36. kṣudrarōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha kShudrarogavij~jAnIyo nAma ShaTtriMsho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತಃ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಂ ನಾಮಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಾರ್ಹರೋಗಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಾಣಾಂ ಹೇತ್ವಾದಿಕಂ ಪ್ರದರ್ಶಯಿತುಮಧ್ಯಾಯ ಆರಭ್ಯತೇ| ಕ್ಷುದ್ರಾಃ ರೋಗಾಃ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಾಃ| (ಕ್ಷುದ್ರಶಬ್ದಃ ಸ್ವಲ್ಪಾಧಮಕ್ರೂರಪರ್ಯಾಯವಾಚೀ| 'ಕ್ಷುದ್ರಃ ಸ್ವಲ್ಪೇಽಧಮೇ ಕ್ರೂರಃ' ಇತಿ ವೈಜಯನ್ತೀ| ಉಕ್ತಧರ್ಮಯುಕ್ತಾ ರೋಗಾ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಾಃ| ಉಕ್ತಞ್ಚ- ಮನ್ದವೇಗಾ ಮಹಾವೇಗಾ ವ್ಯಾಧಯೋಽಲ್ಪರುಜೋಽರುಜಃ| ಯೇ ಮಹಾನ್ತೋಽಲ್ಪಕಾಶ್ಚೈವ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಾಸ್ತು ತೇ ಸ್ಮೃತಾಃ|| ಇತಿ| ಅತ್ರಾಽಪಿ ಸ್ವಲ್ಪಾ ಮಶವ್ಯಙ್ಗತಿಲಕಾಲಕಾದಯಃ| ಅಧಮಾ ರುದ್ಧಗುದಶರ್ಕರಾರ್ಬುದಕುನಖಾದಯಃ| ಕ್ರೂರಾ ಮಸೂರಿಕಾವಿಸ್ಫೋಟಾಗ್ನಿರೋಹಿಣ್ಯಾದಯಃ| ಕ್ರೌರ್ಯೇ ಕ್ಷುದ್ರಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಃ ಪುರಾಣಾದಿಷ್ವಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ- ಅಪಿ ಕ್ಷುದ್ರಮೃಗಾ ಯತ್ರ ಶಾನ್ತಾಶ್ಚೇರುಃ ಸಮಾ ಮೃಗೈಃ| ಇತಿ| ಅಯುರ್ವೇದಸ್ಯ ತಸ್ಯಾಷ್ಟೌ ಪ್ರಾಹುರಙ್ಗಾನಿ ತದ್ವಿದಃ| ಸರ್ವೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಾಯಶಸ್ತೇಭ್ಯಃ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಾಃ ಸಮುಚ್ಛ್ರಿತಾಃ|| ಇತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವೇಽಪಿ|| ೧||

Adhikarana ajagallikA (2) · Śloka 2

ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಸವರ್ಣಾ ಗ್ರಥಿತಾ ನೀರುಜಾ ಮುದ್ಗಸನ್ನಿಭಾಃ| ಪಿಟಕಾಃ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ಬಾಲಾನಾಮಜಗಲ್ಲಿಕಾ||೨||

ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಾಣಾಮನೇಕವಿಧತ್ವೇನ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಾಭಾವಾತ್ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವ್ಯಾಧಿಗೌರವಾನುರೂಪೇಣ ಹೇತ್ವಾದಿಕಂ ಪ್ರದರ್ಶಯಿಷ್ಯತಿ| ಬಾಲಾನಾಂ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಾಃ ಪಿಟಕಾ ಭವನ್ತಿ ಸಾ ನಾಮ್ನಾಽಜಗಲ್ಲಿಕಾ| ಬಾಲಾನಾಂ ಪ್ರಾಯ ಇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| (ಕೇರಲೇ ಪಾಲುಣ್ಣೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ)|| ೨||

Adhikarana yavaprakhyA alajI ca (3) · Śloka 3

ಯವಪ್ರಖ್ಯಾ ಯವಪ್ರಖ್ಯಾ ತಾಭ್ಯಾಂ ಮಾಂಸಾಶ್ರಿತಾ ಘನಾ| ಅವಕ್ತ್ರಾ ತ್ವಲಜೀ..............................||೩||

ತಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ಮಾಂಸಾಶ್ರಿತಾ ಘನಾ ಯವಸದೃಶಾ ಯಾ ಪಿಟಕಾ ಭವತಿ ಸಾ ನಾಮ್ನಾ ಯವಪ್ರಖ್ಯಾ| ಸೈವಾವಕ್ತ್ರಾ ಸತ್ಯಲಜೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ| (ತಾಭ್ಯಾಮೇವ ಅವಕ್ತ್ರಾ ಅಮುಖತಯಾ ಪೂಯೋದ್ಗಮನದ್ವಾರರಹಿತಾ)||೩||

Adhikarana kacCapI (4) · Śloka 4

....................ವೃತ್ತಾಃ ಸ್ತೋಕಪೂಯಾ ಘನೋನ್ನತಾಃ| ಗ್ರನ್ಥಯಃ ಪಞ್ಚ ವಾ ಷಡ್ವಾ ಕಚ್ಛಪೀ ಕಚ್ಛಪೋನ್ನತಾಃ||೪||

ವೃತ್ತತ್ವಾದಿಗುಣಾಃ ಪಞ್ಚ ವಾ ಷಡ್ ವಾ ವಾ ಕಚ್ಛಪವದುನ್ನತಾ ಗ್ರನ್ಥಯೋ ನಾಮ್ನಾ ಕಚ್ಛಪೀ| (ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ಕಚ್ಛಪೋನ್ನತಾಃ ಕಚ್ಛಪಪೃಷ್ಠವದೌನ್ನತ್ಯಯುಕ್ತಾಃ)|| ೪||

Adhikarana panasikA (5) · Śloka 5

ಕರ್ಣಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಂ ಸಮನ್ತಾದ್ವಾ ಪಿಟಕಾ ಕಠಿನೋಗ್ರರುಕ್| ಶಾಲೂಕಾಭಾ ಪನಸಿಕಾ..............................||೫||

ಕರ್ಣಸ್ಯೋಪರಿ ಭಾಗೇ ಸಮನ್ತಾದ್ವಾ ಕರ್ಣಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕಠಿನತ್ವಾದಿಗುಣಾ ಶಾಲೂಕೇನ ಜಲಕುಸುಮಕನ್ದೇನ ಸದೃಶಾ ಪಿಟಕಾ ನಾಮ್ನಾ ಪನಸಿಕಾ| (ಕರ್ಣಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಮುಪರಿಷ್ಟಾತ್ ಸಮನ್ತಾತ್ಪರಿತಃ ವಾಶಬ್ದೋ ವಿಕಲ್ಪಾರ್ಥಃ| 'ಉಭಯೋಃ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ ಸಮಂ ಜಾಯತೇ ನೈಕಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಕರ್ಣೇ' ಇತಿ ಭೋಜಃ| ಉಕ್ತಞ್ಚ- ಕರ್ಣಯೋರುಪದಿಷ್ಟಾಚ್ಚ ಕರ್ಣಯೋಶ್ಚ ಸಮನ್ತತಃ| ಪಿಟಕಾಂ ಕುರುತೇ ರಾಜನ್ ಶಾಲೂಕಸದೃಶಾಂ ಸ್ಥಿರಾಮ್|| ಇತಿ| ಕಠಿನಾ ಕಠಿನಸ್ಪರ್ಶಾ| ಉಗ್ರರುಗಧಿಕತರಪೀಡಾಯುಕ್ತಾ| ಶಾಲೂಕಾಭಾ ಶಾಲೂಕಕನ್ದಸದೃಶಾ| (ಶಾಲೂಕಂ ನೀರ್ಚೇಮ್ಪ್|) ಪಿಟಿಕಾ ಪನಸಿಕಾಸಂಜ್ಞಃ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಃ)|| ೫||

Adhikarana pAShANagardabhaH (6) · Śloka 6

........................ಶೋಫಸ್ತ್ವಲ್ಪರುಜಃ ಸ್ಥಿರಃ| ಹನುಸನ್ಧಿಸಮುದ್ಭೂತಸ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಪಾಷಾಣಗರ್ದಭಃ||೬||

ತಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ಹನುಸನ್ಧೌ ಸಮುತ್ಪನ್ನಃ ಅಲ್ಪರುಜಾದಿಕಃ ಶೋಫೋ ನಾಮ್ನಾ ಪಾಷಾಣಗರ್ದಭಃ|| ೬||

Adhikarana mukhadUShikA (7) · Śloka 7

ಶಾಲ್ಮಲೀಕಣ್ಟಕಾಕಾರಾಃ ಪಿಟಕಾಃ ಸರುಜೋ ಘನಾಃ| ಮೇದೋಗರ್ಭಾ ಮುಖೇಶೂನಾಂ ತಾಭ್ಯಾಂ ಚ ಮುಖದೂಷಿಕಾ||೭||

ತಾಭ್ಯಾಂ ಚೇತಿ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಮೇವ ಶಾಲ್ಮಲೀಕಣ್ಟಕಾಕಾರತ್ವಾದಿಗುಣಾ ಯೂನಾಂ ಯೌವನವತಾಂ ಮುಖೇ ಯಾಃ ಪಿಟಕಾ ಭವನ್ತಿ ತಾ ನಾಮ್ನಾ ಮುಖದೂಷಿಕಾ, ಮೇದೋ ಗರ್ಭೇ ಪೂರಣೇ ಯಾಸಾಂ ತಾಸ್ತಥೋಕ್ತಾಃ| ಚಶಬ್ದೋ ಮೇದಃ ಸಮುಚ್ಚಯತಿ| (ತಾಭ್ಯಾಂ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ಯೂನಾಂ ಪ್ರತ್ಯಗ್ರವಯಸಾಂ ಮುಖೇ ವದನಸ್ಯ ಬಹಿರ್ಭಾಗೇ ಕಪೋಲಲಾಟನಾಸಿಕಾಚಿಬುಕಾದಿಪ್ರದೇಶೇ| ಶಾಲ್ಮಲೀ ಕಣ್ಟಕಾಕಾರಾಃ ಶಾಲ್ಮಲೀಕಣ್ಟಕಸದೃಶಾಃ ಆಕೃತಿಮಾತ್ರೇಣೈವ ಸಾದೃಶ್ಯಮ್| ಸರುಜಃ ಈಷದ್ರುಜಾಯುಕ್ತಾಃ| ಘನಾ ನಿವಿಡಾಃ| ಮೇದೋಗರ್ಭಾಃ ಮೇದಃ ಗರ್ಭೇಽನ್ತರ್ಭಾಗೇ ಯಾಸಾಮ್| ಯಾಸ್ತ್ವೇವಂವಿಧಾಸ್ತಾಃ ಪಿಟಕಾಃ ಮುಖದೂಷಿಕಾ ಸಂಜ್ಞಃ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಃ)|| ೭||

Adhikarana padmakaNTakA (8) · Śloka 8

ತೇ ಪದ್ಮಕಣ್ಟಕಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಯೈಃ ಪದ್ಮಮಿವ ಕಣ್ಟಕೈಃ| ಚೀಯತೇ ನೀರುಜೈಃ ಶ್ವೇತೈಃ ಶರೀರಂ ಕಫವಾತಜೈಃ||೮||

ತೇ ಪದ್ಮಕಣ್ಟಕಾ ನಾಮ್ನಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಯೈಃ ಕಫವಾತಜೈಃ ಪದ್ಮಂ ಕಣ್ಟಕೈರಿವ ಶರೀರೇ ನೀರುಜೈಃ ಶ್ವೇತೈಶ್ಚೀಯತೇ ಸಞ್ಚೀಯತೇ| (ಕಫವಾತನಿಮಿತ್ತೈಃ ನೀರುಜೈಃ ರುಜಾರಹಿತೈಃ ಶ್ವೇತೈಃ ಶ್ವೇತವರ್ಣೈಃ ಯೈಃ ಪಿಟಕೈಃ ಕಣ್ಟಕೈಃ ಪದ್ಮಂ ಪದ್ಮ ನಾಲಮಿವ ಶರೀರಂ ಚೀಯತೇ ಸಮನ್ತಾದ್ವ್ಯಾಪ್ಯತೇ ತೇ ಪಿಟಕಾಃ ಪದ್ಮಕಣ್ಟಕಸಂಜ್ಞಾಃ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಮುನಿಭಿರಿತಿ ಶೇಷಃ| ಯ ಏವಂವಿಧಃ ಸ ಪದ್ಮಕಣ್ಟಕಾಖ್ಯಃ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಃ)|| ೮||

Adhikarana vivRutA (9) · Śloka 9

ಪಿತ್ತೇನ ಪಿಟಕಾ ವೃತ್ತಾ ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರಸನ್ನಿಭಾ| ಮಹಾದಾಹಜ್ವರಕರೀ ವಿವೃತಾ ವಿವೃತಾನನಾ||೯||

ಪಿತ್ತೇನ ಹೇತುನಾ ವಿವೃತಮುಖೀ ವೃತ್ತತ್ವಾದಿಗುಣಾ ಪಿಟಕಾ ಭವತಿ ಸಾ ನಾಮ್ನಾ ವಿವೃತಾ| (ಪಿತ್ತೇನ ಹೇತುನಾ ವೃತ್ತಾ ವರ್ತುಲಾ ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರಸನ್ನಿಭಾ ಪಕ್ವೇನೋದುಮ್ಬರಫಲೇನ ಸದೃಶೀ ಮಹಾದಾಹಜ್ವರಕರೀ ಮಹಾನ್ತಮತಿದುಸ್ಸಹಂ ದಾಹಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗೀಣಂ ತೀವ್ರಸನ್ತಾಪಂ ತಥಾವಿಧಂ ಜ್ವರಞ್ಚ ಕರೋತೀತಿ ಮಹಾದಾಹಜ್ವರಕರೀ| ವಿವೃತಾನನಾ ಅಸಂವೃತಮುಖೀ ಅನೇನಾರಮ್ಭಸಮಯ ಏವ ಪಾಕಪೂಯಸ್ರವಣಾದಿಕಂ ದ್ಯೋತ್ಯತೇ| ಯಾ ಏವಂವಿಧಾ ಸಾ ಪಿಟಕಾ ವಿವೃತಾಸಂಜ್ಞಃ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಃ)|| ೯||

Adhikarana masUrikAH (10) · Śloka 10

ಗಾತ್ರೇಷ್ವನ್ತಶ್ಚ ವಕ್ತ್ರಸ್ಯ ದಾಹಜ್ವರರುಜಾನ್ವಿತಾಃ| ಮಸೂರಮಾತ್ರಾಸ್ತದ್ವರ್ಣಾಸ್ತತ್ಸಂಜ್ಞಾಃ ಪಿಟಕಾ ಘನಾಃ||೧೦||

ಗಾತ್ರೇಷು ಬಹಿರನ್ತರ್ಮುಖಞ್ಚ ಯಾಃ ಪ್ರಕರಣಾತ್ಪಿತ್ತೇನ ಪಿಟಕಾ ಮಸೂರಪ್ರಮಾಣಾಃ ತದ್ವರ್ಣಾ ಇತಿ ಮಸೂರವರ್ಣಾ ಲೋಹಿತಾಃ ಘನಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ ತಾಸ್ತತ್ಸಂಜ್ಞಾಃ ನಾಮ್ನಾ ಮಸೂರಿಕಾಃ| (ಗಾತ್ರೇಷು ಪಾದಪಾಣ್ಯಾದ್ಯವಯವೇಷು| ಅನೇನ ಪಾದತಲಂ ಮಸ್ತಕಂ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ| ವಕ್ತ್ರಸ್ಯಾನ್ತರ್ಮುಖ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಚಶಬ್ದಾನ್ನೇತ್ರಶ್ರೋತ್ರಾದ್ಯನ್ಯಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಚ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ದಾಹಜ್ವರಾನ್ವಿತಾಃ| ದಾಹಜ್ವರರುಜಾನ್ವಿತಾಃ, ದಾಹೇನ ಜ್ವರೇಣ ರುಜಯಾ ಚಾನ್ವಿತಾ ಯುಕ್ತಾಃ, ದಾಹಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗೀಣಸನ್ತಾಪಃ| ಅಥವಾ ದಾಹಜ್ವರೋ ದಾಹಾದಿಜ್ವರಃ ಮಸೂರಮಾತ್ರಾಃ ಮಸೂರಪ್ರಮಾಣಾಃ ತದ್ವರ್ಣಾ ಮಸೂರತುಲ್ಯವರ್ಣಾಃ ಲೋಹಿತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಘನಾ ನಿಬಿಡತಯಾ ನಿರನ್ತರಪ್ರಸೃತಾಃ ಪಿಟಕಾಸ್ತತ್ಸಂಜ್ಞಾಃ ಮಸೂರಿಕಾಸಂಜ್ಞಾಃ| ಮಸೂರಿಕಾಯಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತತ್ವಮಾಹ ಭೋಜಃ| ಉಕ್ತಞ್ಚ- ಪಿತ್ತಂ ಶೋಣಿತಸಂಸೃಷ್ಟಂ ತ್ವಚಂ ದೂಷಯತೇ ಯದಾ| ಕರೋತಿ ಪಿಟಕಾಂ ಘೋರಾಂ ಸರ್ವಗಾತ್ರೇಷು ದೇಹಿನಾಮ್|| ತಿಲಸರ್ಷಪಮಾಷಾಣಂ ನಿಷ್ಪಾವಾನಾಂ ತಥೈವ ಚ| ತುಲ್ಯಪ್ರಮಾಣಸಂಸ್ಥಾನಾಂ ದಾಹಜ್ವರಸಮನ್ವಿತಾಮ್|| ವಿದ್ಯಾನ್ಮಸೂರಿಕಾಮೇತಾಂ ಪಿಟಕಾಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಜಾಮ್|| ಇತಿ| ಉರಭ್ರಸ್ತು ನಾಮಾನುಗತರೂಪಭೇದೇನಾಸ್ಯಾ ಅಷ್ಟವಿಧತ್ವಮಾಹ| ಉಕ್ತಞ್ಚ- ಮಸೂರಿಕಾ ಸರ್ಷಪಿಕಾ ಅಜಕಾ ಕೋದ್ರವಸ್ತಥಾ| ಕಙ್ಗುರ್ವಿಸ್ಫೋಟಕೋಽಪಾಕೀ ವಿಸರ್ಪೀ ಚಾಷ್ಟಮೀ ಸ್ಮೃತಾ|| ಸೋಷಕಣ್ಡೂಜ್ವರಾಂ ತಾಮ್ರಾಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಮಾಹುರ್ಮಸೂರಿಕಾಮ್| ಸರ್ಷಪಾಕೃತಿತದ್ವರ್ಣಾಂ ದಾಹಪಾಕರುಜಾವತೀಮ್|| ರಕ್ತಾಭಮೂತ್ರಾಂ ದುಸ್ಸಾಧಾಂ ಪಿತ್ತಾತ್ ಸರ್ಷಪಿಕಾಂ ಜಗುಃ| ಕಲಾಯಸದೃಶಾಂ ಗಾಢಾಂ ಶಾಖಾಪರ್ವಾಸ್ಯಶೋಫಿನೀಮ್|| ದಾಹಕ್ಲೇದವ್ರಣಾಮೂಚು ರಜಕಾಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಜಾಮ್| ಕೋದ್ರವಂ ಕೋದ್ರವಾಕಾರಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸಮುದ್ಭವಮ್|| ಕಙ್ಗೋಸ್ತಣ್ಡುಲಸಙ್ಕಾಶೈರ್ನಿರನ್ತರವಿಸರ್ಪಿಭಿಃ| ಸ್ಫೋಟೈಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಮುದ್ಭೂತೈರಾಪೂರ್ಣಂ ಕಙ್ಗುರಿಷ್ಯತೇ|| ಅಗ್ನಿದಗ್ಧೈರಿವ ಸ್ಫೋಟೈರಾಕೀರ್ಣಃ ಕಫರಕ್ತಜಃ| ನಿರ್ವಿಪಾಕೋ ವಿಸರ್ಪಸ್ತು ವಿಸ್ಫೋಟಕ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ|| ಅಪಾಕಂ ವಿರಲಂ ಶುಷ್ಕಂ ಜಾಯತೇ ಮೃತ್ಯುಸನ್ನಿಭಮ್| ವಿಸರ್ಪವತ್ ಸರ್ಪತಿ ಸರ್ವಗಾತ್ರೇ ಶೋಫಾನ್ವಿತಾ ಚ ಜ್ವರದಾಹಯುಕ್ತಾ| ವಿಸರ್ಪಿಣೀ ಕಾಯಸಮಾನವರ್ಣಾ ಕಾಲೋಪಕಲ್ಪಾ ಕಫರಕ್ತಜಾ ತು|| ವಿದಾಹಕಮ್ಪಾತಿರುಜಾತಿಸಾರೈಸ್ತೃಷ್ಣಾರ್ತಿಹಿಕ್ಕಾರುಚಿಕಾಸಮೋಹೈಃ| ಯುಕ್ತಾನಿ ಹನ್ತ್ಯಾಶು ಮಸೂರಿಕಾನ್ತರ್ಮುಖಾ ಚ ಬಾಹ್ಯೇ ಕಿಣಸನ್ನಿಭಾ ಚ|| ಜ್ವರಾಸ್ಯಶೋಷಾಙ್ಗವಿಮರ್ದ್ದಕಾಸಸನ್ಧಿಶ್ಲಥತ್ವಾರುಚಿರೋಮಹರ್ಷಾಃ| ಶಿರೋರ್ತ್ತಿನೇತ್ರಾಮಯಪೀನಸಾಶ್ಚ ಮಸೂರಿಕಾಣಾಂ ಪ್ರಭವನ್ತಿ ಚಾಗ್ರೇ|| ತ್ವಗಕ್ಷಿರೋಗಾಪಸ್ಮಾರರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಮಸೂರಿಕಾಃ| ದರ್ಶನಾತ್ ಸ್ಪರ್ಶನಾದ್ದಾನಾತ್ ಸಙ್ಕ್ರಾಮನ್ತಿ ನರಾನ್ನರಮ್|| ಇತಿ| ಪೃಥಗ್ದೋಷಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತವಿಷದ್ರುಮಪ್ರಸವಾಘ್ರಾಣಜತ್ವಭೇದೇನಾಸ್ಯಾ ನವವಿಧತ್ವಮಾಖ್ಯಾತವಾನ್ ಭರದ್ವಾಜಃ| ಪೃಥಗ್ದೋಷಸನ್ನಿಪಾತರಕ್ತಾಗನ್ತುಜತ್ವಭೇದೇನ ಷಡ್ವಿಧತ್ವಮಾಹ ವೃದ್ಧಕಾಶ್ಯಪಃ| ತತ್ಸರ್ವಂ ಗ್ರನ್ಥಗೌರವಭಯಾದತ್ರ ನ ಲಿಖ್ಯತೇ|| ೧೦||

Adhikarana visphoTAH (11) · Śloka 11

ತತಃ ಕಷ್ಟತರಾಃ ಸ್ಫೋಟಾ ವಿಸ್ಫೋಟಾಖ್ಯಾ ಮಹಾರುಜಾಃ||೧೧||

ತತೋ ಮಸೂರಿಕಾತಃ ಸರ್ವೇಣ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಕಷ್ಟತರಾ ಮಹಾರುಜಾಃ ಸ್ಫೋಟಾಸ್ತ ಆಖ್ಯಯಾ ವಿಸ್ಫೋಟಾಃ| (ಕಷ್ಟತರಾಃ ಅತಿಶಯಿತಪೀಡಾಯುಕ್ತಾಃ ನಿರನ್ತರಚಿತಸ್ಫೋಟಸರ್ವಾಙ್ಗತಯಾಽಸನಶಯನಾದ್ಯೇಷು ಕಥಞ್ಚಿದಲಬ್ಧಶರ್ಮತಯಾಽನಲ್ಪವೇದನಾ ಯುಕ್ತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಸ್ಫೋಟಸ್ಯ ಪಿತ್ತಜತ್ವಮಾಹ ಭೋಜಃ- ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕುಪಿತಂ ಸ್ಥಾನಾತ್ತ್ವಚಂ ಬಾಹ್ಯಾಂ ಸಮಾಶ್ರಿತಮ್| ಕರೋತಿ ತ್ವಗ್ಗತಾನ್ ಸ್ಫೋಟಾನಗ್ನಿದಗ್ಧೋಪಮಾನ್ ಬಹೂನ್|| ಸರ್ವದೇಹಾಶ್ರಯಂ ಜನ್ತೋರ್ಜ್ವರದಾಹಸಮನ್ವಿತಾನ್| ನಾನಾಪ್ರಕಾರಸಂಸ್ಥಾನಾನ್ ವಿದ್ಯಾದ್ವಿಸ್ಫೋಟಕಾನ್ನೃಪ|| ಇತಿ| ಜಾತೂಕರ್ಣೇಽಪಿ- ಉಷಾಚೋಷಪರೀದಾಹ ಜ್ವರಾಙ್ಗಸದನಾನ್ವಿತಾಃ| ಜಾಯನ್ತೇ ಪಿತ್ತವೈಷಮ್ಯಾದ್ವಿಸ್ಫೋಟಾಃ ಸರ್ವದೇಹಗಾಃ|| ಇತಿ|| ೧೧||

Adhikarana viddhA gardabhI ca (12) · Śloka 12

ಯಾ ಪದ್ಮಕರ್ಣಿಕಾಕಾರಾ ಪಿಟಕಾ ಪಿಟಕಾಚಿತಾ| ಸಾ ವಿದ್ಧಾ ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ತಾಭ್ಯಾಮೇವ ಚ ಗರ್ದಭೀ||೧೨||

ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಯಾ ಪದ್ಮಕರ್ಣಿಕಾಕಾರಾ ಅಗ್ರೇ ಮಹತೀ ತನುಮೂಲಾ ಪಿಟಕಾಭಿರನ್ಯಾಭಿರಾಚಿತಾ ಪಿಟಕಾ ಸಾ ನಾಮ್ನಾ ವಿದ್ಧಾ ಭವತಿ| ತಾಭ್ಯಾಮೇವೇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಮೇವ ಗರ್ದಭೀ ನಾಮ ಪಿಟಕಾ ಭವತಿ| ಅಸ್ಯಾಃ ಪದ್ಮಕರ್ಣಿಕಾಕಾರತ್ವಂ ನ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಾತ್|| ೧೨||

Adhikarana maNDalA (13) · Śloka 13

ಮಣ್ಡಲಾ ವಿಪುಲೋತ್ಸನ್ನಾ ಸರಾಗಪಿಟಕಾಚಿತಾ||೧೩||

ಪ್ರಕರಣಾದ್ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಮೇವ ಯಾ ವಿಪುಲಾ ವಿಸ್ತೃತಾ ಉತ್ಸನ್ನಾ ಪ್ರಾಪ್ತೋತ್ಸೇಧಾ ಸರಾಗಾಭಿರನ್ಯಾಭಿಃ ಪಿಟಕಾಭಿಶ್ಚಾಚಿತಾ ಸಾ ನಾಮ್ನಾ ಮಣ್ಡಲಾ||೧೩||

Adhikarana kakShyA gandhanAmA ca (14) · Śloka 14

ಕಕ್ಷ್ಯೇತಿ ಕಕ್ಷಾಸನ್ನೇಷು ಪ್ರಾಯೋ ದೇಶೇಷು ಸಾನಿಲಾತ್| ಪಿತ್ತಾದ್ಭವನ್ತಿ ಪಿಟಕಾಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಲಾಜೋಪಮಾ ಘನಾಃ| ತಾದೃಶೀ ಮಹತೀ ತ್ವೇಕಾ ಗನ್ಧನಾಮೇತಿ ಕೀರ್ತಿತಾ||೧೪||

ಸಾನಿಲಾತ್ ಪ್ರಧಾನಾತ್ ಪಿತ್ತಾತ್ ಪ್ರಾಯಃ ಕಕ್ಷಾಸನ್ನೇಷು ಪ್ರದೇಶೇಷು ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಲಾಜಸದೃಶಾ ಘನಾಶ್ಚ ಪಿಟಕಾ ಭವನ್ತಿ ಸ ರೋಗೋ ನಾಮ್ನಾ ಕಕ್ಷ್ಯಾ| ತಾದೃಶೀತಿ ಕಕ್ಷಾಸನ್ನೇಷು ಸಾನಿಲಾತ್| ಪಿತ್ತಾತ್ ಯಾ ಮಹತ್ಯೇಕಾ ಪಿಟಕಾ ಸಾ ನಾಮ್ನಾ ಗನ್ಧನಾಮಾ ಇತಿ ಕೀರ್ತಿತಾ| (ಪ್ರಾಯಃ ಶಬ್ದೇನಾಸ್ಯೋಪೇಕ್ಷಯಾ ಸಕಲಶರೀರಖ್ಯಾಪಕತ್ವಂ ಸೂಚಿತಮ್| ಕಕ್ಷಾಸನ್ನೇಷು ಪ್ರದೇಶೇಷು ಬಾಹುಪಾರ್ಶ್ವಾದಿಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸೌಶ್ರುತೇ- ಬಾಹುಪಾರ್ಶ್ವಾಂಸಕಕ್ಷೇಷು ಕೃಷ್ಣಾಃ ಸ್ಫೋಟಾಃ ಸುದಾರುಣಾಃ| ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಸಮ್ಭೂತಾಃ ಕಕ್ಷ್ಯಾಮಿತಿ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್|| ಇತಿ| ತಾದೃಶೀತಿ| ಆಕೃತ್ಯಾ ಕಕ್ಷ್ಯಾಸದೃಶೀ| ಮಹತೀ ಸ್ಥೂಲಾ| ಏಕಾ ಅದ್ವಿತೀಯಾ| ಏಕಾ ತು ಮಹತೀ ಇತಿ ಯೋಜನಾಯಾಮನೇಕಪಿಟಕಾಮಧ್ಯೇ ಏಕಸ್ಯಾ ಮಹತ್ತ್ವಮಿತಿ ಚ ಪ್ರತೀಯತೇ| ಏತಮರ್ಥಂ ಪಿತ್ತಕಾರಣತ್ವಂ ಚಾಹ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ- ಏಕಾಮೇತಾದೃಶೀ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪಿಟಕಾಂ ಸ್ಫೋಟಕಾಚಿತಾಮ್| ತ್ವಗ್ಗತಾಂ ಪಿತ್ತಕೋಪೇನ ಗನ್ಧನಾಮಾಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತ|| ಇತಿ|| ೧೪||

Adhikarana rAjikAH (15) · Śloka 15

ಘರ್ಮಸ್ವೇದಪರೀತೇಽಙ್ಗೇ ಪಿಟಕಾಃ ಸರುಜೋ ಘನಾಃ| ರಾಜಿಕಾವರ್ಣಸಂಸ್ಥಾನಪ್ರಮಾಣಾ ರಾಜಿಕಾಹ್ವಯಾಃ||೧೫||

ಘರ್ಮೇಣಾತಪೇನ ಸ್ವೇದೇನ ವಾ ಪರೀತೇ ಸಮಾಯುಕ್ತೇ ಚಾಙ್ಗೇ ದೇಹೇ ಸರುಜತ್ವಾದಿಗುಣಾ ಯಾಃ ಪಿಟಕಾಸ್ತಾ ನಾಮ್ನಾ ರಾಜಿಕಾಹ್ವಯಾಃ ರಾಜಿಕಾಸಂಜ್ಞಾಃ| ರಾಜಿಕಾ ರಕ್ತಸರ್ಷಪಾಸ್ತಾಭಿಸ್ತುಲ್ಯಂ ವರ್ಣಾದಿ ಯಾಸಾಂ ಪಿಟಕಾನಾಂ ತಾಸ್ತಥೋಕ್ತಾಃ| (ಸ್ವೇದಃ ಸ್ವೇದವಿಧ್ಯುಕ್ತತಾಪೋಪನಾಹಾದಿಜನಿತಃ| ಸಂಸ್ಥಾನೇನೈವ ಪ್ರಮಾಣಸಿದ್ಧೇಃ ಪುನರಪಿ ಪ್ರಮಾಣಕಥನಂ ಪ್ರಮಾಣಾಧಿಕ್ಯೇ ಏತದ್ ಭ್ರಾನ್ತಿನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್| ಅನುಕ್ತಕಾರಣತ್ವಾದತ್ರಾಪ್ಯನಿಲಪಿತ್ತಜತ್ವಮೂಹ್ಯಮ್)||೧೫||

Adhikarana jAlagardabhaH (16) · Śloka 16

ದೋಷೈಃ ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣೈರ್ಮನ್ದೈರ್ವಿಸರ್ಪತಿ ವಿಸರ್ಪವತ್| ಶೋಫೋ ಪಾಕಸ್ತನುಸ್ತಾಮ್ರೋ ಜ್ವರಕೃಜ್ಜಾಲಗರ್ದಭಃ||೧೬||

ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈರ್ಮನ್ದೈಶ್ಚಿರಕಾರಿಭಿಃ ಕ್ರಮೇಣ ವಿಸರ್ಪವತ್ತನುತ್ವಾದಿಗುಣಃ ಪಾಕರಹಿತಶ್ಚ ಯಃ ಶೋಫೋ ವಿಸರ್ಪತಿ ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ ಸ ನಾಮ್ನಾ ಜಾಲಗರ್ದಭಃ|| ೧೬||

Adhikarana agnirohiNI (17) · Śloka 17

ಮಲೈಃ ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣೈಃ ಸ್ಫೋಟಾ ಜ್ವರಿಣೋ ಮಾಂಸದಾರಣಾಃ| ಕಕ್ಷ್ಯಾಭಾಗೇಷು ಜಾಯನ್ತೇ ಯೇಽಗ್ನ್ಯಾಭಾಃ ಸಾಽಗ್ನಿರೋಹಿಣೀ| ಪಞ್ಚಾಹಾತ್ ಸಪ್ತರಾತ್ರಾದ್ವಾ ಪಕ್ಷಾದ್ವಾ ಹನ್ತಿ ಜೀವಿತಮ್||೧೭||

ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈರ್ಯೇ ಜ್ವರಾದಿಯುತಾ ಮಾಂಸದಾರಣಾಃ ಸ್ಫೋಟಾ ವರ್ಣದಾಹವ್ಯಾಪ್ತ್ಯಾದಿಕೇನಾಗ್ನಿಸದೃಶಾಃ ಕಕ್ಷ್ಯಾಸನ್ನೇಷು ಪ್ರದೇಶೇಷು ಜಾಯನ್ತೇ ಸಾಗ್ನಿರೋಹಿಣೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಸಾ ಚಾಗ್ನಿರೋಹಿಣೀ ದೋಷಕೋಪವಶಾತ್ ಪಞ್ಚಾಹೇನ ಸಪ್ತರಾತ್ರೇಣ ಪಕ್ಷೇಣ ವಾ ಜೀವಿತಂ ಹನ್ತಿ| (ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣೈರುದ್ರಿಕ್ತಪಿತ್ತೈರ್ಮಲೈರ್ವಾತಾದಿಭಿಃ ಜ್ವರಿಣಃ ಸಜ್ವರಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ| ಜ್ವರಿಣ ಇತಿ ಸ್ಫೋಟವಿಶೇಷಣಂ ವಾ ಆಮರಣಾನ್ತಂ ಜ್ವರಕಾರಿಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಕ್ಷ್ಯಾಭಾಗೇಷು| ಅತ್ರ ಭಾಗಶಬ್ದಸ್ಯ ಬಹುವಚನೋಕ್ತ್ಯಾ ನ ಕೇವಲಂ ಕಕ್ಷ್ಯೈವ ತತ್ಸಮೀಪವರ್ತಿನೋಽನ್ಯೇಽಪಿ ಪ್ರದೇಶಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸೌಶ್ರುತೇ- ಸ್ಫೋಟಾಃ ಕಕ್ಷಂಸಪಾರ್ಶ್ವೇಷು ಜಾಯನ್ತೇ ಮಾಂಸದಾರಣಾಃ| ಅನ್ತರ್ದಾಹಜ್ವರಾಕಾರಾ ದೀಪ್ತಪಾವಕಸನ್ನಿಭಾಃ|| ಸಪ್ತಾಹಾದ್ವಾ ದಶಾಹಾದ್ವಾ ಪಕ್ಷಾದ್ವಾ ಘ್ನನ್ತಿ ಮಾನವಮ್| ತಾಮಗ್ನಿರೋಹಿಣೀ ವಿದ್ಯಾದಸಾಧ್ಯಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತತಃ|| ಇತಿ| ಮಾಂಸದಾರಿಣಃ ಮಾಂಸದರಣಶೀಲಾಃ| ಅನೇನೈಶಾಮನ್ತರ್ಮೂಲತ್ವಂ ಧ್ವನ್ಯತೇ| ಆಗ್ನ್ಯಾಭಾಃ ವರ್ಣೌಷ್ಣ್ಯಾದಿಭಿರಗ್ನಿಸದೃಶಾಃ| ಯ ಏವಂವಿಧಾ ವಿಸ್ಫೋಟಾ ಜಾಯನ್ತೇ ಸಾ ನಾಮ್ನಾ ಅಗ್ನಿರೋಹಿಣೀತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ| ಸಾ ಪಞ್ಚಾಹಾತ್ ಪಞ್ಚದಿವಸಾತ್ ಪೂರ್ವಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ಸಪ್ತರಾತ್ರಾತ್ ಸಪ್ತದಿವಸಾತ್ ಪಕ್ಷಾತ್ಪಞ್ಚದಶದಿವಸಾದ್ವಾ ಜೀವಿತಂ ನಾಶಯತಿ| ಅಸಾಧ್ಯಪ್ರಕರಣಾತ್ಪಞ್ಚ್ಚಾಹಾದೇಃ ಪರಮಿತಿ ವಾ| ಸನ್ನಿಪಾತಜಾಯಾ ಅಪ್ಯಸ್ಯಾ ಅಸಾಧ್ಯಮರ್ಯಾದಾಯಾಸ್ತ್ರೈವಿಧ್ಯಕಥನಮೇಕೈಕದೋಷೋದ್ರೇಕಾತ್| ತತ್ರಾಶುಕಾರಿಣಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯೋದ್ರೇಕಕಥನಾತ್ಪಿತ್ತವಾತಕಫಜಸ್ಥಿತಿಕ್ರಮೋಽಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ )|| ೧೭||

Adhikarana irigallikA (18) · Śloka 18

ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಾ ಪಿಟಕಾ ವೃತ್ತಾ ಜತ್ರೂರ್ಧ್ವಮಿರಿಗಲ್ಲಿಕಾ||೧೮||

ಜತ್ರುಣ ಊರ್ಧ್ವಂ ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಾ ತ್ರಿದೋಷಲಕ್ಷಣಾ ವೃತ್ತಾ ಯಾ ಪಿಟಕಾ ಸಾ ಇರಿಗಲ್ಲಿಕೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| (ಅಸ್ಯಾ ಅಪಿ ಸನ್ನಿಪಾತಜತ್ವಾದುಗ್ರರುಗ್ಜ್ವರಾದಿಸಹಿತತ್ವಂ ದ್ಯೋತ್ಯತೇ| ಉಕ್ತಞ್ಚ ಧನ್ವನ್ತರಿಣಾ _ ಪಿಟಕಾಮುತ್ತಮಾಙ್ಗಸ್ಥಾಂ ವೃತ್ತಾಮುಗ್ರರುಜಾಂ ಜ್ವರಾಮ್| ಸರ್ವಾತ್ಮಿಕಾಂ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಾಂ ಜಾನೀಯಾದಿರಿಗಲ್ಲಿಕಾಮ್|| ಇತಿ|| ೧೮||

Adhikarana vidArI (19) · Śloka 19

ವಿದಾರೀಕನ್ದಕಠಿನಾ ವಿದಾರೀ ಕಕ್ಷವಙ್ಕ್ಷಣೇ||೧೯||

ಕಕ್ಷೇ ವಙ್ಕ್ಷಣೇ ವಾ ಯಾ ವಿದಾರೀಕನ್ದವತ್ ಕಠಿನಾ ಪಿಟಕಾ ಸಾ ವಿದಾರೀ ನಾಮ್ನಾ| ಅತ್ರಾಪಿ ತ್ರಿಲಿಙ್ಗತ್ವಮೂಹ್ಯಮ್| ಉಕ್ತಞ್ಚ ಧನ್ವನ್ತರಿಣಾ ವಿದಾರೀಕನ್ದವದ್ಧೃತ್ತಾ ಕಕ್ಷವಙ್ಕ್ಷಣಸನ್ಧಿಷು| ವಿದಾರಿಕಾ ಸಾ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಸರುಜಾ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಾ|| ಇತಿ|| ೧೯||

Adhikarana sharkarArbudam (20) · Śloka 20

ಮೇದೋಽನಿಲಕರ್ಫರ್ಗ್ರನ್ಥಿಃ ಸ್ನಾಯುಮಾಂಸಸಿರಾಶ್ರಯೈಃ| ಭಿನ್ನೋ ವಸಾಜ್ಯಮಧ್ವಾಭಂ ಸ್ರವೇತ್ತತ್ರೋಲ್ಬಣೋಽನಿಲಃ| ಮಾಂಸಂ ವಿಶೋಷ್ಯ ಗ್ರಥಿತಾಂ ಶರ್ಕರಾಮುಪಪಾದಯೇತ್| ದುರ್ಗನ್ಧಿರುಧಿರಂ ಕ್ಲಿನ್ನಂ ನಾನಾವರ್ಣಂತತೋ ಮಲಾಃ| ತಾಂ ಸ್ರಾವಯನ್ತಿ ನಿಚಿತಾಂ ವಿದ್ಯಾತ್ತಚ್ಛರ್ಕರಾರ್ಬುದಮ್||೨೦||

ಸ್ನಾಯ್ವಾದ್ಯಾಶ್ರಯೈಃ ಮೇದಃಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಪ್ರಥಮಂ ಗ್ರನ್ಥಿರ್ಭವತಿ| ತತಃ ಸ ಏವ ಸ್ವಯಂ ಭಿನ್ನೋ ವಸಾದಿಸದೃಶಂ ಸ್ರವೇತ್| ತತ್ರ ಸ್ರಾವಯುಕ್ತೇ ಗ್ರನ್ಥಾವನಿಲೋ ವಾಯುರುಲ್ಬಣಃ ಪ್ರಾಪ್ತಬಲೋ ಮಾಂಸಂ ವಿಶೋಷ್ಯ ಗ್ರಥಿತಾಂ ಕಠಿನಾಂ ಶರ್ಕರಾಮುಪಪಾದಯೇತ್| ತತೋಽನನ್ತರಂ ಮಲಾ ವಾತಾದಯೋ ನಿಚಿತಾ ವೃದ್ಧಾಃ ಸನ್ತಃ ತಾಂ ಶರ್ಕರಾಂ ದುರ್ಗನ್ಧತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಂ ರುಧಿರಂ ಸ್ರಾವಯನ್ತಿ| ತಸ್ಯ ರೋಗಸ್ಯ ಶರ್ಕರಾರ್ಬುದಮಿತಿ ಸಂಜ್ಞಾ| (ಸ್ನಾಯುಮಾಂಸಸಿರಾಶ್ರಯೈಃ ಸ್ನಾಯುರ್ಮಾಂಸಂ ಸಿರಾಶ್ಚ ಆಶ್ರಯೋ ಯೇಷಾಂ ತೈಃ ಮೇದೋಽನಿಲಕಫೈಃ ಕೃತೋ ಯೋ ಗ್ರನ್ಥಿಃ ಸ ಸ್ವಯಂ ಭಿನ್ನಃ ವಸಾಜ್ಯಮಧ್ವಾಭಂ ವಸಾಘ್ರುತಮಧುನಿಭಂ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸ್ರವೇತ್| ತತ್ರ ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಅನಿಲ ಉಲ್ಬಣಃ ಆಸ್ರಾವಾಲ್ಲಬ್ಧಾವಕಾಶತಯಾ ವೃದ್ಧಿಂ ಗತಃ ಮಾಂಸಂ ವಿಶೋಷ್ಯ ಶೋಷಯಿತ್ವಾ ಗ್ರಥಿತಾಂ ಗ್ರಥನಾತ್ ಕಾಠಿನ್ಯಯುಕ್ತಾಂ ಶರ್ಕರಾಂ ಶರ್ಕರಾತುಲ್ಯತ್ವಾಚ್ಛರ್ಕರಾಮ್ (ಶರ್ಕರಾ ಚರತ್ಕಲ್ಲ್) ಉಪಪಾದಯೇತ್ ಪರಿಣಾಮಯೇತ್| ತತೋಽನನ್ತರಂ ಮಲಾ ವಾತಾದಯೋ (ನಿಚಿತಾಮಿತಿ ಪಾಠಃ)| ನಿಚಿತಾಂ ವೃದ್ಧಾಂ ತಾಂ ಶರ್ಕರಾಂ ದುರ್ಗನ್ಧಿ ದುರ್ಗನ್ಧಯುಕ್ತಂ ಕ್ಲಿನ್ನಂ ಕ್ಲೇದಯುಕ್ತಂ ನಾನಾವರ್ಣಂ ಸನ್ನಿಪಾತಜತ್ವಾತ್ ಸಙ್ಕೀರ್ಣವರ್ಣಂ ರುಧಿರಂ ರಕ್ತಂ ಸ್ರಾವಯನ್ತಿ ಶರ್ಕರಾತಃ ಸಿರಾಮುಖೇನ ಸ್ರಾವಯನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಕ್ತಞ್ಚ ದುರ್ಗನ್ಧಂ ಕ್ಲಿನ್ನಮತ್ಯರ್ಥಂ ನಾನಾವರ್ಣಂ ತತಃ ಸಿರಾಃ| ಸ್ರವನ್ತಿ ಸಹಸಾ ರಕ್ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ತಚ್ಛರ್ಕರಾರ್ಬುದಮ್|| ಇತಿ| ಯದೇವಂವಿಧಂ ತಚ್ಛರ್ಕರಾರ್ಬುದಂ ವಿದ್ಯಾತ್)|| ೨೦||

Adhikarana valmIkaH (21) · Śloka 21

ಪಾಣಿಪಾದತಲೇ ಸನ್ಧೌ ಜತ್ರೂರ್ಧ್ವಂ ವೋಪಚೀಯತೇ| ವಲ್ಮೀಕವಚ್ಛನೈರ್ಗ್ರನ್ಥಿಸ್ತದ್ವದ್ಬಹ್ವಣುಭಿರ್ಮುಖೈಃ| ರುಗ್ದಾಹಕಣ್ಡೂಕ್ಲೇದಾಡ್ಯೈರ್ವಲ್ಮೀಕೋಽಸೌ ಸಮಸ್ತಜಃ||೨೧||

ಪಾಣಿಪಾದತಲಾದಿಕೇ ಗ್ರನ್ಥಿರುಪಚಯಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ತದ್ವದಿತಿ ಶರ್ಕರಾರ್ಬುದಗ್ರನ್ಥ್ಯುಕ್ತಹೇತುನಾ| ವಲ್ಮೀಕವತ್ಪಿಪೀಲಿಕಾಸ್ಥಾಣುವತ್ಕ್ರಮವೃದ್ಧ್ಯಾ ಚ ಬಹುಭಿರಣುಭಿಶ್ಚ ರುಗ್ದಾಹಾದ್ಯಾಢ್ಯೈರ್ಮುಖೈರುಪಲಕ್ಷಿತಃ| ಅಸೌ ರೋಗೋ ನಾಮ್ನಾ ವಲ್ಮೀಕಃ| ಅಸ್ಯ ಪೂರ್ವಸ್ಮಾದ್ವಿಶೇಷಃ ಸಮಸ್ತಜತ್ವಂ ಸನ್ನಿಪಾತಜತ್ವಮ್| (ಪಾಣಿತಲೇ ಪಾದತಲೇ ಸನ್ಧೌ ಕಕ್ಷಾದಿಕೇ ಜತ್ರೂರ್ಧ್ವಂ ಜತ್ರೋರುಪರಿ ಭಾಗೇ ವಾ ವಲ್ಮೀಕವತ್ ವಲ್ಮೀಕಸದೃಶಂ ಗ್ರನ್ಥಿರ್ಗ್ರಥಿತಃ ಶೋಫಃ ತದ್ವದ್ವಲ್ಮೀಕವತ್ ಬಹ್ವಣುಭಿಃ ಬಹುಭಿರಸಙ್ಖ್ಯೈರಣುಭಿಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮೈಃ ರುಗ್ದಾಹಕಣ್ಡೂಕ್ಲೇದಾಢ್ಯೈಃ ರುಗಾದಿ ಪರಿಪೂರ್ಣೈರ್ಮುಖೈಃ ಪೂಯೋದ್ಗಮನದ್ವಾರೈಃ ಶನೈರ್ಮನ್ದಂ ಮನ್ದಂ ಉಪಚೀಯತೇ ಉಪಚಯಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಉಪಚಯೋ ವೃದ್ಧಿಃ| ಸಮಸ್ತಜಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜಃ| ಅಸೌ ವಲ್ಮೀಕಃ ವಲ್ಮೀಕಾಖ್ಯಃ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಃ)|| ೨೧||

Adhikarana kadaram (22) · Śloka 22

ಶರ್ಕರೋನ್ಮಥಿತೇ ಪಾದೇ ಕ್ಷತೇ ವಾ ಕಣ್ಟಕಾದಿಭಿಃ| ಗ್ರನ್ಥಿಃ ಕೀಲವದುತ್ಸನ್ನೋ ಜಾಯತೇ ಕದರಂ ತು ತತ್||೨೨||

ಶರ್ಕರಯಾ ಶಿಲಾಖಣ್ಡಿಕಯಾ ಪಾದ ಉನ್ಮಥಿತೇ ಅಥವಾ ಕಣ್ಟಕಾದಿಭಿಃ ಕ್ಷತೇ ಕೀಲವತ್ ಸೋತ್ಸೇಧೋ ಗ್ರನ್ಥಿರ್ಜಾಯತೇ, ತತ್ತು ಕದರಂ ನಾಮ್ನಾ ಭವತಿ| (ಶರ್ಕರಾಭಿರುನ್ಮಥಿತೇ ಕೃತ್ತೋನ್ಮಥನೇ ನಿರನ್ತರನಿಚಿತಶರ್ಕರಾಪ್ರದೇಶಾಟನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಣ್ಟಕಾದಿಭಿಃ, ಆದಿಶಬ್ದೇನ ನಿಶಿತಾಗ್ರದಾರುಶಕಲಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ಕ್ಷತೇ ವ್ರಣಿತೇ ವಾ ಶಬ್ದ ಉನ್ಮಥನಕ್ಷತಯೋರ್ವಿಕಲ್ಪಾರ್ಥಃ| ಪಾದೇ ಪಾದತಲೇ ಕೀಲವತ್ ಉತ್ಸನ್ನ ಉನ್ನತಃ ಗ್ರನ್ಥಿರ್ಜಾಯತೇ| ಕೀಲಸಾಮ್ಯೇನ ನಿಖಾತಕೀಲವದತ್ಯನ್ತವೇದನಾಕರತ್ವಂ ಚ ದ್ಯೋತ್ಯತೇ| ತತ್ತು ವಿಶೇಷೇ ಕದರಂ ಕದರಾಖ್ಯಃ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಃ)|| ೨೨||

Adhikarana ruddhagudam (23) · Śloka 23

ವೇಗಸನ್ಧಾರಣಾದ್ವಾಯುರಪಾನೋಪಾನಸಂಶ್ರಯಮ್| ಅಣೂಕರೋತಿ ಬಾಹ್ಯನ್ತರ್ಮಾರ್ಗಮಸ್ಯ ತತಃ ಶಕೃತ್| ಕೃಚ್ಛ್ರಾನ್ನಿರ್ಗಚ್ಛತಿ ವ್ಯಾಧಿರಯಂ ರುದ್ಧಗುದೋ ಮತಃ||೨೩||

ಅಪಾನಾಖ್ಯೋ ವಾಯುರ್ವೇಗರೋಧಾದ್ಧೇತೋರಪಾನಸಂಶ್ರಯಂ ಗುದಸಂಶ್ರಯಂ ಮಾರ್ಗಂ ಬಾಹ್ಯಾನ್ತರಣೂಕರೋತಿ ಸಙ್ಕೋಚಯತಿ| ತತಃ ಅಣೂಕರಣಾದ್ಧೇತೋರಸ್ಯ ಪುಂಸಃ ಶಕೃತ್ ಪುರೀಷಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಾನ್ನಿರ್ಗಚ್ಛತಿ| ಅಯಂ ವ್ಯಾಧಿರ್ನಾಮ್ನಾ ರುದ್ಧಗುದೋ ಮತ ಆಚಾರ್ಯಾಣಾಮ್ (ವೇಗಸ್ಸನ್ಧಾರಣಾತ್ ಅಧೋ ವಾತಪುರೀಷಾದಿವೇಗಧಾರಣಾತ್ಕುಪಿತಃ ಅಪಾನೋ ವಾಯುರ್ಗುದಾಶ್ರಯಃ| ಅಸ್ಯ ಗುದಸ್ಯ ಬಾಹ್ಯಾನ್ತರ್ಮಾರ್ಗಂ ವಲೀತ್ರಿತಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪಾನಸಂಶ್ರಯಃ ಇತಿ ಚ ಪಾಠಃ)|| ೨೩||

Adhikarana cippam (24) · Śloka 24

ಕುರ್ಯಾತ್ ಪಿತ್ತಾನಿಲಂ ಪಾಕಂ ನಖಮಾಂಸೇ ಸರುಗ್ಜ್ವರಮ್| ಚಿಪ್ಪಮಕ್ಷತರೋಗಂ ಚ ವಿದ್ಯಾದುಪನಖಂ ಚ ತಮ್||೨೪||

ಪಿತ್ತಾನಿಲಂ ಕರ್ತೃನಖಮಾಂಸೇ ಸರುಗ್ಜ್ವರಂ ಪಾಕಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ತಸ್ಯ ರೋಗಸ್ಯ ಚಿಪ್ಪಮಿತ್ಯಕ್ಷತರೋಮಿತ್ಯುಪನಖಮಿತಿ ಚ ನಾಮತ್ರಯಮ್| (ಪಿತ್ತಂ ಚಾನಿಲಶ್ಚ ಪಿತ್ತಾನಿಲಮ್| ಅತ್ರ ಸರ್ವೋಽಪಿ ದ್ವನ್ದ್ವಃ ಸಮಾಹಾರಾರ್ಥ ಏಕವತ್ ಸ್ಯಾದಿತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಸ್ಯೈಕವದ್ಭಾವಃ, ಸ ನಪುಂಸಕಮಿತಿ ನಪುಂಸಕತ್ವಞ್ಚ| ನಖಮಾಂಸೇ ನಖಸಮ್ಬನ್ಧಿನ್ಯನ್ತರ್ಬಹಿಮಾಂಸೇ ಸರುಗ್ಜ್ವರಂ ರುಗ್ಜ್ವರೋಪೇತಂ ಪಾಕಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ತಂ ರೋಗಂ ಚಿಪ್ಪಾಖ್ಯಮಕ್ಷತರೋಗಾಖ್ಯಮುಪನಖಾಖ್ಯಞ್ಚ ವಿದ್ಯಾಜ್ಜಾನೀಯಾತ್)||೨೪||

Adhikarana kunakhaH (25) · Śloka 25

ಕೃಷ್ಣೋಽಭಿಘಾತಾದ್ರೂಕ್ಷಶ್ಚ ಖರಶ್ಚ ಕುನಖೋ ನಖಃ||೨೫||

ಅಭಿಘಾತಾದ್ಧೇತೋರ್ಯಃ ಕೃಷ್ಣೋ ರೂಕ್ಷಃ ಖರಶ್ಚ ನಖೋ ಭವತಿ ಸ ರೋಗೋ ನಾಮ್ನಾ ಕುನಖೋ ಭವತಿ| (ಸ್ಖಲನಶಿಲಾದಾರ್ವಾದಿಪತನಜನಿತಾದಭಿಘಾತಾದ್ಧೇತೋಃ)|| ೨೫||

Adhikarana alasam (26) · Śloka 26

ದುಷ್ಟಕರ್ದಮಸಂಸ್ಪರ್ಶಾತ್ ಕಣ್ಡೂಕ್ಲೇದಾನ್ವಿತಾನ್ತರಾಃ| ಅಙ್ಗುಲ್ಯೋಽಲಸಮಿತ್ಯಾಹುಃ ..........................||೨೬||

ದುಷ್ಟಕರ್ದಮಸ್ಯ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಾತ್ ಕಣ್ಡ್ವಾದಿಯುತಾ ಅಙ್ಗುಲ್ಯಃ ಅಲಸಮಿತ್ಯಾಹುಃ| (ದುಷ್ಟಕರ್ದಮಸಂಸ್ಪರ್ಶಾತ್ ಕೃಮ್ಯಾದಿದೂಷಿತಮಲಮಯಪಙ್ಕಸ್ಪರ್ಶಶೀಲನಾತ್| ಅತ್ರ ಕಫಪಿತ್ತಕಾರಣತ್ವಂ ಶಾಸ್ತ್ರಾನ್ತರಾದವಗನ್ತವ್ಯಮ್| ಉಕ್ತಞ್ಚ ದುಷ್ಟಕರ್ದಮಸಂಸ್ಪರ್ಶಾತ್ ಪಾದಾಙ್ಗುಲ್ಯನ್ತರೇ ವ್ರಣಮ್| ಕಣ್ಡೂಷಾಕ್ಲೇದಕೋಥಾಡ್ಯಂ ಸ ಪಿತ್ತಃ ಕುರುತೇ ಕಫಃ|| ಇತಿ|| ೨೬||

Adhikarana tilakAlakAdirogAH (27) · Śloka 27

........................ತಿಲಾಭಾಂಸ್ತಿಲಕಾಲಕಾನ್| ಕೃಷ್ಣಾನವೇದನಾಂಸ್ತ್ವಕ್ಸ್ಥಾನ್ ಮಶಾಂಸ್ತಾನೇವ ಚೋನ್ನತಾನ್| ಮಶೇಭ್ಯಸ್ತೂನ್ನತತರಾನ್ ಚರ್ಮಕೀಲಾನ್ ಸಿತಾಸಿತಾನ್| ತಥಾವಿಧೋ ಜತುಮಣಿಃ ಸರುಜೋ ಲೋಹಿತಸ್ತು ಸಃ||೨೭||

ಕೃಷ್ಣಾದಿಗುಣಾನ್ ತ್ವಕ್ಸ್ಥಾನ್ ತಿಲಾಭಾನ್ ತಿಲಕಾಲಕಾನಾಹುಃ| (ತಿಲಾಭಾನ್ ತಿಲಪ್ರಮಾಣಾನ್| ಉಕ್ತಞ್ಚ ಶಾಸ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಕೃಷ್ಣಾಸ್ತಿಲಪ್ರಮಾಣಾ ಯೇ ನೀರುಜಾಃ ಪಿಟಕಾಃ ಸಮಾಃ| ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪೇನ ತಾನ್ ವಿದ್ಯಾತ್ತಿಲಕಾಲಕಾನ್|| ಇತಿ)| ಉನ್ನತಾಂಸ್ತಾನೇವ ಮಶಾನಾಹುಃ| (ಉನ್ನತಾನ್ ಕಿಞ್ಚಿದುತ್ಸನ್ನಾನ್ ತಾಂಸ್ತಿಲಕಾಲಕಾನ್ ಏವ ಶಬ್ದೇನಾಕೃತಿಮಾತ್ರಸ್ಯ ವಿಶೇಷ ಇತಿ ದ್ಯೋತ್ಯತೇ| ಉಕ್ತಞ್ಚ ಅವೇದನಂ ಸ್ಥಿರಂ ಚೈವ ಯತ್ತು ಗಾತ್ರೇ ಪ್ರಜಾಯತೇ| ಮಾಷವತ್ಕೃಷ್ಣಮುತ್ಸನ್ನಂ ತದ್ವಾತಾನ್ಮಶಮಾದಿಶೇತ್|| ಇತಿ)| ತೇಭ್ಯೋಽಪ್ಯುನ್ನತತರಾನ್ ಸಿತಾಸಿತಾನ್ ಚರ್ಮಕೀಲಾನಾಹುಃ| (ಸಿತಾಸಿತಾನ್ ಕಾಂಶ್ಚಿತ್ ಸಿತಾನ್ ಕಾಂಶ್ಚಿದಸಿತಾನ್| ಅರ್ಶೋನಿದಾನೋಕ್ತಚರ್ಮಕೀಲಾನ್ತು ಸಿತಾಸಿತತ್ವವಿಶೇಷಃ)| ತಥಾವಿಧಃ ಸರುಜೋ ಲೋಹಿತಶ್ಚ ಯಃ ಸ ನಾಮ್ನಾ ಜತುಮಣೀಃ| (ತಥಾವಿಧಃ ಚರ್ಮಕೀಲತುಲ್ಯಃ| ಸಹಜೋ ಲೋಹಿತ ಇತಿ ಚ ಪಾಠಃ| ಸ ಜತುರ್ಮಣಿಸ್ತು ವಿಶೇಷೇ| ಸಹಜಃ ದೇಹೇನ ಸಹಜಾತಶ್ಚೇಲ್ಲೋಹಿತೋ ರಕ್ತವರ್ಣಃ)|| ೨೭||

Adhikarana lA~jchanam (28) · Śloka 28

ಕೃಷ್ಣಂ ಸಿತಂ ವಾ ಸಹಜಂ ಮಣ್ಡಲಂ ಲಾಞ್ಛನಂ ಸಮಮ್||೨೮||

ಶರೀರೇ ಯತ್ಕೃಷ್ಣಂ ವಾ ಸಿತಂ ವಾ ಸಹಜಂ ಸಮಂ ಮಣ್ಡಲಂ ತಲ್ಲಾಞ್ಛ ನಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| (ಸಹಜಾತಂ ಸಹಜಮ್| ಸಮಂ ನಿಮ್ನೋನ್ನತರಹಿತಮ್)|| ೨೮||

Adhikarana vya~ggaM nIlikA ca (29) · Śloka 29

ಶೋಕಕ್ರೋಧಾದಿಕುಪಿತಾದ್ವಾತಪಿತ್ತಾನ್ಮುಖೇ ತನು| ಶ್ಯಾಮಲಂ ಮಣ್ಡಲಂ ವ್ಯಙ್ಗಂ ವಕ್ತ್ರಾದನ್ಯತ್ರ ನೀಲಿಕಾ||೨೯||

ಶೋಕಾದಿಕುಪಿತಾದ್ವಾತಪಿತ್ತಾತ್ತನುತ್ವಾದಿಗುಣಂ ಯನ್ಮುಖೇ ಮಣ್ಡಲಂ ತನ್ನಾಮ್ನಾ ವ್ಯಙ್ಗಮ್| ತದೇವ ವಕ್ತ್ರಾದನ್ಯತ್ರ ದೇಶೇ ಸ್ಥಿತಂ ನೀಲಿಕೇತಿ ನಾಮ ಲಭತೇ| ಸಾ ಚ ಸ್ವರೂಪಾವಿಶೇಷಾನ್ನ ರೋಗಾನ್ತರಮ್| (ವ್ಯಙ್ಗನೀಲಿಕಯೋಃ ಸಂಜ್ಞಾಭೇದಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಮಾತ್ರಜನಿತತ್ವಾದ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಷಟ್ತ್ರಿಂಶತ್ಸಂಖ್ಯಾಯಾಮೇಕತ್ವೇನೈವ ಸಂಖ್ಯಾನಂ ಕಾರ್ಯಮ್, ನ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ|| ೨೯||

Adhikarana doShavibhAgena vya~ggalakShaNam (30) · Śloka 30

ಪರುಷಂ ಪರುಷಸ್ಪರ್ಶಂ ವ್ಯಙ್ಗಂ ಶ್ಯಾವಂ ಚ ಮಾರುತಾತ್| ಪಿತ್ತಾತ್ತಾಮ್ರಾನ್ತಮಾನೀಲಂ ಶ್ವೇತಾನ್ತಂ ಕಣ್ಡುಮತ್ಕಫಾತ್| ರಕ್ತಾದ್ರಕ್ತಾನ್ತಮಾತಾಮ್ರಂ ಸೋಷಂ ಚಿಮಿಚಿಮಾಯತೇ||೩೦||

ತದ್ವ್ಯಙ್ಗಂ ಮಾರುತಾತ್ಪರುಷಾದಿರೂಪಂ ತಾಮ್ರಪರ್ಯನ್ತಮಾನೀಲಞ್ಚ ಪಿತ್ತಾತ್| ಶ್ವೇತಪರ್ಯನ್ತಂ ಕಣ್ಡುಮಚ್ಚ ಕಫಾತ್| ರಕ್ತಪರ್ಯನ್ತಾದಿರೂಪಂ ರಕ್ತಾದ್ವ್ಯಙ್ಗಂ ಭವತಿ| ಸಹ ಊಷೇಣ ಸ್ವೇದಾರತಿಮತಾ ಪ್ರಾದೇಶಿಕೇನ ದಾಹೇನ ವರ್ತತ ಇತಿ ಸೋಷಮ್| (ಪಿತ್ತಾನಿಲಜೇ ವ್ಯಙ್ಗೇ ಕಫರಕ್ತಯೋರುದ್ರೇಕಕಥನಮಯುಕ್ತಮಿತಿ ಚೇದ್ ಬ್ರೂಮಃ'ಆಶ್ರಯಿಭಾವನತೋಽಪಿ ಹ್ಯಾಶ್ರಯದೋಷಾಶ್ರಯಾದ್ರುಧಿರಮ್| ವ್ಯಙ್ಗೇಽನಿಲಪಿತ್ತಕೃತೇಽಪ್ಯಾಧಿಕ್ಯೇನ ದರ್ಶಯೇದ್ರೂಪಮಿ' ತ್ಯಾದಿವಚನಾತ್ತದಪಿ ಯುಕ್ತಮೇವ|| ೩೦||

Adhikarana prasuptiH (31) · Śloka 31

ವಾಯುನೋದೀರಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ತ್ವಚಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಿಶುಷ್ಯತಿ| ತತಸ್ತ್ವಗ್ಜಾಯತೇ ಪಾಣ್ಡುಃ ಕ್ರಮೇಣ ಚ ವಿಚೇತನಾ| ಅಲ್ಪಕಣ್ಡೂರವಿಕ್ಲೇದಾ ಸಾ ಪ್ರಸುಪ್ತಿಃ ಪ್ರಸುಪ್ತಿತಃ||೩೧||

ವಾಯುನಾ ಉದೀರಿತಃ ಸ್ಥಾನಾತ್ ಕ್ಷಿಪ್ತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ತ್ವಚಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಾಯುನೈವ ಶುಷ್ಯತಿ| ತತಸ್ತ್ವಕ್ ಪಾಣ್ಡುತ್ವಾದಿಗುಣಾ ಜಾಯತೇ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಸಾ ಪ್ರಸುಪ್ತಿತಃ ಅಚೈತನ್ಯಾದ್ಧೇತೋಃ ಪ್ರಸುಪ್ತಿರಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| (ತತಸ್ತಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಃ ತ್ವಕ್ ಪಾಣ್ಡುಃ ಪಾಣ್ಡುರವರ್ಣಾ ಕ್ರಮೇಣ ವಿಚೇತನಾ ಚ ಭವತಿ| ಯದಾ ಯದಾ ಪವನೋ ದೀರಿತೇನ ತ್ವಗ್ಗತೇನ ಶುಷ್ಕೇಣ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ತ್ವಕ್ಪೂರ್ಯತೇ ತದಾ ತದಾ ನಿರವಕಾಶತಯಾ ತತ್ರ ರಕ್ತಾದಿವಹನಾಭಾವಾಚ್ಚೇತನಾಹಾನಿಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಕ್ರಮಾರ್ಥಃ| ತ್ವಚಶ್ಚೇತನಾ ಸ್ಪರ್ಶವಿಜ್ಞಾನಂ ತೇನ ಹೀನಾ ವಿಚೇತನಾ)|| ೩೧||

Adhikarana utkoThaH koThashca (32) · Śloka 32

ಅಸಮ್ಯಗ್ವಮನೋದೀರ್ಣಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾನ್ನನಿಗ್ರಹೈಃ| ಮಣ್ಡಲಾನ್ಯತಿಕಣ್ಡೂನಿ ರಾಗವನ್ತಿ ಬಹೂನಿ ಚ| ಉತ್ಕೋಠಃ ಸೋಽನುಬನ್ಧಸ್ತು ಕೋಠ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ||೩೨||

ಅಸಮ್ಯಗ್ವಮನೇನೋದೀರ್ಣಯೋಃ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋರನ್ನಸ್ಯ ಚ ನಿಗ್ರಹೇಣ ವೇಗಧಾರಣೇನ ದೇಹೇಽತಿಕಣ್ಡುತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಾನಿ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ಏಷ ಚ ರೋಗ ಉತ್ಕೋಠ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ| ಸ ಏವಾನುಬನ್ಧಃ ಸನ್ ಕೋಠಸಂಜ್ಞಾಂ ಲಭತೇ| (ಅಲ್ಪವೀರ್ಯೇಣಾಲ್ಪಮಾತ್ರೇಣ ವಾ ವಮನದ್ರವ್ಯೇಣ ಕೃತಂ ವಮನಮಸಮ್ಯಗ್ವಮನಂ ತೇನಾನ್ತಃಸಞ್ಚಿತಮಲನಿರ್ಹರ್ತುಮಸಮರ್ಥತಯಾ ಉನ್ಮುಖೀಕರಣಮುದೀರ್ಣತಾ| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋರ್ನಿಗ್ರಹಃ ಪುನರ್ವಮನವಿರೇಚನಾಭಾವಃ| ಅನ್ನನಿಗ್ರಹ ಉಪವಾಸಃ| ಸ ಏವೋತ್ಕೋಠೋ ಜ್ವರಾದ್ಯನುಬನ್ಧಯುಕ್ತಶ್ಚೇತ್ ಕೋಠಃ| ಮಣ್ಡಲಾನಾಮೇವಾನ್ಯೋನ್ಯಾನುಬನ್ಧ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್)|| ೩೨||

Adhikarana uktarogANAM sa~gkhyAnam (33-36) · Śloka 36

ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಷಟ್ತ್ರಿಂಶದಿತ್ಯೇತೇ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಾ ವಿಭಾಗಶಃ| ಯಾನ್ ವಿಜ್ಞಾಯ ನ ಸಮ್ಮುಹ್ಯೇಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಕಃ||೩೩|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತಾ ವಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗ ವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ಷಟ್ತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩೬||

ಇತ್ಯನ್ತರೋಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ ಏತೇ ಅಜಗಲ್ಲಿಕಾ- ಯವಪ್ರಖ್ಯಾ-ಅಲಜೀಕಚ್ಛಪೀ-ಪನಸಿಕಾ-ಪಾಷಾಣಗರ್ದಭ-ಮುಖದೂಷಿಕಾ-ಪದ್ಮಕಣ್ಟಕವಿವೃತಾ-ಮಸೂರಿಕಾ-ವಿಸ್ಫೋಟ-ವಿದ್ಧಾ-ಗರ್ದಭೀ-ಮಣ್ಡಲಾ-ಕಕ್ಷ್ಯಾ-ಗನ್ಧನಾಮಾ-ರಾಜಿಕಾ-ಜಾಲಗರ್ದಭಾ-ಅಗ್ನಿರೋಹಿಣೀ-ಇರಿವೇಲ್ಲಿಕಾ-ವಿದಾರೀ-ಶರ್ಕರಾರ್ಬುದ-ವಲ್ಮೀಕ-ಕದರ-ರುದ್ಧಗುದ-ಚಿಪ್ಪ-ಕುನಖಾ-ಆಲಸತಿಲಕಾಲಕ-ಮಶ-ಚರ್ಮಕೀಲ-ಜತುಮಣಿ-ಲಞ್ಛನ-ವ್ಯಙ್ಗ-ಪ್ರಸುಪ್ತಿ-ಉತ್ಕೋಠಾಖ್ಯಾಃ ಷಟ್ತ್ರಿಂಶತ್ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಾ ವಿಭಾಗಶ ಉಕ್ತಾಃ| ಯಾನ್ ವಿಜ್ಞಾಯಭಿಷಕ್ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ನ ಸಮ್ಮುಹ್ಯೇದಿತಿ|| ೩೩|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾ- ಮಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾ ಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಷಟ್ತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ