36. kṣudrarōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha kShudrarogavij~jAnIyo nAma ShaTtriMsho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

athātaḥ kṣudrarōgavijñānīyaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||

śastrakarmārharōgaprasaṅgēna kṣudrarōgāṇāṁ hētvādikaṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē| kṣudrāḥ rōgāḥ kṣudrarōgāḥ| (kṣudraśabdaḥ svalpādhamakrūraparyāyavācī| 'kṣudraḥ svalpē'dhamē krūraḥ' iti vaijayantī| uktadharmayuktā rōgā kṣudrarōgāḥ| uktañca- mandavēgā mahāvēgā vyādhayō'lparujō'rujaḥ| yē mahāntō'lpakāścaiva kṣudrarōgāstu tē smr̥tāḥ|| iti| atrā'pi svalpā maśavyaṅgatilakālakādayaḥ| adhamā ruddhagudaśarkarārbudakunakhādayaḥ| krūrā masūrikāvisphōṭāgnirōhiṇyādayaḥ| krauryē kṣudraśabdaprayōgaḥ purāṇādiṣvapi dr̥śyatē- api kṣudramr̥gā yatra śāntāścēruḥ samā mr̥gaiḥ| iti| ayurvēdasya tasyāṣṭau prāhuraṅgāni tadvidaḥ| sarvēbhyaḥ prāyaśastēbhyaḥ kṣudrarōgāḥ samucchritāḥ|| iti śrēṣṭhatvē'pi|| 1||

Adhikarana ajagallikA (2) · Śloka 2

snigdhāḥ savarṇā grathitā nīrujā mudgasannibhāḥ| piṭakāḥ kaphavātābhyāṁ bālānāmajagallikā||2||

kṣudrarōgāṇāmanēkavidhatvēna sāmānyalakṣaṇābhāvātpratyēkaṁ vyādhigauravānurūpēṇa hētvādikaṁ pradarśayiṣyati| bālānāṁ kaphavātābhyāṁ snigdhādiguṇāḥ piṭakā bhavanti sā nāmnā'jagallikā| bālānāṁ prāya iti bōddhavyam| (kēralē pāluṇṇītyucyatē)|| 2||

Adhikarana yavaprakhyA alajI ca (3) · Śloka 3

yavaprakhyā yavaprakhyā tābhyāṁ māṁsāśritā ghanā| avaktrā tvalajī..............................||3||

tābhyāmiti kaphavātābhyāṁ māṁsāśritā ghanā yavasadr̥śā yā piṭakā bhavati sā nāmnā yavaprakhyā| saivāvaktrā satyalajītyucyatē| (tābhyāmēva avaktrā amukhatayā pūyōdgamanadvārarahitā)||3||

Adhikarana kacCapI (4) · Śloka 4

....................vr̥ttāḥ stōkapūyā ghanōnnatāḥ| granthayaḥ pañca vā ṣaḍvā kacchapī kacchapōnnatāḥ||4||

vr̥ttatvādiguṇāḥ pañca vā ṣaḍ vā vā kacchapavadunnatā granthayō nāmnā kacchapī| (kaphavātābhyāṁ kacchapōnnatāḥ kacchapapr̥ṣṭhavadaunnatyayuktāḥ)|| 4||

Adhikarana panasikA (5) · Śloka 5

karṇasyōrdhvaṁ samantādvā piṭakā kaṭhinōgraruk| śālūkābhā panasikā..............................||5||

karṇasyōpari bhāgē samantādvā karṇamāśritya kaṭhinatvādiguṇā śālūkēna jalakusumakandēna sadr̥śā piṭakā nāmnā panasikā| (karṇasyōrdhvamupariṣṭāt samantātparitaḥ vāśabdō vikalpārthaḥ| 'ubhayōḥ pārśvayōḥ samaṁ jāyatē naikasminnēva karṇē' iti bhōjaḥ| uktañca- karṇayōrupadiṣṭācca karṇayōśca samantataḥ| piṭakāṁ kurutē rājan śālūkasadr̥śāṁ sthirām|| iti| kaṭhinā kaṭhinasparśā| ugrarugadhikatarapīḍāyuktā| śālūkābhā śālūkakandasadr̥śā| (śālūkaṁ nīrcēmp|) piṭikā panasikāsaṁjñaḥ kṣudrarōgaḥ)|| 5||

Adhikarana pAShANagardabhaH (6) · Śloka 6

........................śōphastvalparujaḥ sthiraḥ| hanusandhisamudbhūtastābhyāṁ pāṣāṇagardabhaḥ||6||

tābhyāmiti kaphavātābhyāṁ hanusandhau samutpannaḥ alparujādikaḥ śōphō nāmnā pāṣāṇagardabhaḥ|| 6||

Adhikarana mukhadUShikA (7) · Śloka 7

śālmalīkaṇṭakākārāḥ piṭakāḥ sarujō ghanāḥ| mēdōgarbhā mukhēśūnāṁ tābhyāṁ ca mukhadūṣikā||7||

tābhyāṁ cēti kaphavātābhyāmēva śālmalīkaṇṭakākāratvādiguṇā yūnāṁ yauvanavatāṁ mukhē yāḥ piṭakā bhavanti tā nāmnā mukhadūṣikā, mēdō garbhē pūraṇē yāsāṁ tāstathōktāḥ| caśabdō mēdaḥ samuccayati| (tābhyāṁ kaphavātābhyāṁ yūnāṁ pratyagravayasāṁ mukhē vadanasya bahirbhāgē kapōlalāṭanāsikācibukādipradēśē| śālmalī kaṇṭakākārāḥ śālmalīkaṇṭakasadr̥śāḥ ākr̥timātrēṇaiva sādr̥śyam| sarujaḥ īṣadrujāyuktāḥ| ghanā niviḍāḥ| mēdōgarbhāḥ mēdaḥ garbhē'ntarbhāgē yāsām| yāstvēvaṁvidhāstāḥ piṭakāḥ mukhadūṣikā saṁjñaḥ kṣudrarōgaḥ)|| 7||

Adhikarana padmakaNTakA (8) · Śloka 8

tē padmakaṇṭakā jñēyā yaiḥ padmamiva kaṇṭakaiḥ| cīyatē nīrujaiḥ śvētaiḥ śarīraṁ kaphavātajaiḥ||8||

tē padmakaṇṭakā nāmnā jñēyāḥ yaiḥ kaphavātajaiḥ padmaṁ kaṇṭakairiva śarīrē nīrujaiḥ śvētaiścīyatē sañcīyatē| (kaphavātanimittaiḥ nīrujaiḥ rujārahitaiḥ śvētaiḥ śvētavarṇaiḥ yaiḥ piṭakaiḥ kaṇṭakaiḥ padmaṁ padma nālamiva śarīraṁ cīyatē samantādvyāpyatē tē piṭakāḥ padmakaṇṭakasaṁjñāḥ jñēyāḥ munibhiriti śēṣaḥ| ya ēvaṁvidhaḥ sa padmakaṇṭakākhyaḥ kṣudrarōgaḥ)|| 8||

Adhikarana vivRutA (9) · Śloka 9

pittēna piṭakā vr̥ttā pakvōdumbarasannibhā| mahādāhajvarakarī vivr̥tā vivr̥tānanā||9||

pittēna hētunā vivr̥tamukhī vr̥ttatvādiguṇā piṭakā bhavati sā nāmnā vivr̥tā| (pittēna hētunā vr̥ttā vartulā pakvōdumbarasannibhā pakvēnōdumbaraphalēna sadr̥śī mahādāhajvarakarī mahāntamatidussahaṁ dāhaṁ sarvāṅgīṇaṁ tīvrasantāpaṁ tathāvidhaṁ jvarañca karōtīti mahādāhajvarakarī| vivr̥tānanā asaṁvr̥tamukhī anēnārambhasamaya ēva pākapūyasravaṇādikaṁ dyōtyatē| yā ēvaṁvidhā sā piṭakā vivr̥tāsaṁjñaḥ kṣudrarōgaḥ)|| 9||

Adhikarana masUrikAH (10) · Śloka 10

gātrēṣvantaśca vaktrasya dāhajvararujānvitāḥ| masūramātrāstadvarṇāstatsaṁjñāḥ piṭakā ghanāḥ||10||

gātrēṣu bahirantarmukhañca yāḥ prakaraṇātpittēna piṭakā masūrapramāṇāḥ tadvarṇā iti masūravarṇā lōhitāḥ ghanāśca bhavanti tāstatsaṁjñāḥ nāmnā masūrikāḥ| (gātrēṣu pādapāṇyādyavayavēṣu| anēna pādatalaṁ mastakaṁ ca gr̥hyatē| vaktrasyāntarmukha ityarthaḥ| caśabdānnētraśrōtrādyanyasrōtāṁsi ca gr̥hyantē| dāhajvarānvitāḥ| dāhajvararujānvitāḥ, dāhēna jvarēṇa rujayā cānvitā yuktāḥ, dāhaḥ sarvāṅgīṇasantāpaḥ| athavā dāhajvarō dāhādijvaraḥ masūramātrāḥ masūrapramāṇāḥ tadvarṇā masūratulyavarṇāḥ lōhitā ityarthaḥ| ghanā nibiḍatayā nirantaraprasr̥tāḥ piṭakāstatsaṁjñāḥ masūrikāsaṁjñāḥ| masūrikāyā raktapittatvamāha bhōjaḥ| uktañca- pittaṁ śōṇitasaṁsr̥ṣṭaṁ tvacaṁ dūṣayatē yadā| karōti piṭakāṁ ghōrāṁ sarvagātrēṣu dēhinām|| tilasarṣapamāṣāṇaṁ niṣpāvānāṁ tathaiva ca| tulyapramāṇasaṁsthānāṁ dāhajvarasamanvitām|| vidyānmasūrikāmētāṁ piṭakāṁ raktapittajām|| iti| urabhrastu nāmānugatarūpabhēdēnāsyā aṣṭavidhatvamāha| uktañca- masūrikā sarṣapikā ajakā kōdravastathā| kaṅgurvisphōṭakō'pākī visarpī cāṣṭamī smr̥tā|| sōṣakaṇḍūjvarāṁ tāmrāṁ sūkṣmāmāhurmasūrikām| sarṣapākr̥titadvarṇāṁ dāhapākarujāvatīm|| raktābhamūtrāṁ dussādhāṁ pittāt sarṣapikāṁ jaguḥ| kalāyasadr̥śāṁ gāḍhāṁ śākhāparvāsyaśōphinīm|| dāhaklēdavraṇāmūcu rajakāṁ ślēṣmapittajām| kōdravaṁ kōdravākāraṁ raktapittasamudbhavam|| kaṅgōstaṇḍulasaṅkāśairnirantaravisarpibhiḥ| sphōṭaiḥ ślēṣmasamudbhūtairāpūrṇaṁ kaṅguriṣyatē|| agnidagdhairiva sphōṭairākīrṇaḥ kapharaktajaḥ| nirvipākō visarpastu visphōṭaka iti smr̥taḥ|| apākaṁ viralaṁ śuṣkaṁ jāyatē mr̥tyusannibham| visarpavat sarpati sarvagātrē śōphānvitā ca jvaradāhayuktā| visarpiṇī kāyasamānavarṇā kālōpakalpā kapharaktajā tu|| vidāhakampātirujātisāraistr̥ṣṇārtihikkārucikāsamōhaiḥ| yuktāni hantyāśu masūrikāntarmukhā ca bāhyē kiṇasannibhā ca|| jvarāsyaśōṣāṅgavimarddakāsasandhiślathatvārucirōmaharṣāḥ| śirōrttinētrāmayapīnasāśca masūrikāṇāṁ prabhavanti cāgrē|| tvagakṣirōgāpasmārarājayakṣmamasūrikāḥ| darśanāt sparśanāddānāt saṅkrāmanti narānnaram|| iti| pr̥thagdōṣasaṁsargasannipātaviṣadrumaprasavāghrāṇajatvabhēdēnāsyā navavidhatvamākhyātavān bharadvājaḥ| pr̥thagdōṣasannipātaraktāgantujatvabhēdēna ṣaḍvidhatvamāha vr̥ddhakāśyapaḥ| tatsarvaṁ granthagauravabhayādatra na likhyatē|| 10||

Adhikarana visphoTAH (11) · Śloka 11

tataḥ kaṣṭatarāḥ sphōṭā visphōṭākhyā mahārujāḥ||11||

tatō masūrikātaḥ sarvēṇa prakārēṇa kaṣṭatarā mahārujāḥ sphōṭāsta ākhyayā visphōṭāḥ| (kaṣṭatarāḥ atiśayitapīḍāyuktāḥ nirantaracitasphōṭasarvāṅgatayā'sanaśayanādyēṣu kathañcidalabdhaśarmatayā'nalpavēdanā yuktā ityarthaḥ| visphōṭasya pittajatvamāha bhōjaḥ- pittaṁ prakupitaṁ sthānāttvacaṁ bāhyāṁ samāśritam| karōti tvaggatān sphōṭānagnidagdhōpamān bahūn|| sarvadēhāśrayaṁ jantōrjvaradāhasamanvitān| nānāprakārasaṁsthānān vidyādvisphōṭakānnr̥pa|| iti| jātūkarṇē'pi- uṣācōṣaparīdāha jvarāṅgasadanānvitāḥ| jāyantē pittavaiṣamyādvisphōṭāḥ sarvadēhagāḥ|| iti|| 11||

Adhikarana viddhA gardabhI ca (12) · Śloka 12

yā padmakarṇikākārā piṭakā piṭakācitā| sā viddhā vātapittābhyāṁ tābhyāmēva ca gardabhī||12||

vātapittābhyāṁ yā padmakarṇikākārā agrē mahatī tanumūlā piṭakābhiranyābhirācitā piṭakā sā nāmnā viddhā bhavati| tābhyāmēvēti vātapittābhyāmēva gardabhī nāma piṭakā bhavati| asyāḥ padmakarṇikākāratvaṁ na bhavatītyarthāt|| 12||

Adhikarana maNDalA (13) · Śloka 13

maṇḍalā vipulōtsannā sarāgapiṭakācitā||13||

prakaraṇādvātapittābhyāmēva yā vipulā vistr̥tā utsannā prāptōtsēdhā sarāgābhiranyābhiḥ piṭakābhiścācitā sā nāmnā maṇḍalā||13||

Adhikarana kakShyA gandhanAmA ca (14) · Śloka 14

kakṣyēti kakṣāsannēṣu prāyō dēśēṣu sānilāt| pittādbhavanti piṭakāḥ sūkṣmā lājōpamā ghanāḥ| tādr̥śī mahatī tvēkā gandhanāmēti kīrtitā||14||

sānilāt pradhānāt pittāt prāyaḥ kakṣāsannēṣu pradēśēṣu sūkṣmā lājasadr̥śā ghanāśca piṭakā bhavanti sa rōgō nāmnā kakṣyā| tādr̥śīti kakṣāsannēṣu sānilāt| pittāt yā mahatyēkā piṭakā sā nāmnā gandhanāmā iti kīrtitā| (prāyaḥ śabdēnāsyōpēkṣayā sakalaśarīrakhyāpakatvaṁ sūcitam| kakṣāsannēṣu pradēśēṣu bāhupārśvādiṣvityarthaḥ| uktaṁ ca sauśrutē- bāhupārśvāṁsakakṣēṣu kr̥ṣṇāḥ sphōṭāḥ sudāruṇāḥ| pittaprakōpasambhūtāḥ kakṣyāmiti vinirdiśēt|| iti| tādr̥śīti| ākr̥tyā kakṣyāsadr̥śī| mahatī sthūlā| ēkā advitīyā| ēkā tu mahatī iti yōjanāyāmanēkapiṭakāmadhyē ēkasyā mahattvamiti ca pratīyatē| ētamarthaṁ pittakāraṇatvaṁ cāha dhanvantariḥ- ēkāmētādr̥śī dr̥ṣṭvā piṭakāṁ sphōṭakācitām| tvaggatāṁ pittakōpēna gandhanāmāṁ pracakṣata|| iti|| 14||

Adhikarana rAjikAH (15) · Śloka 15

gharmasvēdaparītē'ṅgē piṭakāḥ sarujō ghanāḥ| rājikāvarṇasaṁsthānapramāṇā rājikāhvayāḥ||15||

gharmēṇātapēna svēdēna vā parītē samāyuktē cāṅgē dēhē sarujatvādiguṇā yāḥ piṭakāstā nāmnā rājikāhvayāḥ rājikāsaṁjñāḥ| rājikā raktasarṣapāstābhistulyaṁ varṇādi yāsāṁ piṭakānāṁ tāstathōktāḥ| (svēdaḥ svēdavidhyuktatāpōpanāhādijanitaḥ| saṁsthānēnaiva pramāṇasiddhēḥ punarapi pramāṇakathanaṁ pramāṇādhikyē ētad bhrāntinirāsārtham| anuktakāraṇatvādatrāpyanilapittajatvamūhyam)||15||

Adhikarana jAlagardabhaH (16) · Śloka 16

dōṣaiḥ pittōlbaṇairmandairvisarpati visarpavat| śōphō pākastanustāmrō jvarakr̥jjālagardabhaḥ||16||

pittōlbaṇaistribhirdōṣairmandaiścirakāribhiḥ kramēṇa visarpavattanutvādiguṇaḥ pākarahitaśca yaḥ śōphō visarpati vyāpnōti sa nāmnā jālagardabhaḥ|| 16||

Adhikarana agnirohiNI (17) · Śloka 17

malaiḥ pittōlbaṇaiḥ sphōṭā jvariṇō māṁsadāraṇāḥ| kakṣyābhāgēṣu jāyantē yē'gnyābhāḥ sā'gnirōhiṇī| pañcāhāt saptarātrādvā pakṣādvā hanti jīvitam||17||

pittōlbaṇaistribhirdōṣairyē jvarādiyutā māṁsadāraṇāḥ sphōṭā varṇadāhavyāptyādikēnāgnisadr̥śāḥ kakṣyāsannēṣu pradēśēṣu jāyantē sāgnirōhiṇītyucyatē| sā cāgnirōhiṇī dōṣakōpavaśāt pañcāhēna saptarātrēṇa pakṣēṇa vā jīvitaṁ hanti| (pittōlbaṇairudriktapittairmalairvātādibhiḥ jvariṇaḥ sajvarasya puruṣasya| jvariṇa iti sphōṭaviśēṣaṇaṁ vā āmaraṇāntaṁ jvarakāriṇa ityarthaḥ| kakṣyābhāgēṣu| atra bhāgaśabdasya bahuvacanōktyā na kēvalaṁ kakṣyaiva tatsamīpavartinō'nyē'pi pradēśā gr̥hyantē| uktaṁ ca sauśrutē- sphōṭāḥ kakṣaṁsapārśvēṣu jāyantē māṁsadāraṇāḥ| antardāhajvarākārā dīptapāvakasannibhāḥ|| saptāhādvā daśāhādvā pakṣādvā ghnanti mānavam| tāmagnirōhiṇī vidyādasādhyāṁ sannipātataḥ|| iti| māṁsadāriṇaḥ māṁsadaraṇaśīlāḥ| anēnaiśāmantarmūlatvaṁ dhvanyatē| āgnyābhāḥ varṇauṣṇyādibhiragnisadr̥śāḥ| ya ēvaṁvidhā visphōṭā jāyantē sā nāmnā agnirōhiṇīti prasiddhā| sā pañcāhāt pañcadivasāt pūrvamiti śēṣaḥ| saptarātrāt saptadivasāt pakṣātpañcadaśadivasādvā jīvitaṁ nāśayati| asādhyaprakaraṇātpañccāhādēḥ paramiti vā| sannipātajāyā apyasyā asādhyamaryādāyāstraividhyakathanamēkaikadōṣōdrēkāt| tatrāśukāriṇaḥ pittasyōdrēkakathanātpittavātakaphajasthitikramō'pi bōddhavyaḥ )|| 17||

Adhikarana irigallikA (18) · Śloka 18

triliṅgā piṭakā vr̥ttā jatrūrdhvamirigallikā||18||

jatruṇa ūrdhvaṁ triliṅgā tridōṣalakṣaṇā vr̥ttā yā piṭakā sā irigallikētyucyatē| (asyā api sannipātajatvādugrarugjvarādisahitatvaṁ dyōtyatē| uktañca dhanvantariṇā _ piṭakāmuttamāṅgasthāṁ vr̥ttāmugrarujāṁ jvarām| sarvātmikāṁ sarvaliṅgāṁ jānīyādirigallikām|| iti|| 18||

Adhikarana vidArI (19) · Śloka 19

vidārīkandakaṭhinā vidārī kakṣavaṅkṣaṇē||19||

kakṣē vaṅkṣaṇē vā yā vidārīkandavat kaṭhinā piṭakā sā vidārī nāmnā| atrāpi triliṅgatvamūhyam| uktañca dhanvantariṇā vidārīkandavaddhr̥ttā kakṣavaṅkṣaṇasandhiṣu| vidārikā sā vijñēyā sarujā sarvalakṣaṇā|| iti|| 19||

Adhikarana sharkarArbudam (20) · Śloka 20

mēdō'nilakarphargranthiḥ snāyumāṁsasirāśrayaiḥ| bhinnō vasājyamadhvābhaṁ sravēttatrōlbaṇō'nilaḥ| māṁsaṁ viśōṣya grathitāṁ śarkarāmupapādayēt| durgandhirudhiraṁ klinnaṁ nānāvarṇaṁtatō malāḥ| tāṁ srāvayanti nicitāṁ vidyāttaccharkarārbudam||20||

snāyvādyāśrayaiḥ mēdaḥprabhr̥tibhiḥ prathamaṁ granthirbhavati| tataḥ sa ēva svayaṁ bhinnō vasādisadr̥śaṁ sravēt| tatra srāvayuktē granthāvanilō vāyurulbaṇaḥ prāptabalō māṁsaṁ viśōṣya grathitāṁ kaṭhināṁ śarkarāmupapādayēt| tatō'nantaraṁ malā vātādayō nicitā vr̥ddhāḥ santaḥ tāṁ śarkarāṁ durgandhatvādiyuktaṁ rudhiraṁ srāvayanti| tasya rōgasya śarkarārbudamiti saṁjñā| (snāyumāṁsasirāśrayaiḥ snāyurmāṁsaṁ sirāśca āśrayō yēṣāṁ taiḥ mēdō'nilakaphaiḥ kr̥tō yō granthiḥ sa svayaṁ bhinnaḥ vasājyamadhvābhaṁ vasāghrutamadhunibhaṁ yatkiñcit sravēt| tatra tasmin kālē anila ulbaṇaḥ āsrāvāllabdhāvakāśatayā vr̥ddhiṁ gataḥ māṁsaṁ viśōṣya śōṣayitvā grathitāṁ grathanāt kāṭhinyayuktāṁ śarkarāṁ śarkarātulyatvāccharkarām (śarkarā caratkall) upapādayēt pariṇāmayēt| tatō'nantaraṁ malā vātādayō (nicitāmiti pāṭhaḥ)| nicitāṁ vr̥ddhāṁ tāṁ śarkarāṁ durgandhi durgandhayuktaṁ klinnaṁ klēdayuktaṁ nānāvarṇaṁ sannipātajatvāt saṅkīrṇavarṇaṁ rudhiraṁ raktaṁ srāvayanti śarkarātaḥ sirāmukhēna srāvayantītyarthaḥ| uktañca durgandhaṁ klinnamatyarthaṁ nānāvarṇaṁ tataḥ sirāḥ| sravanti sahasā raktaṁ vidyāttaccharkarārbudam|| iti| yadēvaṁvidhaṁ taccharkarārbudaṁ vidyāt)|| 20||

Adhikarana valmIkaH (21) · Śloka 21

pāṇipādatalē sandhau jatrūrdhvaṁ vōpacīyatē| valmīkavacchanairgranthistadvadbahvaṇubhirmukhaiḥ| rugdāhakaṇḍūklēdāḍyairvalmīkō'sau samastajaḥ||21||

pāṇipādatalādikē granthirupacayaṁ prāpnōti| tadvaditi śarkarārbudagranthyuktahētunā| valmīkavatpipīlikāsthāṇuvatkramavr̥ddhyā ca bahubhiraṇubhiśca rugdāhādyāḍhyairmukhairupalakṣitaḥ| asau rōgō nāmnā valmīkaḥ| asya pūrvasmādviśēṣaḥ samastajatvaṁ sannipātajatvam| (pāṇitalē pādatalē sandhau kakṣādikē jatrūrdhvaṁ jatrōrupari bhāgē vā valmīkavat valmīkasadr̥śaṁ granthirgrathitaḥ śōphaḥ tadvadvalmīkavat bahvaṇubhiḥ bahubhirasaṅkhyairaṇubhiḥ sūkṣmaiḥ rugdāhakaṇḍūklēdāḍhyaiḥ rugādi paripūrṇairmukhaiḥ pūyōdgamanadvāraiḥ śanairmandaṁ mandaṁ upacīyatē upacayaṁ prāpnōti| upacayō vr̥ddhiḥ| samastajaḥ sannipātajaḥ| asau valmīkaḥ valmīkākhyaḥ kṣudrarōgaḥ)|| 21||

Adhikarana kadaram (22) · Śloka 22

śarkarōnmathitē pādē kṣatē vā kaṇṭakādibhiḥ| granthiḥ kīlavadutsannō jāyatē kadaraṁ tu tat||22||

śarkarayā śilākhaṇḍikayā pāda unmathitē athavā kaṇṭakādibhiḥ kṣatē kīlavat sōtsēdhō granthirjāyatē, tattu kadaraṁ nāmnā bhavati| (śarkarābhirunmathitē kr̥ttōnmathanē nirantaranicitaśarkarāpradēśāṭanādityarthaḥ| kaṇṭakādibhiḥ, ādiśabdēna niśitāgradāruśakalādiparigrahaḥ| kṣatē vraṇitē vā śabda unmathanakṣatayōrvikalpārthaḥ| pādē pādatalē kīlavat utsanna unnataḥ granthirjāyatē| kīlasāmyēna nikhātakīlavadatyantavēdanākaratvaṁ ca dyōtyatē| tattu viśēṣē kadaraṁ kadarākhyaḥ kṣudrarōgaḥ)|| 22||

Adhikarana ruddhagudam (23) · Śloka 23

vēgasandhāraṇādvāyurapānōpānasaṁśrayam| aṇūkarōti bāhyantarmārgamasya tataḥ śakr̥t| kr̥cchrānnirgacchati vyādhirayaṁ ruddhagudō mataḥ||23||

apānākhyō vāyurvēgarōdhāddhētōrapānasaṁśrayaṁ gudasaṁśrayaṁ mārgaṁ bāhyāntaraṇūkarōti saṅkōcayati| tataḥ aṇūkaraṇāddhētōrasya puṁsaḥ śakr̥t purīṣaṁ kr̥cchrānnirgacchati| ayaṁ vyādhirnāmnā ruddhagudō mata ācāryāṇām (vēgassandhāraṇāt adhō vātapurīṣādivēgadhāraṇātkupitaḥ apānō vāyurgudāśrayaḥ| asya gudasya bāhyāntarmārgaṁ valītritayamityarthaḥ| apānasaṁśrayaḥ iti ca pāṭhaḥ)|| 23||

Adhikarana cippam (24) · Śloka 24

kuryāt pittānilaṁ pākaṁ nakhamāṁsē sarugjvaram| cippamakṣatarōgaṁ ca vidyādupanakhaṁ ca tam||24||

pittānilaṁ kartr̥nakhamāṁsē sarugjvaraṁ pākaṁ kuryāt| tasya rōgasya cippamityakṣatarōmityupanakhamiti ca nāmatrayam| (pittaṁ cānilaśca pittānilam| atra sarvō'pi dvandvaḥ samāhārārtha ēkavat syāditi dvandvasyaikavadbhāvaḥ, sa napuṁsakamiti napuṁsakatvañca| nakhamāṁsē nakhasambandhinyantarbahimāṁsē sarugjvaraṁ rugjvarōpētaṁ pākaṁ kuryāt| taṁ rōgaṁ cippākhyamakṣatarōgākhyamupanakhākhyañca vidyājjānīyāt)||24||

Adhikarana kunakhaH (25) · Śloka 25

kr̥ṣṇō'bhighātādrūkṣaśca kharaśca kunakhō nakhaḥ||25||

abhighātāddhētōryaḥ kr̥ṣṇō rūkṣaḥ kharaśca nakhō bhavati sa rōgō nāmnā kunakhō bhavati| (skhalanaśilādārvādipatanajanitādabhighātāddhētōḥ)|| 25||

Adhikarana alasam (26) · Śloka 26

duṣṭakardamasaṁsparśāt kaṇḍūklēdānvitāntarāḥ| aṅgulyō'lasamityāhuḥ ..........................||26||

duṣṭakardamasya saṁsparśāt kaṇḍvādiyutā aṅgulyaḥ alasamityāhuḥ| (duṣṭakardamasaṁsparśāt kr̥myādidūṣitamalamayapaṅkasparśaśīlanāt| atra kaphapittakāraṇatvaṁ śāstrāntarādavagantavyam| uktañca duṣṭakardamasaṁsparśāt pādāṅgulyantarē vraṇam| kaṇḍūṣāklēdakōthāḍyaṁ sa pittaḥ kurutē kaphaḥ|| iti|| 26||

Adhikarana tilakAlakAdirogAH (27) · Śloka 27

........................tilābhāṁstilakālakān| kr̥ṣṇānavēdanāṁstvaksthān maśāṁstānēva cōnnatān| maśēbhyastūnnatatarān carmakīlān sitāsitān| tathāvidhō jatumaṇiḥ sarujō lōhitastu saḥ||27||

kr̥ṣṇādiguṇān tvaksthān tilābhān tilakālakānāhuḥ| (tilābhān tilapramāṇān| uktañca śāstrāntarē kr̥ṣṇāstilapramāṇā yē nīrujāḥ piṭakāḥ samāḥ| vātapittaprakōpēna tān vidyāttilakālakān|| iti)| unnatāṁstānēva maśānāhuḥ| (unnatān kiñcidutsannān tāṁstilakālakān ēva śabdēnākr̥timātrasya viśēṣa iti dyōtyatē| uktañca avēdanaṁ sthiraṁ caiva yattu gātrē prajāyatē| māṣavatkr̥ṣṇamutsannaṁ tadvātānmaśamādiśēt|| iti)| tēbhyō'pyunnatatarān sitāsitān carmakīlānāhuḥ| (sitāsitān kāṁścit sitān kāṁścidasitān| arśōnidānōktacarmakīlāntu sitāsitatvaviśēṣaḥ)| tathāvidhaḥ sarujō lōhitaśca yaḥ sa nāmnā jatumaṇīḥ| (tathāvidhaḥ carmakīlatulyaḥ| sahajō lōhita iti ca pāṭhaḥ| sa jaturmaṇistu viśēṣē| sahajaḥ dēhēna sahajātaścēllōhitō raktavarṇaḥ)|| 27||

Adhikarana lA~jchanam (28) · Śloka 28

kr̥ṣṇaṁ sitaṁ vā sahajaṁ maṇḍalaṁ lāñchanaṁ samam||28||

śarīrē yatkr̥ṣṇaṁ vā sitaṁ vā sahajaṁ samaṁ maṇḍalaṁ tallāñcha namityucyatē| (sahajātaṁ sahajam| samaṁ nimnōnnatarahitam)|| 28||

Adhikarana vya~ggaM nIlikA ca (29) · Śloka 29

śōkakrōdhādikupitādvātapittānmukhē tanu| śyāmalaṁ maṇḍalaṁ vyaṅgaṁ vaktrādanyatra nīlikā||29||

śōkādikupitādvātapittāttanutvādiguṇaṁ yanmukhē maṇḍalaṁ tannāmnā vyaṅgam| tadēva vaktrādanyatra dēśē sthitaṁ nīlikēti nāma labhatē| sā ca svarūpāviśēṣānna rōgāntaram| (vyaṅganīlikayōḥ saṁjñābhēdasya sthānamātrajanitatvādvakṣyamāṇāṣaṭtriṁśatsaṁkhyāyāmēkatvēnaiva saṁkhyānaṁ kāryam, na pr̥thaktvēna|| 29||

Adhikarana doShavibhAgena vya~ggalakShaNam (30) · Śloka 30

paruṣaṁ paruṣasparśaṁ vyaṅgaṁ śyāvaṁ ca mārutāt| pittāttāmrāntamānīlaṁ śvētāntaṁ kaṇḍumatkaphāt| raktādraktāntamātāmraṁ sōṣaṁ cimicimāyatē||30||

tadvyaṅgaṁ mārutātparuṣādirūpaṁ tāmraparyantamānīlañca pittāt| śvētaparyantaṁ kaṇḍumacca kaphāt| raktaparyantādirūpaṁ raktādvyaṅgaṁ bhavati| saha ūṣēṇa svēdāratimatā prādēśikēna dāhēna vartata iti sōṣam| (pittānilajē vyaṅgē kapharaktayōrudrēkakathanamayuktamiti cēd brūmaḥ'āśrayibhāvanatō'pi hyāśrayadōṣāśrayādrudhiram| vyaṅgē'nilapittakr̥tē'pyādhikyēna darśayēdrūpami' tyādivacanāttadapi yuktamēva|| 30||

Adhikarana prasuptiH (31) · Śloka 31

vāyunōdīritaḥ ślēṣmā tvacaṁ prāpya viśuṣyati| tatastvagjāyatē pāṇḍuḥ kramēṇa ca vicētanā| alpakaṇḍūraviklēdā sā prasuptiḥ prasuptitaḥ||31||

vāyunā udīritaḥ sthānāt kṣiptaḥ ślēṣmā tvacaṁ prāpya vāyunaiva śuṣyati| tatastvak pāṇḍutvādiguṇā jāyatē sampadyatē| sā prasuptitaḥ acaitanyāddhētōḥ prasuptirityucyatē| (tatastasmāddhētōḥ tvak pāṇḍuḥ pāṇḍuravarṇā kramēṇa vicētanā ca bhavati| yadā yadā pavanō dīritēna tvaggatēna śuṣkēṇa ślēṣmaṇā tvakpūryatē tadā tadā niravakāśatayā tatra raktādivahanābhāvāccētanāhāniḥ syāditi kramārthaḥ| tvacaścētanā sparśavijñānaṁ tēna hīnā vicētanā)|| 31||

Adhikarana utkoThaH koThashca (32) · Śloka 32

asamyagvamanōdīrṇapittaślēṣmānnanigrahaiḥ| maṇḍalānyatikaṇḍūni rāgavanti bahūni ca| utkōṭhaḥ sō'nubandhastu kōṭha ityabhidhīyatē||32||

asamyagvamanēnōdīrṇayōḥ pittaślēṣmaṇōrannasya ca nigrahēṇa vēgadhāraṇēna dēhē'tikaṇḍutvādiyuktāni maṇḍalāni bhavanti| ēṣa ca rōga utkōṭha ityabhidhīyatē| sa ēvānubandhaḥ san kōṭhasaṁjñāṁ labhatē| (alpavīryēṇālpamātrēṇa vā vamanadravyēṇa kr̥taṁ vamanamasamyagvamanaṁ tēnāntaḥsañcitamalanirhartumasamarthatayā unmukhīkaraṇamudīrṇatā| pittaślēṣmaṇōrnigrahaḥ punarvamanavirēcanābhāvaḥ| annanigraha upavāsaḥ| sa ēvōtkōṭhō jvarādyanubandhayuktaścēt kōṭhaḥ| maṇḍalānāmēvānyōnyānubandha iti kēcit)|| 32||

Adhikarana uktarogANAM sa~gkhyAnam (33-36) · Śloka 36

prōktāḥ ṣaṭtriṁśadityētē kṣudrarōgā vibhāgaśaḥ| yān vijñāya na sammuhyēccikitsāyāṁ cikitsakaḥ||33|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tā vaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē kṣudrarōga vijñānīyō nāma ṣaṭtriṁśō'dhyāyaḥ||36||

ityantarōktaprakārēṇa ētē ajagallikā- yavaprakhyā-alajīkacchapī-panasikā-pāṣāṇagardabha-mukhadūṣikā-padmakaṇṭakavivr̥tā-masūrikā-visphōṭa-viddhā-gardabhī-maṇḍalā-kakṣyā-gandhanāmā-rājikā-jālagardabhā-agnirōhiṇī-irivēllikā-vidārī-śarkarārbuda-valmīka-kadara-ruddhaguda-cippa-kunakhā-ālasatilakālaka-maśa-carmakīla-jatumaṇi-lañchana-vyaṅga-prasupti-utkōṭhākhyāḥ ṣaṭtriṁśatkṣudrarōgā vibhāgaśa uktāḥ| yān vijñāyabhiṣak cikitsāyāṁ na sammuhyēditi|| 33|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā- maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyā muttaratantrē ṣaṭtriṁśō'dhyāyaḥ