Adhikarana atha kShudrarogavij~jAnIyo nAma ShaTtriMsho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ kṣudrarōgavijñānīyaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः क्षुद्ररोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajagallikA (2) · Śloka 2
snigdhāḥ savarṇā grathitā nīrujā mudgasannibhāḥ| piṭakāḥ kaphavātābhyāṁ bālānāmajagallikā||2||
स्निग्धाः सवर्णा ग्रथिता नीरुजा मुद्गसन्निभाः| पिटकाः कफवाताभ्यां बालानामजगल्लिका||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yavaprakhyA alajI ca (3) · Śloka 3
yavaprakhyā yavaprakhyā tābhyāṁ māṁsāśritā ghanā| avaktrā tvalajī..............................||3||
यवप्रख्या यवप्रख्या ताभ्यां मांसाश्रिता घना| अवक्त्रा त्वलजी..............................||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kacCapI (4) · Śloka 4
....................vr̥ttāḥ stōkapūyā ghanōnnatāḥ| granthayaḥ pañca vā ṣaḍvā kacchapī kacchapōnnatāḥ||4||
....................वृत्ताः स्तोकपूया ग़नोन्नताः| ग्रन्थयः पञ्च वा षड्वा कच्छपी कच्छपोन्नताः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana panasikA (5) · Śloka 5
karṇasyōrdhvaṁ samantādvā piṭakā kaṭhinōgraruk| śālūkābhā panasikā..............................||5||
कर्णस्योर्ध्वं समन्ताद्वा पिटका कठिनोग्ररुक्| शालूकाभा पनसिका..............................||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAShANagardabhaH (6) · Śloka 6
........................śōphastvalparujaḥ sthiraḥ| hanusandhisamudbhūtastābhyāṁ pāṣāṇagardabhaḥ||6||
........................शोफस्त्वल्परुजः स्थिरः| हनुसन्धिसमुद्भूतस्ताभ्यां पाषाणगर्दभः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mukhadUShikA (7) · Śloka 7
śālmalīkaṇṭakākārāḥ piṭakāḥ sarujō ghanāḥ| mēdōgarbhā mukhēśūnāṁ tābhyāṁ ca mukhadūṣikā||7||
शाल्मलीकण्टकाकाराः पिटकाः सरुजो घनाः| मेदोगर्भा मुखेशूनां ताभ्यां च मुखदूषिका||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana padmakaNTakA (8) · Śloka 8
tē padmakaṇṭakā jñēyā yaiḥ padmamiva kaṇṭakaiḥ| cīyatē nīrujaiḥ śvētaiḥ śarīraṁ kaphavātajaiḥ||8||
ते पद्मकण्टका ज्ञेया यैः पद्ममिव कण्टकैः| चीयते नीरुजैः श्वेतैः शरीरं कफवातजैः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vivRutA (9) · Śloka 9
pittēna piṭakā vr̥ttā pakvōdumbarasannibhā| mahādāhajvarakarī vivr̥tā vivr̥tānanā||9||
पित्तेन पिटका वृत्ता पक्वोदुम्बरसन्निभा| महादाहज्वरकरी विवृता विवृतानना||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana masUrikAH (10) · Śloka 10
gātrēṣvantaśca vaktrasya dāhajvararujānvitāḥ| masūramātrāstadvarṇāstatsaṁjñāḥ piṭakā ghanāḥ||10||
गात्रेष्वन्तश्च वक्त्रस्य दाहज्वररुजान्विताः| मसूरमात्रास्तद्वर्णास्तत्संज्ञाः पिटका घनाः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visphoTAH (11) · Śloka 11
tataḥ kaṣṭatarāḥ sphōṭā visphōṭākhyā mahārujāḥ||11||
ततः कष्टतराः स्फोटा विस्फोटाख्या महारुजाः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viddhA gardabhI ca (12) · Śloka 12
yā padmakarṇikākārā piṭakā piṭakācitā| sā viddhā vātapittābhyāṁ tābhyāmēva ca gardabhī||12||
या पद्मकर्णिकाकारा पिटका पिटकाचिता| सा विद्धा वातपित्ताभ्यां ताभ्यामेव च गर्दभी||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana maNDalA (13) · Śloka 13
maṇḍalā vipulōtsannā sarāgapiṭakācitā||13||
मण्डला विपुलोत्सन्ना सरागपिटकाचिता||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kakShyA gandhanAmA ca (14) · Śloka 14
kakṣyēti kakṣāsannēṣu prāyō dēśēṣu sānilāt| pittādbhavanti piṭakāḥ sūkṣmā lājōpamā ghanāḥ| tādr̥śī mahatī tvēkā gandhanāmēti kīrtitā||14||
कक्ष्येति कक्षासन्नेषु प्रायो देशेषु सानिलात्| पित्ताद्भवन्ति पिटकाः सूक्ष्मा लाजोपमा घनाः| तादृशी महती त्वेका गन्धनामेति कीर्तिता||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjikAH (15) · Śloka 15
gharmasvēdaparītē'ṅgē piṭakāḥ sarujō ghanāḥ| rājikāvarṇasaṁsthānapramāṇā rājikāhvayāḥ||15||
घर्मस्वेदपरीतेऽङ्गे पिटकाः सरुजो घनाः| राजिकावर्णसंस्थानप्रमाणा राजिकाह्वयाः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jAlagardabhaH (16) · Śloka 16
dōṣaiḥ pittōlbaṇairmandairvisarpati visarpavat| śōphō pākastanustāmrō jvarakr̥jjālagardabhaḥ||16||
दोषैः पित्तोल्बणैर्मन्दैर्विसर्पति विसर्पवत्| शोफो पाकस्तनुस्ताम्रो ज्वरकृज्जालगर्दभः||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnirohiNI (17) · Śloka 17
malaiḥ pittōlbaṇaiḥ sphōṭā jvariṇō māṁsadāraṇāḥ| kakṣyābhāgēṣu jāyantē yē'gnyābhāḥ sā'gnirōhiṇī| pañcāhāt saptarātrādvā pakṣādvā hanti jīvitam||17||
मलैः पित्तोल्बणैः स्फोटा ज्वरिणो मांसदारणाः| कक्ष्याभागेषु जायन्ते येऽग्न्याभाः साऽग्निरोहिणी| पञ्चाहात् सप्तरात्राद्वा पक्षाद्वा हन्ति जीवितम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana irigallikA (18) · Śloka 18
triliṅgā piṭakā vr̥ttā jatrūrdhvamirigallikā||18||
त्रिलिङ्गा पिटका वृत्ता जत्रूर्ध्वमिरिगल्लिका||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vidArI (19) · Śloka 19
vidārīkandakaṭhinā vidārī kakṣavaṅkṣaṇē||19||
विदारीकन्दकठिना विदारी कक्षवङ्क्षणे||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sharkarArbudam (20) · Śloka 20
mēdō'nilakarphargranthiḥ snāyumāṁsasirāśrayaiḥ| bhinnō vasājyamadhvābhaṁ sravēttatrōlbaṇō'nilaḥ| māṁsaṁ viśōṣya grathitāṁ śarkarāmupapādayēt| durgandhirudhiraṁ klinnaṁ nānāvarṇaṁtatō malāḥ| tāṁ srāvayanti nicitāṁ vidyāttaccharkarārbudam||20||
मेदोऽनिलकर्फर्ग्रन्थिः स्नायुमांससिराश्रयैः| भिन्नो वसाज्यमध्वाभं स्रवेत्तत्रोल्बणोऽनिलः| मांसं विशोष्य ग्रथितां शर्करामुपपादयेत्| दुर्गन्धिरुधिरं क्लिन्नं नानावर्णंततो मलाः| तां स्रावयन्ति निचितां विद्यात्तच्छर्करार्बुदम्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana valmIkaH (21) · Śloka 21
pāṇipādatalē sandhau jatrūrdhvaṁ vōpacīyatē| valmīkavacchanairgranthistadvadbahvaṇubhirmukhaiḥ| rugdāhakaṇḍūklēdāḍyairvalmīkō'sau samastajaḥ||21||
पाणिपादतले सन्धौ जत्रूर्ध्वं वोपचीयते| वल्मीकवच्छनैर्ग्रन्थिस्तद्वद्बह्वणुभिर्मुखैः| रुग्दाहकण्डूक्लेदाड्यैर्वल्मीकोऽसौ समस्तजः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kadaram (22) · Śloka 22
śarkarōnmathitē pādē kṣatē vā kaṇṭakādibhiḥ| granthiḥ kīlavadutsannō jāyatē kadaraṁ tu tat||22||
शर्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादिभिः| ग्रन्थिः कीलवदुत्सन्नो जायते कदरं तु तत्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ruddhagudam (23) · Śloka 23
vēgasandhāraṇādvāyurapānōpānasaṁśrayam| aṇūkarōti bāhyantarmārgamasya tataḥ śakr̥t| kr̥cchrānnirgacchati vyādhirayaṁ ruddhagudō mataḥ||23||
वेगसन्धारणाद्वायुरपानोपानसंश्रयम्| अणूकरोति बाह्यन्तर्मार्गमस्य ततः शकृत्| कृच्छ्रान्निर्गच्छति व्याधिरयं रुद्धगुदो मतः||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana cippam (24) · Śloka 24
kuryāt pittānilaṁ pākaṁ nakhamāṁsē sarugjvaram| cippamakṣatarōgaṁ ca vidyādupanakhaṁ ca tam||24||
कुर्यात् पित्तानिलं पाकं नखमांसे सरुग्ज्वरम्| चिप्पमक्षतरोगं च विद्यादुपनखं च तम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kunakhaH (25) · Śloka 25
kr̥ṣṇō'bhighātādrūkṣaśca kharaśca kunakhō nakhaḥ||25||
कृष्णोऽभिघाताद्रूक्षश्च खरश्च कुनखो नखः||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alasam (26) · Śloka 26
duṣṭakardamasaṁsparśāt kaṇḍūklēdānvitāntarāḥ| aṅgulyō'lasamityāhuḥ ..........................||26||
दुष्टकर्दमसंस्पर्शात् कण्डूक्लेदान्वितान्तराः| अङ्गुल्योऽलसमित्याहुः ..........................||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tilakAlakAdirogAH (27) · Śloka 27
........................tilābhāṁstilakālakān| kr̥ṣṇānavēdanāṁstvaksthān maśāṁstānēva cōnnatān| maśēbhyastūnnatatarān carmakīlān sitāsitān| tathāvidhō jatumaṇiḥ sarujō lōhitastu saḥ||27||
........................तिलाभांस्तिलकालकान्| कृष्णानवेदनांस्त्वक्स्थान् मशांस्तानेव चोन्नतान्| मशेभ्यस्तून्नततरान् चर्मकीलान् सितासितान्| तथाविधो जतुमणिः सरुजो लोहितस्तु सः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lA~jchanam (28) · Śloka 28
kr̥ṣṇaṁ sitaṁ vā sahajaṁ maṇḍalaṁ lāñchanaṁ samam||28||
कृष्णं सितं वा सहजं मण्डलं लाञ्छनं समम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vya~ggaM nIlikA ca (29) · Śloka 29
śōkakrōdhādikupitādvātapittānmukhē tanu| śyāmalaṁ maṇḍalaṁ vyaṅgaṁ vaktrādanyatra nīlikā||29||
शोकक्रोधादिकुपिताद्वातपित्तान्मुखे तनु| श्यामलं मण्डलं व्यङ्गं वक्त्रादन्यत्र नीलिका||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShavibhAgena vya~ggalakShaNam (30) · Śloka 30
paruṣaṁ paruṣasparśaṁ vyaṅgaṁ śyāvaṁ ca mārutāt| pittāttāmrāntamānīlaṁ śvētāntaṁ kaṇḍumatkaphāt| raktādraktāntamātāmraṁ sōṣaṁ cimicimāyatē||30||
परुषं परुषस्पर्शं व्यङ्गं श्यावं च मारुतात्| पित्तात्ताम्रान्तमानीलं श्वेतान्तं कण्डुमत्कफात्| रक्ताद्रक्तान्तमाताम्रं सोषं चिमिचिमायते||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prasuptiH (31) · Śloka 31
vāyunōdīritaḥ ślēṣmā tvacaṁ prāpya viśuṣyati| tatastvagjāyatē pāṇḍuḥ kramēṇa ca vicētanā| alpakaṇḍūraviklēdā sā prasuptiḥ prasuptitaḥ||31||
वायुनोदीरितः श्लेष्मा त्वचं प्राप्य विशुष्यति| ततस्त्वग्जायते पाण्डुः क्रमेण च विचेतना| अल्पकण्डूरविक्लेदा सा प्रसुप्तिः प्रसुप्तितः||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana utkoThaH koThashca (32) · Śloka 32
asamyagvamanōdīrṇapittaślēṣmānnanigrahaiḥ| maṇḍalānyatikaṇḍūni rāgavanti bahūni ca| utkōṭhaḥ sō'nubandhastu kōṭha ityabhidhīyatē||32||
असम्यग्वमनोदीर्णपित्तश्लेष्मान्ननिग्रहैः| मण्डलान्यतिकण्डूनि रागवन्ति बहूनि च| उत्कोठः सोऽनुबन्धस्तु कोठ इत्यभिधीयते||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uktarogANAM sa~gkhyAnam (33-36) · Śloka 36
prōktāḥ ṣaṭtriṁśadityētē kṣudrarōgā vibhāgaśaḥ| yān vijñāya na sammuhyēccikitsāyāṁ cikitsakaḥ||33|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tā vaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē kṣudrarōga vijñānīyō nāma ṣaṭtriṁśō'dhyāyaḥ||36||
प्रोक्ताः षट्त्रिंशदित्येते क्षुद्ररोगा विभागशः| यान् विज्ञाय न सम्मुह्येच्चिकित्सायां चिकित्सकः||३३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे क्षुद्ररोग विज्ञानीयो नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः||३६||
🔊 Audio coming soon