવાતાભ્યાં હનુસન્ધૌ સમુત્પન્નઃ અલ્પરુજાદિકઃ શોફો નામ્ના પાષાણગર્દભઃ|| ૬||

Adhikarana mukhadUShikA (7) · Śloka 7

શાલ્મલીકણ્ટકાકારાઃ પિટકાઃ સરુજો ઘનાઃ| મેદોગર્ભા મુખેશૂનાં તાભ્યાં ચ મુખદૂષિકા||૭||

તાભ્યાં ચેતિ કફવાતાભ્યામેવ શાલ્મલીકણ્ટકાકારત્વાદિગુણા યૂનાં યૌવનવતાં મુખે યાઃ પિટકા ભવન્તિ તા નામ્ના મુખદૂષિકા, મેદો ગર્ભે પૂરણે યાસાં તાસ્તથોક્તાઃ| ચશબ્દો મેદઃ સમુચ્ચયતિ| (તાભ્યાં કફવાતાભ્યાં યૂનાં પ્રત્યગ્રવયસાં મુખે વદનસ્ય બહિર્ભાગે કપોલલાટનાસિકાચિબુકાદિપ્રદેશે| શાલ્મલી કણ્ટકાકારાઃ શાલ્મલીકણ્ટકસદૃશાઃ આકૃતિમાત્રેણૈવ સાદૃશ્યમ્| સરુજઃ ઈષદ્રુજાયુક્તાઃ| ઘના નિવિડાઃ| મેદોગર્ભાઃ મેદઃ ગર્ભેઽન્તર્ભાગે યાસામ્| યાસ્ત્વેવંવિધાસ્તાઃ પિટકાઃ મુખદૂષિકા સંજ્ઞઃ ક્ષુદ્રરોગઃ)|| ૭||

Adhikarana padmakaNTakA (8) · Śloka 8

તે પદ્મકણ્ટકા જ્ઞેયા યૈઃ પદ્મમિવ કણ્ટકૈઃ| ચીયતે નીરુજૈઃ શ્વેતૈઃ શરીરં કફવાતજૈઃ||૮||

તે પદ્મકણ્ટકા નામ્ના જ્ઞેયાઃ યૈઃ કફવાતજૈઃ પદ્મં કણ્ટકૈરિવ શરીરે નીરુજૈઃ શ્વેતૈશ્ચીયતે સઞ્ચીયતે| (કફવાતનિમિત્તૈઃ નીરુજૈઃ રુજારહિતૈઃ શ્વેતૈઃ શ્વેતવર્ણૈઃ યૈઃ પિટકૈઃ કણ્ટકૈઃ પદ્મં પદ્મ નાલમિવ શરીરં ચીયતે સમન્તાદ્વ્યાપ્યતે તે પિટકાઃ પદ્મકણ્ટકસંજ્ઞાઃ જ્ઞેયાઃ મુનિભિરિતિ શેષઃ| ય એવંવિધઃ સ પદ્મકણ્ટકાખ્યઃ ક્ષુદ્રરોગઃ)|| ૮||

Adhikarana vivRutA (9) · Śloka 9

પિત્તેન પિટકા વૃત્તા પક્વોદુમ્બરસન્નિભા| મહાદાહજ્વરકરી વિવૃતા વિવૃતાનના||૯||

પિત્તેન હેતુના વિવૃતમુખી વૃત્તત્વાદિગુણા પિટકા ભવતિ સા નામ્ના વિવૃતા| (પિત્તેન હેતુના વૃત્તા વર્તુલા પક્વોદુમ્બરસન્નિભા પક્વેનોદુમ્બરફલેન સદૃશી મહાદાહજ્વરકરી મહાન્તમતિદુસ્સહં દાહં સર્વાઙ્ગીણં તીવ્રસન્તાપં તથાવિધં જ્વરઞ્ચ કરોતીતિ મહાદાહજ્વરકરી| વિવૃતાનના અસંવૃતમુખી અનેનારમ્ભસમય એવ પાકપૂયસ્રવણાદિકં દ્યોત્યતે| યા એવંવિધા સા પિટકા વિવૃતાસંજ્ઞઃ ક્ષુદ્રરોગઃ)|| ૯||

Adhikarana masUrikAH (10) · Śloka 10

ગાત્રેષ્વન્તશ્ચ વક્ત્રસ્ય દાહજ્વરરુજાન્વિતાઃ| મસૂરમાત્રાસ્તદ્વર્ણાસ્તત્સંજ્ઞાઃ પિટકા ઘનાઃ||૧૦||

ગાત્રેષુ બહિરન્તર્મુખઞ્ચ યાઃ પ્રકરણાત્પિત્તેન પિટકા મસૂરપ્રમાણાઃ તદ્વર્ણા ઇતિ મસૂરવર્ણા લોહિતાઃ ઘનાશ્ચ ભવન્તિ તાસ્તત્સંજ્ઞાઃ નામ્ના મસૂરિકાઃ| (ગાત્રેષુ પાદપાણ્યાદ્યવયવેષુ| અનેન પાદતલં મસ્તકં ચ ગૃહ્યતે| વક્ત્રસ્યાન્તર્મુખ ઇત્યર્થઃ| ચશબ્દાન્નેત્રશ્રોત્રાદ્યન્યસ્રોતાંસિ ચ ગૃહ્યન્તે| દાહજ્વરાન્વિતાઃ| દાહજ્વરરુજાન્વિતાઃ, દાહેન જ્વરેણ રુજયા ચાન્વિતા યુક્તાઃ, દાહઃ સર્વાઙ્ગીણસન્તાપઃ| અથવા દાહજ્વરો દાહાદિજ્વરઃ મસૂરમાત્રાઃ મસૂરપ્રમાણાઃ તદ્વર્ણા મસૂરતુલ્યવર્ણાઃ લોહિતા ઇત્યર્થઃ| ઘના નિબિડતયા નિરન્તરપ્રસૃતાઃ પિટકાસ્તત્સંજ્ઞાઃ મસૂરિકાસંજ્ઞાઃ| મસૂરિકાયા રક્તપિત્તત્વમાહ ભોજઃ| ઉક્તઞ્ચ- પિત્તં શોણિતસંસૃષ્ટં ત્વચં દૂષયતે યદા| કરોતિ પિટકાં ઘોરાં સર્વગાત્રેષુ દેહિનામ્|| તિલસર્ષપમાષાણં નિષ્પાવાનાં તથૈવ ચ| તુલ્યપ્રમાણસંસ્થાનાં દાહજ્વરસમન્વિતામ્|| વિદ્યાન્મસૂરિકામેતાં પિટકાં રક્તપિત્તજામ્|| ઇતિ| ઉરભ્રસ્તુ નામાનુગતરૂપભેદેનાસ્યા અષ્ટવિધત્વમાહ| ઉક્તઞ્ચ- મસૂરિકા સર્ષપિકા અજકા કોદ્રવસ્તથા| કઙ્ગુર્વિસ્ફોટકોઽપાકી વિસર્પી ચાષ્ટમી સ્મૃતા|| સોષકણ્ડૂજ્વરાં તામ્રાં સૂક્ષ્મામાહુર્મસૂરિકામ્| સર્ષપાકૃતિતદ્વર્ણાં દાહપાકરુજાવતીમ્|| રક્તાભમૂત્રાં દુસ્સાધાં પિત્તાત્ સર્ષપિકાં જગુઃ| કલાયસદૃશાં ગાઢાં શાખાપર્વાસ્યશોફિનીમ્|| દાહક્લેદવ્રણામૂચુ રજકાં શ્લેષ્મપિત્તજામ્| કોદ્રવં કોદ્રવાકારં રક્તપિત્તસમુદ્ભવમ્|| કઙ્ગોસ્તણ્ડુલસઙ્કાશૈર્નિરન્તરવિસર્પિભિઃ| સ્ફોટૈઃ શ્લેષ્મસમુદ્ભૂતૈરાપૂર્ણં કઙ્ગુરિષ્યતે|| અગ્નિદગ્ધૈરિવ સ્ફોટૈરાકીર્ણઃ કફરક્તજઃ| નિર્વિપાકો વિસર્પસ્તુ વિસ્ફોટક ઇતિ સ્મૃતઃ|| અપાકં વિરલં શુષ્કં જાયતે મૃત્યુસન્નિભમ્| વિસર્પવત્ સર્પતિ સર્વગાત્રે શોફાન્વિતા ચ જ્વરદાહયુક્તા| વિસર્પિણી કાયસમાનવર્ણા કાલોપકલ્પા કફરક્તજા તુ|| વિદાહકમ્પાતિરુજાતિસારૈસ્તૃષ્ણાર્તિહિક્કારુચિકાસમોહૈઃ| યુક્તાનિ હન્ત્યાશુ મસૂરિકાન્તર્મુખા ચ બાહ્યે કિણસન્નિભા ચ|| જ્વરાસ્યશોષાઙ્ગવિમર્દ્દકાસસન્ધિશ્લથત્વારુચિરોમહર્ષાઃ| શિરોર્ત્તિનેત્રામયપીનસાશ્ચ મસૂરિકાણાં પ્રભવન્તિ ચાગ્રે|| ત્વગક્ષિરોગાપસ્મારરાજયક્ષ્મમસૂરિકાઃ| દર્શનાત્ સ્પર્શનાદ્દાનાત્ સઙ્ક્રામન્તિ નરાન્નરમ્|| ઇતિ| પૃથગ્દોષસંસર્ગસન્નિપાતવિષદ્રુમપ્રસવાઘ્રાણજત્વભેદેનાસ્યા નવવિધત્વમાખ્યાતવાન્ ભરદ્વાજઃ| પૃથગ્દોષસન્નિપાતરક્તાગન્તુજત્વભેદેન ષડ્વિધત્વમાહ વૃદ્ધકાશ્યપઃ| તત્સર્વં ગ્રન્થગૌરવભયાદત્ર ન લિખ્યતે|| ૧૦||

Adhikarana visphoTAH (11) · Śloka 11

તતઃ કષ્ટતરાઃ સ્ફોટા વિસ્ફોટાખ્યા મહારુજાઃ||૧૧||

તતો મસૂરિકાતઃ સર્વેણ પ્રકારેણ કષ્ટતરા મહારુજાઃ સ્ફોટાસ્ત આખ્યયા વિસ્ફોટાઃ| (કષ્ટતરાઃ અતિશયિતપીડાયુક્તાઃ નિરન્તરચિતસ્ફોટસર્વાઙ્ગતયાઽસનશયનાદ્યેષુ કથઞ્ચિદલબ્ધશર્મતયાઽનલ્પવેદના યુક્તા ઇત્યર્થઃ| વિસ્ફોટસ્ય પિત્તજત્વમાહ ભોજઃ- પિત્તં પ્રકુપિતં સ્થાનાત્ત્વચં બાહ્યાં સમાશ્રિતમ્| કરોતિ ત્વગ્ગતાન્ સ્ફોટાનગ્નિદગ્ધોપમાન્ બહૂન્|| સર્વદેહાશ્રયં જન્તોર્જ્વરદાહસમન્વિતાન્| નાનાપ્રકારસંસ્થાનાન્ વિદ્યાદ્વિસ્ફોટકાન્નૃપ|| ઇતિ| જાતૂકર્ણેઽપિ- ઉષાચોષપરીદાહ જ્વરાઙ્ગસદનાન્વિતાઃ| જાયન્તે પિત્તવૈષમ્યાદ્વિસ્ફોટાઃ સર્વદેહગાઃ|| ઇતિ|| ૧૧||

Adhikarana viddhA gardabhI ca (12) · Śloka 12

યા પદ્મકર્ણિકાકારા પિટકા પિટકાચિતા| સા વિદ્ધા વાતપિત્તાભ્યાં તાભ્યામેવ ચ ગર્દભી||૧૨||

વાતપિત્તાભ્યાં યા પદ્મકર્ણિકાકારા અગ્રે મહતી તનુમૂલા પિટકાભિરન્યાભિરાચિતા પિટકા સા નામ્ના વિદ્ધા ભવતિ| તાભ્યામેવેતિ વાતપિત્તાભ્યામેવ ગર્દભી નામ પિટકા ભવતિ| અસ્યાઃ પદ્મકર્ણિકાકારત્વં ન ભવતીત્યર્થાત્|| ૧૨||

Adhikarana maNDalA (13) · Śloka 13

મણ્ડલા વિપુલોત્સન્ના સરાગપિટકાચિતા||૧૩||

પ્રકરણાદ્વાતપિત્તાભ્યામેવ યા વિપુલા વિસ્તૃતા ઉત્સન્ના પ્રાપ્તોત્સેધા સરાગાભિરન્યાભિઃ પિટકાભિશ્ચાચિતા સા નામ્ના મણ્ડલા||૧૩||

Adhikarana kakShyA gandhanAmA ca (14) · Śloka 14

કક્ષ્યેતિ કક્ષાસન્નેષુ પ્રાયો દેશેષુ સાનિલાત્| પિત્તાદ્ભવન્તિ પિટકાઃ સૂક્ષ્મા લાજોપમા ઘનાઃ| તાદૃશી મહતી ત્વેકા ગન્ધનામેતિ કીર્તિતા||૧૪||

સાનિલાત્ પ્રધાનાત્ પિત્તાત્ પ્રાયઃ કક્ષાસન્નેષુ પ્રદેશેષુ સૂક્ષ્મા લાજસદૃશા ઘનાશ્ચ પિટકા ભવન્તિ સ રોગો નામ્ના કક્ષ્યા| તાદૃશીતિ કક્ષાસન્નેષુ સાનિલાત્| પિત્તાત્ યા મહત્યેકા પિટકા સા નામ્ના ગન્ધનામા ઇતિ કીર્તિતા| (પ્રાયઃ શબ્દેનાસ્યોપેક્ષયા સકલશરીરખ્યાપકત્વં સૂચિતમ્| કક્ષાસન્નેષુ પ્રદેશેષુ બાહુપાર્શ્વાદિષ્વિત્યર્થઃ| ઉક્તં ચ સૌશ્રુતે- બાહુપાર્શ્વાંસકક્ષેષુ કૃષ્ણાઃ સ્ફોટાઃ સુદારુણાઃ| પિત્તપ્રકોપસમ્ભૂતાઃ કક્ષ્યામિતિ વિનિર્દિશેત્|| ઇતિ| તાદૃશીતિ| આકૃત્યા કક્ષ્યાસદૃશી| મહતી સ્થૂલા| એકા અદ્વિતીયા| એકા તુ મહતી ઇતિ યોજનાયામનેકપિટકામધ્યે એકસ્યા મહત્ત્વમિતિ ચ પ્રતીયતે| એતમર્થં પિત્તકારણત્વં ચાહ ધન્વન્તરિઃ- એકામેતાદૃશી દૃષ્ટ્વા પિટકાં સ્ફોટકાચિતામ્| ત્વગ્ગતાં પિત્તકોપેન ગન્ધનામાં પ્રચક્ષત|| ઇતિ|| ૧૪||

Adhikarana rAjikAH (15) · Śloka 15

ઘર્મસ્વેદપરીતેઽઙ્ગે પિટકાઃ સરુજો ઘનાઃ| રાજિકાવર્ણસંસ્થાનપ્રમાણા રાજિકાહ્વયાઃ||૧૫||

ઘર્મેણાતપેન સ્વેદેન વા પરીતે સમાયુક્તે ચાઙ્ગે દેહે સરુજત્વાદિગુણા યાઃ પિટકાસ્તા નામ્ના રાજિકાહ્વયાઃ રાજિકાસંજ્ઞાઃ| રાજિકા રક્તસર્ષપાસ્તાભિસ્તુલ્યં વર્ણાદિ યાસાં પિટકાનાં તાસ્તથોક્તાઃ| (સ્વેદઃ સ્વેદવિધ્યુક્તતાપોપનાહાદિજનિતઃ| સંસ્થાનેનૈવ પ્રમાણસિદ્ધેઃ પુનરપિ પ્રમાણકથનં પ્રમાણાધિક્યે એતદ્ ભ્રાન્તિનિરાસાર્થમ્| અનુક્તકારણત્વાદત્રાપ્યનિલપિત્તજત્વમૂહ્યમ્)||૧૫||

Adhikarana jAlagardabhaH (16) · Śloka 16

દોષૈઃ પિત્તોલ્બણૈર્મન્દૈર્વિસર્પતિ વિસર્પવત્| શોફો પાકસ્તનુસ્તામ્રો જ્વરકૃજ્જાલગર્દભઃ||૧૬||

પિત્તોલ્બણૈસ્ત્રિભિર્દોષૈર્મન્દૈશ્ચિરકારિભિઃ ક્રમેણ વિસર્પવત્તનુત્વાદિગુણઃ પાકરહિતશ્ચ યઃ શોફો વિસર્પતિ વ્યાપ્નોતિ સ નામ્ના જાલગર્દભઃ|| ૧૬||

Adhikarana agnirohiNI (17) · Śloka 17

મલૈઃ પિત્તોલ્બણૈઃ સ્ફોટા જ્વરિણો માંસદારણાઃ| કક્ષ્યાભાગેષુ જાયન્તે યેઽગ્ન્યાભાઃ સાઽગ્નિરોહિણી| પઞ્ચાહાત્ સપ્તરાત્રાદ્વા પક્ષાદ્વા હન્તિ જીવિતમ્||૧૭||

પિત્તોલ્બણૈસ્ત્રિભિર્દોષૈર્યે જ્વરાદિયુતા માંસદારણાઃ સ્ફોટા વર્ણદાહવ્યાપ્ત્યાદિકેનાગ્નિસદૃશાઃ કક્ષ્યાસન્નેષુ પ્રદેશેષુ જાયન્તે સાગ્નિરોહિણીત્યુચ્યતે| સા ચાગ્નિરોહિણી દોષકોપવશાત્ પઞ્ચાહેન સપ્તરાત્રેણ પક્ષેણ વા જીવિતં હન્તિ| (પિત્તોલ્બણૈરુદ્રિક્તપિત્તૈર્મલૈર્વાતાદિભિઃ જ્વરિણઃ સજ્વરસ્ય પુરુષસ્ય| જ્વરિણ ઇતિ સ્ફોટવિશેષણં વા આમરણાન્તં જ્વરકારિણ ઇત્યર્થઃ| કક્ષ્યાભાગેષુ| અત્ર ભાગશબ્દસ્ય બહુવચનોક્ત્યા ન કેવલં કક્ષ્યૈવ તત્સમીપવર્તિનોઽન્યેઽપિ પ્રદેશા ગૃહ્યન્તે| ઉક્તં ચ સૌશ્રુતે- સ્ફોટાઃ કક્ષંસપાર્શ્વેષુ જાયન્તે માંસદારણાઃ| અન્તર્દાહજ્વરાકારા દીપ્તપાવકસન્નિભાઃ|| સપ્તાહાદ્વા દશાહાદ્વા પક્ષાદ્વા ઘ્નન્તિ માનવમ્| તામગ્નિરોહિણી વિદ્યાદસાધ્યાં સન્નિપાતતઃ|| ઇતિ| માંસદારિણઃ માંસદરણશીલાઃ| અનેનૈશામન્તર્મૂલત્વં ધ્વન્યતે| આગ્ન્યાભાઃ વર્ણૌષ્ણ્યાદિભિરગ્નિસદૃશાઃ| ય એવંવિધા વિસ્ફોટા જાયન્તે સા નામ્ના અગ્નિરોહિણીતિ પ્રસિદ્ધા| સા પઞ્ચાહાત્ પઞ્ચદિવસાત્ પૂર્વમિતિ શેષઃ| સપ્તરાત્રાત્ સપ્તદિવસાત્ પક્ષાત્પઞ્ચદશદિવસાદ્વા જીવિતં નાશયતિ| અસાધ્યપ્રકરણાત્પઞ્ચ્ચાહાદેઃ પરમિતિ વા| સન્નિપાતજાયા અપ્યસ્યા અસાધ્યમર્યાદાયાસ્ત્રૈવિધ્યકથનમેકૈકદોષોદ્રેકાત્| તત્રાશુકારિણઃ પિત્તસ્યોદ્રેકકથનાત્પિત્તવાતકફજસ્થિતિક્રમોઽપિ બોદ્ધવ્યઃ )|| ૧૭||

Adhikarana irigallikA (18) · Śloka 18

ત્રિલિઙ્ગા પિટકા વૃત્તા જત્રૂર્ધ્વમિરિગલ્લિકા||૧૮||

જત્રુણ ઊર્ધ્વં ત્રિલિઙ્ગા ત્રિદોષલક્ષણા વૃત્તા યા પિટકા સા ઇરિગલ્લિકેત્યુચ્યતે| (અસ્યા અપિ સન્નિપાતજત્વાદુગ્રરુગ્જ્વરાદિસહિતત્વં દ્યોત્યતે| ઉક્તઞ્ચ ધન્વન્તરિણા _ પિટકામુત્તમાઙ્ગસ્થાં વૃત્તામુગ્રરુજાં જ્વરામ્| સર્વાત્મિકાં સર્વલિઙ્ગાં જાનીયાદિરિગલ્લિકામ્|| ઇતિ|| ૧૮||

Adhikarana vidArI (19) · Śloka 19

વિદારીકન્દકઠિના વિદારી કક્ષવઙ્ક્ષણે||૧૯||

કક્ષે વઙ્ક્ષણે વા યા વિદારીકન્દવત્ કઠિના પિટકા સા વિદારી નામ્ના| અત્રાપિ ત્રિલિઙ્ગત્વમૂહ્યમ્| ઉક્તઞ્ચ ધન્વન્તરિણા વિદારીકન્દવદ્ધૃત્તા કક્ષવઙ્ક્ષણસન્ધિષુ| વિદારિકા સા વિજ્ઞેયા સરુજા સર્વલક્ષણા|| ઇતિ|| ૧૯||

Adhikarana sharkarArbudam (20) · Śloka 20

મેદોઽનિલકર્ફર્ગ્રન્થિઃ સ્નાયુમાંસસિરાશ્રયૈઃ| ભિન્નો વસાજ્યમધ્વાભં સ્રવેત્તત્રોલ્બણોઽનિલઃ| માંસં વિશોષ્ય ગ્રથિતાં શર્કરામુપપાદયેત્| દુર્ગન્ધિરુધિરં ક્લિન્નં નાનાવર્ણંતતો મલાઃ| તાં સ્રાવયન્તિ નિચિતાં વિદ્યાત્તચ્છર્કરાર્બુદમ્||૨૦||

સ્નાય્વાદ્યાશ્રયૈઃ મેદઃપ્રભૃતિભિઃ પ્રથમં ગ્રન્થિર્ભવતિ| તતઃ સ એવ સ્વયં ભિન્નો વસાદિસદૃશં સ્રવેત્| તત્ર સ્રાવયુક્તે ગ્રન્થાવનિલો વાયુરુલ્બણઃ પ્રાપ્તબલો માંસં વિશોષ્ય ગ્રથિતાં કઠિનાં શર્કરામુપપાદયેત્| તતોઽનન્તરં મલા વાતાદયો નિચિતા વૃદ્ધાઃ સન્તઃ તાં શર્કરાં દુર્ગન્ધત્વાદિયુક્તં રુધિરં સ્રાવયન્તિ| તસ્ય રોગસ્ય શર્કરાર્બુદમિતિ સંજ્ઞા| (સ્નાયુમાંસસિરાશ્રયૈઃ સ્નાયુર્માંસં સિરાશ્ચ આશ્રયો યેષાં તૈઃ મેદોઽનિલકફૈઃ કૃતો યો ગ્રન્થિઃ સ સ્વયં ભિન્નઃ વસાજ્યમધ્વાભં વસાઘ્રુતમધુનિભં યત્કિઞ્ચિત્ સ્રવેત્| તત્ર તસ્મિન્ કાલે અનિલ ઉલ્બણઃ આસ્રાવાલ્લબ્ધાવકાશતયા વૃદ્ધિં ગતઃ માંસં વિશોષ્ય શોષયિત્વા ગ્રથિતાં ગ્રથનાત્ કાઠિન્યયુક્તાં શર્કરાં શર્કરાતુલ્યત્વાચ્છર્કરામ્ (શર્કરા ચરત્કલ્લ્) ઉપપાદયેત્ પરિણામયેત્| તતોઽનન્તરં મલા વાતાદયો (નિચિતામિતિ પાઠઃ)| નિચિતાં વૃદ્ધાં તાં શર્કરાં દુર્ગન્ધિ દુર્ગન્ધયુક્તં ક્લિન્નં ક્લેદયુક્તં નાનાવર્ણં સન્નિપાતજત્વાત્ સઙ્કીર્ણવર્ણં રુધિરં રક્તં સ્રાવયન્તિ શર્કરાતઃ સિરામુખેન સ્રાવયન્તીત્યર્થઃ| ઉક્તઞ્ચ દુર્ગન્ધં ક્લિન્નમત્યર્થં નાનાવર્ણં તતઃ સિરાઃ| સ્રવન્તિ સહસા રક્તં વિદ્યાત્તચ્છર્કરાર્બુદમ્|| ઇતિ| યદેવંવિધં તચ્છર્કરાર્બુદં વિદ્યાત્)|| ૨૦||

Adhikarana valmIkaH (21) · Śloka 21

પાણિપાદતલે સન્ધૌ જત્રૂર્ધ્વં વોપચીયતે| વલ્મીકવચ્છનૈર્ગ્રન્થિસ્તદ્વદ્બહ્વણુભિર્મુખૈઃ| રુગ્દાહકણ્ડૂક્લેદાડ્યૈર્વલ્મીકોઽસૌ સમસ્તજઃ||૨૧||

પાણિપાદતલાદિકે ગ્રન્થિરુપચયં પ્રાપ્નોતિ| તદ્વદિતિ શર્કરાર્બુદગ્રન્થ્યુક્તહેતુના| વલ્મીકવત્પિપીલિકાસ્થાણુવત્ક્રમવૃદ્ધ્યા ચ બહુભિરણુભિશ્ચ રુગ્દાહાદ્યાઢ્યૈર્મુખૈરુપલક્ષિતઃ| અસૌ રોગો નામ્ના વલ્મીકઃ| અસ્ય પૂર્વસ્માદ્વિશેષઃ સમસ્તજત્વં સન્નિપાતજત્વમ્| (પાણિતલે પાદતલે સન્ધૌ કક્ષાદિકે જત્રૂર્ધ્વં જત્રોરુપરિ ભાગે વા વલ્મીકવત્ વલ્મીકસદૃશં ગ્રન્થિર્ગ્રથિતઃ શોફઃ તદ્વદ્વલ્મીકવત્ બહ્વણુભિઃ બહુભિરસઙ્ખ્યૈરણુભિઃ સૂક્ષ્મૈઃ રુગ્દાહકણ્ડૂક્લેદાઢ્યૈઃ રુગાદિ પરિપૂર્ણૈર્મુખૈઃ પૂયોદ્ગમનદ્વારૈઃ શનૈર્મન્દં મન્દં ઉપચીયતે ઉપચયં પ્રાપ્નોતિ| ઉપચયો વૃદ્ધિઃ| સમસ્તજઃ સન્નિપાતજઃ| અસૌ વલ્મીકઃ વલ્મીકાખ્યઃ ક્ષુદ્રરોગઃ)|| ૨૧||

Adhikarana kadaram (22) · Śloka 22

શર્કરોન્મથિતે પાદે ક્ષતે વા કણ્ટકાદિભિઃ| ગ્રન્થિઃ કીલવદુત્સન્નો જાયતે કદરં તુ તત્||૨૨||

શર્કરયા શિલાખણ્ડિકયા પાદ ઉન્મથિતે અથવા કણ્ટકાદિભિઃ ક્ષતે કીલવત્ સોત્સેધો ગ્રન્થિર્જાયતે, તત્તુ કદરં નામ્ના ભવતિ| (શર્કરાભિરુન્મથિતે કૃત્તોન્મથને નિરન્તરનિચિતશર્કરાપ્રદેશાટનાદિત્યર્થઃ| કણ્ટકાદિભિઃ, આદિશબ્દેન નિશિતાગ્રદારુશકલાદિપરિગ્રહઃ| ક્ષતે વ્રણિતે વા શબ્દ ઉન્મથનક્ષતયોર્વિકલ્પાર્થઃ| પાદે પાદતલે કીલવત્ ઉત્સન્ન ઉન્નતઃ ગ્રન્થિર્જાયતે| કીલસામ્યેન નિખાતકીલવદત્યન્તવેદનાકરત્વં ચ દ્યોત્યતે| તત્તુ વિશેષે કદરં કદરાખ્યઃ ક્ષુદ્રરોગઃ)|| ૨૨||

Adhikarana ruddhagudam (23) · Śloka 23

વેગસન્ધારણાદ્વાયુરપાનોપાનસંશ્રયમ્| અણૂકરોતિ બાહ્યન્તર્માર્ગમસ્ય તતઃ શકૃત્| કૃચ્છ્રાન્નિર્ગચ્છતિ વ્યાધિરયં રુદ્ધગુદો મતઃ||૨૩||

અપાનાખ્યો વાયુર્વેગરોધાદ્ધેતોરપાનસંશ્રયં ગુદસંશ્રયં માર્ગં બાહ્યાન્તરણૂકરોતિ સઙ્કોચયતિ| તતઃ અણૂકરણાદ્ધેતોરસ્ય પુંસઃ શકૃત્ પુરીષં કૃચ્છ્રાન્નિર્ગચ્છતિ| અયં વ્યાધિર્નામ્ના રુદ્ધગુદો મત આચાર્યાણામ્ (વેગસ્સન્ધારણાત્ અધો વાતપુરીષાદિવેગધારણાત્કુપિતઃ અપાનો વાયુર્ગુદાશ્રયઃ| અસ્ય ગુદસ્ય બાહ્યાન્તર્માર્ગં વલીત્રિતયમિત્યર્થઃ| અપાનસંશ્રયઃ ઇતિ ચ પાઠઃ)|| ૨૩||

Adhikarana cippam (24) · Śloka 24

કુર્યાત્ પિત્તાનિલં પાકં નખમાંસે સરુગ્જ્વરમ્| ચિપ્પમક્ષતરોગં ચ વિદ્યાદુપનખં ચ તમ્||૨૪||

પિત્તાનિલં કર્તૃનખમાંસે સરુગ્જ્વરં પાકં કુર્યાત્| તસ્ય રોગસ્ય ચિપ્પમિત્યક્ષતરોમિત્યુપનખમિતિ ચ નામત્રયમ્| (પિત્તં ચાનિલશ્ચ પિત્તાનિલમ્| અત્ર સર્વોઽપિ દ્વન્દ્વઃ સમાહારાર્થ એકવત્ સ્યાદિતિ દ્વન્દ્વસ્યૈકવદ્ભાવઃ, સ નપુંસકમિતિ નપુંસકત્વઞ્ચ| નખમાંસે નખસમ્બન્ધિન્યન્તર્બહિમાંસે સરુગ્જ્વરં રુગ્જ્વરોપેતં પાકં કુર્યાત્| તં રોગં ચિપ્પાખ્યમક્ષતરોગાખ્યમુપનખાખ્યઞ્ચ વિદ્યાજ્જાનીયાત્)||૨૪||

Adhikarana kunakhaH (25) · Śloka 25

કૃષ્ણોઽભિઘાતાદ્રૂક્ષશ્ચ ખરશ્ચ કુનખો નખઃ||૨૫||

અભિઘાતાદ્ધેતોર્યઃ કૃષ્ણો રૂક્ષઃ ખરશ્ચ નખો ભવતિ સ રોગો નામ્ના કુનખો ભવતિ| (સ્ખલનશિલાદાર્વાદિપતનજનિતાદભિઘાતાદ્ધેતોઃ)|| ૨૫||

Adhikarana alasam (26) · Śloka 26

દુષ્ટકર્દમસંસ્પર્શાત્ કણ્ડૂક્લેદાન્વિતાન્તરાઃ| અઙ્ગુલ્યોઽલસમિત્યાહુઃ ..........................||૨૬||

દુષ્ટકર્દમસ્ય સંસ્પર્શાત્ કણ્ડ્વાદિયુતા અઙ્ગુલ્યઃ અલસમિત્યાહુઃ| (દુષ્ટકર્દમસંસ્પર્શાત્ કૃમ્યાદિદૂષિતમલમયપઙ્કસ્પર્શશીલનાત્| અત્ર કફપિત્તકારણત્વં શાસ્ત્રાન્તરાદવગન્તવ્યમ્| ઉક્તઞ્ચ દુષ્ટકર્દમસંસ્પર્શાત્ પાદાઙ્ગુલ્યન્તરે વ્રણમ્| કણ્ડૂષાક્લેદકોથાડ્યં સ પિત્તઃ કુરુતે કફઃ|| ઇતિ|| ૨૬||

Adhikarana tilakAlakAdirogAH (27) · Śloka 27

........................તિલાભાંસ્તિલકાલકાન્| કૃષ્ણાનવેદનાંસ્ત્વક્સ્થાન્ મશાંસ્તાનેવ ચોન્નતાન્| મશેભ્યસ્તૂન્નતતરાન્ ચર્મકીલાન્ સિતાસિતાન્| તથાવિધો જતુમણિઃ સરુજો લોહિતસ્તુ સઃ||૨૭||

કૃષ્ણાદિગુણાન્ ત્વક્સ્થાન્ તિલાભાન્ તિલકાલકાનાહુઃ| (તિલાભાન્ તિલપ્રમાણાન્| ઉક્તઞ્ચ શાસ્ત્રાન્તરે કૃષ્ણાસ્તિલપ્રમાણા યે નીરુજાઃ પિટકાઃ સમાઃ| વાતપિત્તપ્રકોપેન તાન્ વિદ્યાત્તિલકાલકાન્|| ઇતિ)| ઉન્નતાંસ્તાનેવ મશાનાહુઃ| (ઉન્નતાન્ કિઞ્ચિદુત્સન્નાન્ તાંસ્તિલકાલકાન્ એવ શબ્દેનાકૃતિમાત્રસ્ય વિશેષ ઇતિ દ્યોત્યતે| ઉક્તઞ્ચ અવેદનં સ્થિરં ચૈવ યત્તુ ગાત્રે પ્રજાયતે| માષવત્કૃષ્ણમુત્સન્નં તદ્વાતાન્મશમાદિશેત્|| ઇતિ)| તેભ્યોઽપ્યુન્નતતરાન્ સિતાસિતાન્ ચર્મકીલાનાહુઃ| (સિતાસિતાન્ કાંશ્ચિત્ સિતાન્ કાંશ્ચિદસિતાન્| અર્શોનિદાનોક્તચર્મકીલાન્તુ સિતાસિતત્વવિશેષઃ)| તથાવિધઃ સરુજો લોહિતશ્ચ યઃ સ નામ્ના જતુમણીઃ| (તથાવિધઃ ચર્મકીલતુલ્યઃ| સહજો લોહિત ઇતિ ચ પાઠઃ| સ જતુર્મણિસ્તુ વિશેષે| સહજઃ દેહેન સહજાતશ્ચેલ્લોહિતો રક્તવર્ણઃ)|| ૨૭||

Adhikarana lA~jchanam (28) · Śloka 28

કૃષ્ણં સિતં વા સહજં મણ્ડલં લાઞ્છનં સમમ્||૨૮||

શરીરે યત્કૃષ્ણં વા સિતં વા સહજં સમં મણ્ડલં તલ્લાઞ્છ નમિત્યુચ્યતે| (સહજાતં સહજમ્| સમં નિમ્નોન્નતરહિતમ્)|| ૨૮||

Adhikarana vya~ggaM nIlikA ca (29) · Śloka 29

શોકક્રોધાદિકુપિતાદ્વાતપિત્તાન્મુખે તનુ| શ્યામલં મણ્ડલં વ્યઙ્ગં વક્ત્રાદન્યત્ર નીલિકા||૨૯||

શોકાદિકુપિતાદ્વાતપિત્તાત્તનુત્વાદિગુણં યન્મુખે મણ્ડલં તન્નામ્ના વ્યઙ્ગમ્| તદેવ વક્ત્રાદન્યત્ર દેશે સ્થિતં નીલિકેતિ નામ લભતે| સા ચ સ્વરૂપાવિશેષાન્ન રોગાન્તરમ્| (વ્યઙ્ગનીલિકયોઃ સંજ્ઞાભેદસ્ય સ્થાનમાત્રજનિતત્વાદ્વક્ષ્યમાણાષટ્ત્રિંશત્સંખ્યાયામેકત્વેનૈવ સંખ્યાનં કાર્યમ્, ન પૃથક્ત્વેન|| ૨૯||

Adhikarana doShavibhAgena vya~ggalakShaNam (30) · Śloka 30

પરુષં પરુષસ્પર્શં વ્યઙ્ગં શ્યાવં ચ મારુતાત્| પિત્તાત્તામ્રાન્તમાનીલં શ્વેતાન્તં કણ્ડુમત્કફાત્| રક્તાદ્રક્તાન્તમાતામ્રં સોષં ચિમિચિમાયતે||૩૦||

તદ્વ્યઙ્ગં મારુતાત્પરુષાદિરૂપં તામ્રપર્યન્તમાનીલઞ્ચ પિત્તાત્| શ્વેતપર્યન્તં કણ્ડુમચ્ચ કફાત્| રક્તપર્યન્તાદિરૂપં રક્તાદ્વ્યઙ્ગં ભવતિ| સહ ઊષેણ સ્વેદારતિમતા પ્રાદેશિકેન દાહેન વર્તત ઇતિ સોષમ્| (પિત્તાનિલજે વ્યઙ્ગે કફરક્તયોરુદ્રેકકથનમયુક્તમિતિ ચેદ્ બ્રૂમઃ'આશ્રયિભાવનતોઽપિ હ્યાશ્રયદોષાશ્રયાદ્રુધિરમ્| વ્યઙ્ગેઽનિલપિત્તકૃતેઽપ્યાધિક્યેન દર્શયેદ્રૂપમિ' ત્યાદિવચનાત્તદપિ યુક્તમેવ|| ૩૦||

Adhikarana prasuptiH (31) · Śloka 31

વાયુનોદીરિતઃ શ્લેષ્મા ત્વચં પ્રાપ્ય વિશુષ્યતિ| તતસ્ત્વગ્જાયતે પાણ્ડુઃ ક્રમેણ ચ વિચેતના| અલ્પકણ્ડૂરવિક્લેદા સા પ્રસુપ્તિઃ પ્રસુપ્તિતઃ||૩૧||

વાયુના ઉદીરિતઃ સ્થાનાત્ ક્ષિપ્તઃ શ્લેષ્મા ત્વચં પ્રાપ્ય વાયુનૈવ શુષ્યતિ| તતસ્ત્વક્ પાણ્ડુત્વાદિગુણા જાયતે સમ્પદ્યતે| સા પ્રસુપ્તિતઃ અચૈતન્યાદ્ધેતોઃ પ્રસુપ્તિરિત્યુચ્યતે| (તતસ્તસ્માદ્ધેતોઃ ત્વક્ પાણ્ડુઃ પાણ્ડુરવર્ણા ક્રમેણ વિચેતના ચ ભવતિ| યદા યદા પવનો દીરિતેન ત્વગ્ગતેન શુષ્કેણ શ્લેષ્મણા ત્વક્પૂર્યતે તદા તદા નિરવકાશતયા તત્ર રક્તાદિવહનાભાવાચ્ચેતનાહાનિઃ સ્યાદિતિ ક્રમાર્થઃ| ત્વચશ્ચેતના સ્પર્શવિજ્ઞાનં તેન હીના વિચેતના)|| ૩૧||

Adhikarana utkoThaH koThashca (32) · Śloka 32

અસમ્યગ્વમનોદીર્ણપિત્તશ્લેષ્માન્નનિગ્રહૈઃ| મણ્ડલાન્યતિકણ્ડૂનિ રાગવન્તિ બહૂનિ ચ| ઉત્કોઠઃ સોઽનુબન્ધસ્તુ કોઠ ઇત્યભિધીયતે||૩૨||

અસમ્યગ્વમનેનોદીર્ણયોઃ પિત્તશ્લેષ્મણોરન્નસ્ય ચ નિગ્રહેણ વેગધારણેન દેહેઽતિકણ્ડુત્વાદિયુક્તાનિ મણ્ડલાનિ ભવન્તિ| એષ ચ રોગ ઉત્કોઠ ઇત્યભિધીયતે| સ એવાનુબન્ધઃ સન્ કોઠસંજ્ઞાં લભતે| (અલ્પવીર્યેણાલ્પમાત્રેણ વા વમનદ્રવ્યેણ કૃતં વમનમસમ્યગ્વમનં તેનાન્તઃસઞ્ચિતમલનિર્હર્તુમસમર્થતયા ઉન્મુખીકરણમુદીર્ણતા| પિત્તશ્લેષ્મણોર્નિગ્રહઃ પુનર્વમનવિરેચનાભાવઃ| અન્નનિગ્રહ ઉપવાસઃ| સ એવોત્કોઠો જ્વરાદ્યનુબન્ધયુક્તશ્ચેત્ કોઠઃ| મણ્ડલાનામેવાન્યોન્યાનુબન્ધ ઇતિ કેચિત્)|| ૩૨||

Adhikarana uktarogANAM sa~gkhyAnam (33-36) · Śloka 36

પ્રોક્તાઃ ષટ્ત્રિંશદિત્યેતે ક્ષુદ્રરોગા વિભાગશઃ| યાન્ વિજ્ઞાય ન સમ્મુહ્યેચ્ચિકિત્સાયાં ચિકિત્સકઃ||૩૩|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે ક્ષુદ્રરોગ વિજ્ઞાનીયો નામ ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૬||

ઇત્યન્તરોક્તપ્રકારેણ એતે અજગલ્લિકા- યવપ્રખ્યા-અલજીકચ્છપી-પનસિકા-પાષાણગર્દભ-મુખદૂષિકા-પદ્મકણ્ટકવિવૃતા-મસૂરિકા-વિસ્ફોટ-વિદ્ધા-ગર્દભી-મણ્ડલા-કક્ષ્યા-ગન્ધનામા-રાજિકા-જાલગર્દભા-અગ્નિરોહિણી-ઇરિવેલ્લિકા-વિદારી-શર્કરાર્બુદ-વલ્મીક-કદર-રુદ્ધગુદ-ચિપ્પ-કુનખા-આલસતિલકાલક-મશ-ચર્મકીલ-જતુમણિ-લઞ્છન-વ્યઙ્ગ-પ્રસુપ્તિ-ઉત્કોઠાખ્યાઃ ષટ્ત્રિંશત્ક્ષુદ્રરોગા વિભાગશ ઉક્તાઃ| યાન્ વિજ્ઞાયભિષક્ ચિકિત્સાયાં ન સમ્મુહ્યેદિતિ|| ૩૩|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા- મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયા મુત્તરતન્ત્રે ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ