36. kṣudrarōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha kShudrarogavij~jAnIyo nAma ShaTtriMsho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ ક્ષુદ્રરોગવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana ajagallikA (2) · Śloka 2

સ્નિગ્ધાઃ સવર્ણા ગ્રથિતા નીરુજા મુદ્ગસન્નિભાઃ| પિટકાઃ કફવાતાભ્યાં બાલાનામજગલ્લિકા||૨||

Adhikarana yavaprakhyA alajI ca (3) · Śloka 3

યવપ્રખ્યા યવપ્રખ્યા તાભ્યાં માંસાશ્રિતા ઘના| અવક્ત્રા ત્વલજી..............................||૩||

Adhikarana kacCapI (4) · Śloka 4

....................વૃત્તાઃ સ્તોકપૂયા ઘનોન્નતાઃ| ગ્રન્થયઃ પઞ્ચ વા ષડ્વા કચ્છપી કચ્છપોન્નતાઃ||૪||

Adhikarana panasikA (5) · Śloka 5

કર્ણસ્યોર્ધ્વં સમન્તાદ્વા પિટકા કઠિનોગ્રરુક્| શાલૂકાભા પનસિકા..............................||૫||

Adhikarana pAShANagardabhaH (6) · Śloka 6

........................શોફસ્ત્વલ્પરુજઃ સ્થિરઃ| હનુસન્ધિસમુદ્ભૂતસ્તાભ્યાં પાષાણગર્દભઃ||૬||

Adhikarana mukhadUShikA (7) · Śloka 7

શાલ્મલીકણ્ટકાકારાઃ પિટકાઃ સરુજો ઘનાઃ| મેદોગર્ભા મુખેશૂનાં તાભ્યાં ચ મુખદૂષિકા||૭||

Adhikarana padmakaNTakA (8) · Śloka 8

તે પદ્મકણ્ટકા જ્ઞેયા યૈઃ પદ્મમિવ કણ્ટકૈઃ| ચીયતે નીરુજૈઃ શ્વેતૈઃ શરીરં કફવાતજૈઃ||૮||

Adhikarana vivRutA (9) · Śloka 9

પિત્તેન પિટકા વૃત્તા પક્વોદુમ્બરસન્નિભા| મહાદાહજ્વરકરી વિવૃતા વિવૃતાનના||૯||

Adhikarana masUrikAH (10) · Śloka 10

ગાત્રેષ્વન્તશ્ચ વક્ત્રસ્ય દાહજ્વરરુજાન્વિતાઃ| મસૂરમાત્રાસ્તદ્વર્ણાસ્તત્સંજ્ઞાઃ પિટકા ઘનાઃ||૧૦||

Adhikarana visphoTAH (11) · Śloka 11

તતઃ કષ્ટતરાઃ સ્ફોટા વિસ્ફોટાખ્યા મહારુજાઃ||૧૧||

Adhikarana viddhA gardabhI ca (12) · Śloka 12

યા પદ્મકર્ણિકાકારા પિટકા પિટકાચિતા| સા વિદ્ધા વાતપિત્તાભ્યાં તાભ્યામેવ ચ ગર્દભી||૧૨||

Adhikarana maNDalA (13) · Śloka 13

મણ્ડલા વિપુલોત્સન્ના સરાગપિટકાચિતા||૧૩||

Adhikarana kakShyA gandhanAmA ca (14) · Śloka 14

કક્ષ્યેતિ કક્ષાસન્નેષુ પ્રાયો દેશેષુ સાનિલાત્| પિત્તાદ્ભવન્તિ પિટકાઃ સૂક્ષ્મા લાજોપમા ઘનાઃ| તાદૃશી મહતી ત્વેકા ગન્ધનામેતિ કીર્તિતા||૧૪||

Adhikarana rAjikAH (15) · Śloka 15

ઘર્મસ્વેદપરીતેઽઙ્ગે પિટકાઃ સરુજો ઘનાઃ| રાજિકાવર્ણસંસ્થાનપ્રમાણા રાજિકાહ્વયાઃ||૧૫||

Adhikarana jAlagardabhaH (16) · Śloka 16

દોષૈઃ પિત્તોલ્બણૈર્મન્દૈર્વિસર્પતિ વિસર્પવત્| શોફો પાકસ્તનુસ્તામ્રો જ્વરકૃજ્જાલગર્દભઃ||૧૬||

Adhikarana agnirohiNI (17) · Śloka 17

મલૈઃ પિત્તોલ્બણૈઃ સ્ફોટા જ્વરિણો માંસદારણાઃ| કક્ષ્યાભાગેષુ જાયન્તે યેઽગ્ન્યાભાઃ સાઽગ્નિરોહિણી| પઞ્ચાહાત્ સપ્તરાત્રાદ્વા પક્ષાદ્વા હન્તિ જીવિતમ્||૧૭||

Adhikarana irigallikA (18) · Śloka 18

ત્રિલિઙ્ગા પિટકા વૃત્તા જત્રૂર્ધ્વમિરિગલ્લિકા||૧૮||

Adhikarana vidArI (19) · Śloka 19

વિદારીકન્દકઠિના વિદારી કક્ષવઙ્ક્ષણે||૧૯||

Adhikarana sharkarArbudam (20) · Śloka 20

મેદોઽનિલકર્ફર્ગ્રન્થિઃ સ્નાયુમાંસસિરાશ્રયૈઃ| ભિન્નો વસાજ્યમધ્વાભં સ્રવેત્તત્રોલ્બણોઽનિલઃ| માંસં વિશોષ્ય ગ્રથિતાં શર્કરામુપપાદયેત્| દુર્ગન્ધિરુધિરં ક્લિન્નં નાનાવર્ણંતતો મલાઃ| તાં સ્રાવયન્તિ નિચિતાં વિદ્યાત્તચ્છર્કરાર્બુદમ્||૨૦||

Adhikarana valmIkaH (21) · Śloka 21

પાણિપાદતલે સન્ધૌ જત્રૂર્ધ્વં વોપચીયતે| વલ્મીકવચ્છનૈર્ગ્રન્થિસ્તદ્વદ્બહ્વણુભિર્મુખૈઃ| રુગ્દાહકણ્ડૂક્લેદાડ્યૈર્વલ્મીકોઽસૌ સમસ્તજઃ||૨૧||

Adhikarana kadaram (22) · Śloka 22

શર્કરોન્મથિતે પાદે ક્ષતે વા કણ્ટકાદિભિઃ| ગ્રન્થિઃ કીલવદુત્સન્નો જાયતે કદરં તુ તત્||૨૨||

Adhikarana ruddhagudam (23) · Śloka 23

વેગસન્ધારણાદ્વાયુરપાનોપાનસંશ્રયમ્| અણૂકરોતિ બાહ્યન્તર્માર્ગમસ્ય તતઃ શકૃત્| કૃચ્છ્રાન્નિર્ગચ્છતિ વ્યાધિરયં રુદ્ધગુદો મતઃ||૨૩||

Adhikarana cippam (24) · Śloka 24

કુર્યાત્ પિત્તાનિલં પાકં નખમાંસે સરુગ્જ્વરમ્| ચિપ્પમક્ષતરોગં ચ વિદ્યાદુપનખં ચ તમ્||૨૪||

Adhikarana kunakhaH (25) · Śloka 25

કૃષ્ણોઽભિઘાતાદ્રૂક્ષશ્ચ ખરશ્ચ કુનખો નખઃ||૨૫||

Adhikarana alasam (26) · Śloka 26

દુષ્ટકર્દમસંસ્પર્શાત્ કણ્ડૂક્લેદાન્વિતાન્તરાઃ| અઙ્ગુલ્યોઽલસમિત્યાહુઃ ..........................||૨૬||

Adhikarana tilakAlakAdirogAH (27) · Śloka 27

........................તિલાભાંસ્તિલકાલકાન્| કૃષ્ણાનવેદનાંસ્ત્વક્સ્થાન્ મશાંસ્તાનેવ ચોન્નતાન્| મશેભ્યસ્તૂન્નતતરાન્ ચર્મકીલાન્ સિતાસિતાન્| તથાવિધો જતુમણિઃ સરુજો લોહિતસ્તુ સઃ||૨૭||

Adhikarana lA~jchanam (28) · Śloka 28

કૃષ્ણં સિતં વા સહજં મણ્ડલં લાઞ્છનં સમમ્||૨૮||

Adhikarana vya~ggaM nIlikA ca (29) · Śloka 29

શોકક્રોધાદિકુપિતાદ્વાતપિત્તાન્મુખે તનુ| શ્યામલં મણ્ડલં વ્યઙ્ગં વક્ત્રાદન્યત્ર નીલિકા||૨૯||

Adhikarana doShavibhAgena vya~ggalakShaNam (30) · Śloka 30

પરુષં પરુષસ્પર્શં વ્યઙ્ગં શ્યાવં ચ મારુતાત્| પિત્તાત્તામ્રાન્તમાનીલં શ્વેતાન્તં કણ્ડુમત્કફાત્| રક્તાદ્રક્તાન્તમાતામ્રં સોષં ચિમિચિમાયતે||૩૦||

Adhikarana prasuptiH (31) · Śloka 31

વાયુનોદીરિતઃ શ્લેષ્મા ત્વચં પ્રાપ્ય વિશુષ્યતિ| તતસ્ત્વગ્જાયતે પાણ્ડુઃ ક્રમેણ ચ વિચેતના| અલ્પકણ્ડૂરવિક્લેદા સા પ્રસુપ્તિઃ પ્રસુપ્તિતઃ||૩૧||

Adhikarana utkoThaH koThashca (32) · Śloka 32

અસમ્યગ્વમનોદીર્ણપિત્તશ્લેષ્માન્નનિગ્રહૈઃ| મણ્ડલાન્યતિકણ્ડૂનિ રાગવન્તિ બહૂનિ ચ| ઉત્કોઠઃ સોઽનુબન્ધસ્તુ કોઠ ઇત્યભિધીયતે||૩૨||

Adhikarana uktarogANAM sa~gkhyAnam (33-36) · Śloka 36

પ્રોક્તાઃ ષટ્ત્રિંશદિત્યેતે ક્ષુદ્રરોગા વિભાગશઃ| યાન્ વિજ્ઞાય ન સમ્મુહ્યેચ્ચિકિત્સાયાં ચિકિત્સકઃ||૩૩|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે ક્ષુદ્રરોગ વિજ્ઞાનીયો નામ ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૬||