36. kṣudrarōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha kShudrarogavij~jAnIyo nAma ShaTtriMsho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതഃ ക്ഷുദ്രരോഗവിജ്ഞാനീയം നാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

ശസ്ത്രകര്മാര്ഹരോഗപ്രസങ്ഗേന ക്ഷുദ്രരോഗാണാം ഹേത്വാദികം പ്രദര്ശയിതുമധ്യായ ആരഭ്യതേ| ക്ഷുദ്രാഃ രോഗാഃ ക്ഷുദ്രരോഗാഃ| (ക്ഷുദ്രശബ്ദഃ സ്വല്പാധമക്രൂരപര്യായവാചീ| 'ക്ഷുദ്രഃ സ്വല്പേऽധമേ ക്രൂരഃ' ഇതി വൈജയന്തീ| ഉക്തധര്മയുക്താ രോഗാ ക്ഷുദ്രരോഗാഃ| ഉക്തഞ്ച- മന്ദവേഗാ മഹാവേഗാ വ്യാധയോऽല്പരുജോऽരുജഃ| യേ മഹാന്തോऽല്പകാശ്ചൈവ ക്ഷുദ്രരോഗാസ്തു തേ സ്മൃതാഃ|| ഇതി| അത്രാऽപി സ്വല്പാ മശവ്യങ്ഗതിലകാലകാദയഃ| അധമാ രുദ്ധഗുദശര്കരാര്ബുദകുനഖാദയഃ| ക്രൂരാ മസൂരികാവിസ്ഫോടാഗ്നിരോഹിണ്യാദയഃ| ക്രൌര്യേ ക്ഷുദ്രശബ്ദപ്രയോഗഃ പുരാണാദിഷ്വപി ദൃശ്യതേ- അപി ക്ഷുദ്രമൃഗാ യത്ര ശാന്താശ്ചേരുഃ സമാ മൃഗൈഃ| ഇതി| അയുര്വേദസ്യ തസ്യാഷ്ടൌ പ്രാഹുരങ്ഗാനി തദ്വിദഃ| സര്വേഭ്യഃ പ്രായശസ്തേഭ്യഃ ക്ഷുദ്രരോഗാഃ സമുച്ഛ്രിതാഃ|| ഇതി ശ്രേഷ്ഠത്വേऽപി|| ൧||

Adhikarana ajagallikA (2) · Śloka 2

സ്നിഗ്ധാഃ സവര്ണാ ഗ്രഥിതാ നീരുജാ മുദ്ഗസന്നിഭാഃ| പിടകാഃ കഫവാതാഭ്യാം ബാലാനാമജഗല്ലികാ||൨||

ക്ഷുദ്രരോഗാണാമനേകവിധത്വേന സാമാന്യലക്ഷണാഭാവാത്പ്രത്യേകം വ്യാധിഗൌരവാനുരൂപേണ ഹേത്വാദികം പ്രദര്ശയിഷ്യതി| ബാലാനാം കഫവാതാഭ്യാം സ്നിഗ്ധാദിഗുണാഃ പിടകാ ഭവന്തി സാ നാമ്നാऽജഗല്ലികാ| ബാലാനാം പ്രായ ഇതി ബോദ്ധവ്യമ്| (കേരലേ പാലുണ്ണീത്യുച്യതേ)|| ൨||

Adhikarana yavaprakhyA alajI ca (3) · Śloka 3

യവപ്രഖ്യാ യവപ്രഖ്യാ താഭ്യാം മാംസാശ്രിതാ ഘനാ| അവക്ത്രാ ത്വലജീ..............................||൩||

താഭ്യാമിതി കഫവാതാഭ്യാം മാംസാശ്രിതാ ഘനാ യവസദൃശാ യാ പിടകാ ഭവതി സാ നാമ്നാ യവപ്രഖ്യാ| സൈവാവക്ത്രാ സത്യലജീത്യുച്യതേ| (താഭ്യാമേവ അവക്ത്രാ അമുഖതയാ പൂയോദ്ഗമനദ്വാരരഹിതാ)||൩||

Adhikarana kacCapI (4) · Śloka 4

....................വൃത്താഃ സ്തോകപൂയാ ഘനോന്നതാഃ| ഗ്രന്ഥയഃ പഞ്ച വാ ഷഡ്വാ കച്ഛപീ കച്ഛപോന്നതാഃ||൪||

വൃത്തത്വാദിഗുണാഃ പഞ്ച വാ ഷഡ് വാ വാ കച്ഛപവദുന്നതാ ഗ്രന്ഥയോ നാമ്നാ കച്ഛപീ| (കഫവാതാഭ്യാം കച്ഛപോന്നതാഃ കച്ഛപപൃഷ്ഠവദൌന്നത്യയുക്താഃ)|| ൪||

Adhikarana panasikA (5) · Śloka 5

കര്ണസ്യോര്ധ്വം സമന്താദ്വാ പിടകാ കഠിനോഗ്രരുക്| ശാലൂകാഭാ പനസികാ..............................||൫||

കര്ണസ്യോപരി ഭാഗേ സമന്താദ്വാ കര്ണമാശ്രിത്യ കഠിനത്വാദിഗുണാ ശാലൂകേന ജലകുസുമകന്ദേന സദൃശാ പിടകാ നാമ്നാ പനസികാ| (കര്ണസ്യോര്ധ്വമുപരിഷ്ടാത് സമന്താത്പരിതഃ വാശബ്ദോ വികല്പാര്ഥഃ| 'ഉഭയോഃ പാര്ശ്വയോഃ സമം ജായതേ നൈകസ്മിന്നേവ കര്ണേ' ഇതി ഭോജഃ| ഉക്തഞ്ച- കര്ണയോരുപദിഷ്ടാച്ച കര്ണയോശ്ച സമന്തതഃ| പിടകാം കുരുതേ രാജന് ശാലൂകസദൃശാം സ്ഥിരാമ്|| ഇതി| കഠിനാ കഠിനസ്പര്ശാ| ഉഗ്രരുഗധികതരപീഡായുക്താ| ശാലൂകാഭാ ശാലൂകകന്ദസദൃശാ| (ശാലൂകം നീര്ചേമ്പ്|) പിടികാ പനസികാസംജ്ഞഃ ക്ഷുദ്രരോഗഃ)|| ൫||

Adhikarana pAShANagardabhaH (6) · Śloka 6

........................ശോഫസ്ത്വല്പരുജഃ സ്ഥിരഃ| ഹനുസന്ധിസമുദ്ഭൂതസ്താഭ്യാം പാഷാണഗര്ദഭഃ||൬||

താഭ്യാമിതി കഫവാതാഭ്യാം ഹനുസന്ധൌ സമുത്പന്നഃ അല്പരുജാദികഃ ശോഫോ നാമ്നാ പാഷാണഗര്ദഭഃ|| ൬||

Adhikarana mukhadUShikA (7) · Śloka 7

ശാല്മലീകണ്ടകാകാരാഃ പിടകാഃ സരുജോ ഘനാഃ| മേദോഗര്ഭാ മുഖേശൂനാം താഭ്യാം ച മുഖദൂഷികാ||൭||

താഭ്യാം ചേതി കഫവാതാഭ്യാമേവ ശാല്മലീകണ്ടകാകാരത്വാദിഗുണാ യൂനാം യൌവനവതാം മുഖേ യാഃ പിടകാ ഭവന്തി താ നാമ്നാ മുഖദൂഷികാ, മേദോ ഗര്ഭേ പൂരണേ യാസാം താസ്തഥോക്താഃ| ചശബ്ദോ മേദഃ സമുച്ചയതി| (താഭ്യാം കഫവാതാഭ്യാം യൂനാം പ്രത്യഗ്രവയസാം മുഖേ വദനസ്യ ബഹിര്ഭാഗേ കപോലലാടനാസികാചിബുകാദിപ്രദേശേ| ശാല്മലീ കണ്ടകാകാരാഃ ശാല്മലീകണ്ടകസദൃശാഃ ആകൃതിമാത്രേണൈവ സാദൃശ്യമ്| സരുജഃ ഈഷദ്രുജായുക്താഃ| ഘനാ നിവിഡാഃ| മേദോഗര്ഭാഃ മേദഃ ഗര്ഭേऽന്തര്ഭാഗേ യാസാമ്| യാസ്ത്വേവംവിധാസ്താഃ പിടകാഃ മുഖദൂഷികാ സംജ്ഞഃ ക്ഷുദ്രരോഗഃ)|| ൭||

Adhikarana padmakaNTakA (8) · Śloka 8

തേ പദ്മകണ്ടകാ ജ്ഞേയാ യൈഃ പദ്മമിവ കണ്ടകൈഃ| ചീയതേ നീരുജൈഃ ശ്വേതൈഃ ശരീരം കഫവാതജൈഃ||൮||

തേ പദ്മകണ്ടകാ നാമ്നാ ജ്ഞേയാഃ യൈഃ കഫവാതജൈഃ പദ്മം കണ്ടകൈരിവ ശരീരേ നീരുജൈഃ ശ്വേതൈശ്ചീയതേ സഞ്ചീയതേ| (കഫവാതനിമിത്തൈഃ നീരുജൈഃ രുജാരഹിതൈഃ ശ്വേതൈഃ ശ്വേതവര്ണൈഃ യൈഃ പിടകൈഃ കണ്ടകൈഃ പദ്മം പദ്മ നാലമിവ ശരീരം ചീയതേ സമന്താദ്വ്യാപ്യതേ തേ പിടകാഃ പദ്മകണ്ടകസംജ്ഞാഃ ജ്ഞേയാഃ മുനിഭിരിതി ശേഷഃ| യ ഏവംവിധഃ സ പദ്മകണ്ടകാഖ്യഃ ക്ഷുദ്രരോഗഃ)|| ൮||

Adhikarana vivRutA (9) · Śloka 9

പിത്തേന പിടകാ വൃത്താ പക്വോദുമ്ബരസന്നിഭാ| മഹാദാഹജ്വരകരീ വിവൃതാ വിവൃതാനനാ||൯||

പിത്തേന ഹേതുനാ വിവൃതമുഖീ വൃത്തത്വാദിഗുണാ പിടകാ ഭവതി സാ നാമ്നാ വിവൃതാ| (പിത്തേന ഹേതുനാ വൃത്താ വര്തുലാ പക്വോദുമ്ബരസന്നിഭാ പക്വേനോദുമ്ബരഫലേന സദൃശീ മഹാദാഹജ്വരകരീ മഹാന്തമതിദുസ്സഹം ദാഹം സര്വാങ്ഗീണം തീവ്രസന്താപം തഥാവിധം ജ്വരഞ്ച കരോതീതി മഹാദാഹജ്വരകരീ| വിവൃതാനനാ അസംവൃതമുഖീ അനേനാരമ്ഭസമയ ഏവ പാകപൂയസ്രവണാദികം ദ്യോത്യതേ| യാ ഏവംവിധാ സാ പിടകാ വിവൃതാസംജ്ഞഃ ക്ഷുദ്രരോഗഃ)|| ൯||

Adhikarana masUrikAH (10) · Śloka 10

ഗാത്രേഷ്വന്തശ്ച വക്ത്രസ്യ ദാഹജ്വരരുജാന്വിതാഃ| മസൂരമാത്രാസ്തദ്വര്ണാസ്തത്സംജ്ഞാഃ പിടകാ ഘനാഃ||൧൦||

ഗാത്രേഷു ബഹിരന്തര്മുഖഞ്ച യാഃ പ്രകരണാത്പിത്തേന പിടകാ മസൂരപ്രമാണാഃ തദ്വര്ണാ ഇതി മസൂരവര്ണാ ലോഹിതാഃ ഘനാശ്ച ഭവന്തി താസ്തത്സംജ്ഞാഃ നാമ്നാ മസൂരികാഃ| (ഗാത്രേഷു പാദപാണ്യാദ്യവയവേഷു| അനേന പാദതലം മസ്തകം ച ഗൃഹ്യതേ| വക്ത്രസ്യാന്തര്മുഖ ഇത്യര്ഥഃ| ചശബ്ദാന്നേത്രശ്രോത്രാദ്യന്യസ്രോതാംസി ച ഗൃഹ്യന്തേ| ദാഹജ്വരാന്വിതാഃ| ദാഹജ്വരരുജാന്വിതാഃ, ദാഹേന ജ്വരേണ രുജയാ ചാന്വിതാ യുക്താഃ, ദാഹഃ സര്വാങ്ഗീണസന്താപഃ| അഥവാ ദാഹജ്വരോ ദാഹാദിജ്വരഃ മസൂരമാത്രാഃ മസൂരപ്രമാണാഃ തദ്വര്ണാ മസൂരതുല്യവര്ണാഃ ലോഹിതാ ഇത്യര്ഥഃ| ഘനാ നിബിഡതയാ നിരന്തരപ്രസൃതാഃ പിടകാസ്തത്സംജ്ഞാഃ മസൂരികാസംജ്ഞാഃ| മസൂരികായാ രക്തപിത്തത്വമാഹ ഭോജഃ| ഉക്തഞ്ച- പിത്തം ശോണിതസംസൃഷ്ടം ത്വചം ദൂഷയതേ യദാ| കരോതി പിടകാം ഘോരാം സര്വഗാത്രേഷു ദേഹിനാമ്|| തിലസര്ഷപമാഷാണം നിഷ്പാവാനാം തഥൈവ ച| തുല്യപ്രമാണസംസ്ഥാനാം ദാഹജ്വരസമന്വിതാമ്|| വിദ്യാന്മസൂരികാമേതാം പിടകാം രക്തപിത്തജാമ്|| ഇതി| ഉരഭ്രസ്തു നാമാനുഗതരൂപഭേദേനാസ്യാ അഷ്ടവിധത്വമാഹ| ഉക്തഞ്ച- മസൂരികാ സര്ഷപികാ അജകാ കോദ്രവസ്തഥാ| കങ്ഗുര്വിസ്ഫോടകോऽപാകീ വിസര്പീ ചാഷ്ടമീ സ്മൃതാ|| സോഷകണ്ഡൂജ്വരാം താമ്രാം സൂക്ഷ്മാമാഹുര്മസൂരികാമ്| സര്ഷപാകൃതിതദ്വര്ണാം ദാഹപാകരുജാവതീമ്|| രക്താഭമൂത്രാം ദുസ്സാധാം പിത്താത് സര്ഷപികാം ജഗുഃ| കലായസദൃശാം ഗാഢാം ശാഖാപര്വാസ്യശോഫിനീമ്|| ദാഹക്ലേദവ്രണാമൂചു രജകാം ശ്ലേഷ്മപിത്തജാമ്| കോദ്രവം കോദ്രവാകാരം രക്തപിത്തസമുദ്ഭവമ്|| കങ്ഗോസ്തണ്ഡുലസങ്കാശൈര്നിരന്തരവിസര്പിഭിഃ| സ്ഫോടൈഃ ശ്ലേഷ്മസമുദ്ഭൂതൈരാപൂര്ണം കങ്ഗുരിഷ്യതേ|| അഗ്നിദഗ്ധൈരിവ സ്ഫോടൈരാകീര്ണഃ കഫരക്തജഃ| നിര്വിപാകോ വിസര്പസ്തു വിസ്ഫോടക ഇതി സ്മൃതഃ|| അപാകം വിരലം ശുഷ്കം ജായതേ മൃത്യുസന്നിഭമ്| വിസര്പവത് സര്പതി സര്വഗാത്രേ ശോഫാന്വിതാ ച ജ്വരദാഹയുക്താ| വിസര്പിണീ കായസമാനവര്ണാ കാലോപകല്പാ കഫരക്തജാ തു|| വിദാഹകമ്പാതിരുജാതിസാരൈസ്തൃഷ്ണാര്തിഹിക്കാരുചികാസമോഹൈഃ| യുക്താനി ഹന്ത്യാശു മസൂരികാന്തര്മുഖാ ച ബാഹ്യേ കിണസന്നിഭാ ച|| ജ്വരാസ്യശോഷാങ്ഗവിമര്ദ്ദകാസസന്ധിശ്ലഥത്വാരുചിരോമഹര്ഷാഃ| ശിരോര്ത്തിനേത്രാമയപീനസാശ്ച മസൂരികാണാം പ്രഭവന്തി ചാഗ്രേ|| ത്വഗക്ഷിരോഗാപസ്മാരരാജയക്ഷ്മമസൂരികാഃ| ദര്ശനാത് സ്പര്ശനാദ്ദാനാത് സങ്ക്രാമന്തി നരാന്നരമ്|| ഇതി| പൃഥഗ്ദോഷസംസര്ഗസന്നിപാതവിഷദ്രുമപ്രസവാഘ്രാണജത്വഭേദേനാസ്യാ നവവിധത്വമാഖ്യാതവാന് ഭരദ്വാജഃ| പൃഥഗ്ദോഷസന്നിപാതരക്താഗന്തുജത്വഭേദേന ഷഡ്വിധത്വമാഹ വൃദ്ധകാശ്യപഃ| തത്സര്വം ഗ്രന്ഥഗൌരവഭയാദത്ര ന ലിഖ്യതേ|| ൧൦||

Adhikarana visphoTAH (11) · Śloka 11

തതഃ കഷ്ടതരാഃ സ്ഫോടാ വിസ്ഫോടാഖ്യാ മഹാരുജാഃ||൧൧||

തതോ മസൂരികാതഃ സര്വേണ പ്രകാരേണ കഷ്ടതരാ മഹാരുജാഃ സ്ഫോടാസ്ത ആഖ്യയാ വിസ്ഫോടാഃ| (കഷ്ടതരാഃ അതിശയിതപീഡായുക്താഃ നിരന്തരചിതസ്ഫോടസര്വാങ്ഗതയാऽസനശയനാദ്യേഷു കഥഞ്ചിദലബ്ധശര്മതയാऽനല്പവേദനാ യുക്താ ഇത്യര്ഥഃ| വിസ്ഫോടസ്യ പിത്തജത്വമാഹ ഭോജഃ- പിത്തം പ്രകുപിതം സ്ഥാനാത്ത്വചം ബാഹ്യാം സമാശ്രിതമ്| കരോതി ത്വഗ്ഗതാന് സ്ഫോടാനഗ്നിദഗ്ധോപമാന് ബഹൂന്|| സര്വദേഹാശ്രയം ജന്തോര്ജ്വരദാഹസമന്വിതാന്| നാനാപ്രകാരസംസ്ഥാനാന് വിദ്യാദ്വിസ്ഫോടകാന്നൃപ|| ഇതി| ജാതൂകര്ണേऽപി- ഉഷാചോഷപരീദാഹ ജ്വരാങ്ഗസദനാന്വിതാഃ| ജായന്തേ പിത്തവൈഷമ്യാദ്വിസ്ഫോടാഃ സര്വദേഹഗാഃ|| ഇതി|| ൧൧||

Adhikarana viddhA gardabhI ca (12) · Śloka 12

യാ പദ്മകര്ണികാകാരാ പിടകാ പിടകാചിതാ| സാ വിദ്ധാ വാതപിത്താഭ്യാം താഭ്യാമേവ ച ഗര്ദഭീ||൧൨||

വാതപിത്താഭ്യാം യാ പദ്മകര്ണികാകാരാ അഗ്രേ മഹതീ തനുമൂലാ പിടകാഭിരന്യാഭിരാചിതാ പിടകാ സാ നാമ്നാ വിദ്ധാ ഭവതി| താഭ്യാമേവേതി വാതപിത്താഭ്യാമേവ ഗര്ദഭീ നാമ പിടകാ ഭവതി| അസ്യാഃ പദ്മകര്ണികാകാരത്വം ന ഭവതീത്യര്ഥാത്|| ൧൨||

Adhikarana maNDalA (13) · Śloka 13

മണ്ഡലാ വിപുലോത്സന്നാ സരാഗപിടകാചിതാ||൧൩||

പ്രകരണാദ്വാതപിത്താഭ്യാമേവ യാ വിപുലാ വിസ്തൃതാ ഉത്സന്നാ പ്രാപ്തോത്സേധാ സരാഗാഭിരന്യാഭിഃ പിടകാഭിശ്ചാചിതാ സാ നാമ്നാ മണ്ഡലാ||൧൩||

Adhikarana kakShyA gandhanAmA ca (14) · Śloka 14

കക്ഷ്യേതി കക്ഷാസന്നേഷു പ്രായോ ദേശേഷു സാനിലാത്| പിത്താദ്ഭവന്തി പിടകാഃ സൂക്ഷ്മാ ലാജോപമാ ഘനാഃ| താദൃശീ മഹതീ ത്വേകാ ഗന്ധനാമേതി കീര്തിതാ||൧൪||

സാനിലാത് പ്രധാനാത് പിത്താത് പ്രായഃ കക്ഷാസന്നേഷു പ്രദേശേഷു സൂക്ഷ്മാ ലാജസദൃശാ ഘനാശ്ച പിടകാ ഭവന്തി സ രോഗോ നാമ്നാ കക്ഷ്യാ| താദൃശീതി കക്ഷാസന്നേഷു സാനിലാത്| പിത്താത് യാ മഹത്യേകാ പിടകാ സാ നാമ്നാ ഗന്ധനാമാ ഇതി കീര്തിതാ| (പ്രായഃ ശബ്ദേനാസ്യോപേക്ഷയാ സകലശരീരഖ്യാപകത്വം സൂചിതമ്| കക്ഷാസന്നേഷു പ്രദേശേഷു ബാഹുപാര്ശ്വാദിഷ്വിത്യര്ഥഃ| ഉക്തം ച സൌശ്രുതേ- ബാഹുപാര്ശ്വാംസകക്ഷേഷു കൃഷ്ണാഃ സ്ഫോടാഃ സുദാരുണാഃ| പിത്തപ്രകോപസമ്ഭൂതാഃ കക്ഷ്യാമിതി വിനിര്ദിശേത്|| ഇതി| താദൃശീതി| ആകൃത്യാ കക്ഷ്യാസദൃശീ| മഹതീ സ്ഥൂലാ| ഏകാ അദ്വിതീയാ| ഏകാ തു മഹതീ ഇതി യോജനായാമനേകപിടകാമധ്യേ ഏകസ്യാ മഹത്ത്വമിതി ച പ്രതീയതേ| ഏതമര്ഥം പിത്തകാരണത്വം ചാഹ ധന്വന്തരിഃ- ഏകാമേതാദൃശീ ദൃഷ്ട്വാ പിടകാം സ്ഫോടകാചിതാമ്| ത്വഗ്ഗതാം പിത്തകോപേന ഗന്ധനാമാം പ്രചക്ഷത|| ഇതി|| ൧൪||

Adhikarana rAjikAH (15) · Śloka 15

ഘര്മസ്വേദപരീതേऽങ്ഗേ പിടകാഃ സരുജോ ഘനാഃ| രാജികാവര്ണസംസ്ഥാനപ്രമാണാ രാജികാഹ്വയാഃ||൧൫||

ഘര്മേണാതപേന സ്വേദേന വാ പരീതേ സമായുക്തേ ചാങ്ഗേ ദേഹേ സരുജത്വാദിഗുണാ യാഃ പിടകാസ്താ നാമ്നാ രാജികാഹ്വയാഃ രാജികാസംജ്ഞാഃ| രാജികാ രക്തസര്ഷപാസ്താഭിസ്തുല്യം വര്ണാദി യാസാം പിടകാനാം താസ്തഥോക്താഃ| (സ്വേദഃ സ്വേദവിധ്യുക്തതാപോപനാഹാദിജനിതഃ| സംസ്ഥാനേനൈവ പ്രമാണസിദ്ധേഃ പുനരപി പ്രമാണകഥനം പ്രമാണാധിക്യേ ഏതദ് ഭ്രാന്തിനിരാസാര്ഥമ്| അനുക്തകാരണത്വാദത്രാപ്യനിലപിത്തജത്വമൂഹ്യമ്)||൧൫||

Adhikarana jAlagardabhaH (16) · Śloka 16

ദോഷൈഃ പിത്തോല്ബണൈര്മന്ദൈര്വിസര്പതി വിസര്പവത്| ശോഫോ പാകസ്തനുസ്താമ്രോ ജ്വരകൃജ്ജാലഗര്ദഭഃ||൧൬||

പിത്തോല്ബണൈസ്ത്രിഭിര്ദോഷൈര്മന്ദൈശ്ചിരകാരിഭിഃ ക്രമേണ വിസര്പവത്തനുത്വാദിഗുണഃ പാകരഹിതശ്ച യഃ ശോഫോ വിസര്പതി വ്യാപ്നോതി സ നാമ്നാ ജാലഗര്ദഭഃ|| ൧൬||

Adhikarana agnirohiNI (17) · Śloka 17

മലൈഃ പിത്തോല്ബണൈഃ സ്ഫോടാ ജ്വരിണോ മാംസദാരണാഃ| കക്ഷ്യാഭാഗേഷു ജായന്തേ യേऽഗ്ന്യാഭാഃ സാऽഗ്നിരോഹിണീ| പഞ്ചാഹാത് സപ്തരാത്രാദ്വാ പക്ഷാദ്വാ ഹന്തി ജീവിതമ്||൧൭||

പിത്തോല്ബണൈസ്ത്രിഭിര്ദോഷൈര്യേ ജ്വരാദിയുതാ മാംസദാരണാഃ സ്ഫോടാ വര്ണദാഹവ്യാപ്ത്യാദികേനാഗ്നിസദൃശാഃ കക്ഷ്യാസന്നേഷു പ്രദേശേഷു ജായന്തേ സാഗ്നിരോഹിണീത്യുച്യതേ| സാ ചാഗ്നിരോഹിണീ ദോഷകോപവശാത് പഞ്ചാഹേന സപ്തരാത്രേണ പക്ഷേണ വാ ജീവിതം ഹന്തി| (പിത്തോല്ബണൈരുദ്രിക്തപിത്തൈര്മലൈര്വാതാദിഭിഃ ജ്വരിണഃ സജ്വരസ്യ പുരുഷസ്യ| ജ്വരിണ ഇതി സ്ഫോടവിശേഷണം വാ ആമരണാന്തം ജ്വരകാരിണ ഇത്യര്ഥഃ| കക്ഷ്യാഭാഗേഷു| അത്ര ഭാഗശബ്ദസ്യ ബഹുവചനോക്ത്യാ ന കേവലം കക്ഷ്യൈവ തത്സമീപവര്തിനോऽന്യേऽപി പ്രദേശാ ഗൃഹ്യന്തേ| ഉക്തം ച സൌശ്രുതേ- സ്ഫോടാഃ കക്ഷംസപാര്ശ്വേഷു ജായന്തേ മാംസദാരണാഃ| അന്തര്ദാഹജ്വരാകാരാ ദീപ്തപാവകസന്നിഭാഃ|| സപ്താഹാദ്വാ ദശാഹാദ്വാ പക്ഷാദ്വാ ഘ്നന്തി മാനവമ്| താമഗ്നിരോഹിണീ വിദ്യാദസാധ്യാം സന്നിപാതതഃ|| ഇതി| മാംസദാരിണഃ മാംസദരണശീലാഃ| അനേനൈശാമന്തര്മൂലത്വം ധ്വന്യതേ| ആഗ്ന്യാഭാഃ വര്ണൌഷ്ണ്യാദിഭിരഗ്നിസദൃശാഃ| യ ഏവംവിധാ വിസ്ഫോടാ ജായന്തേ സാ നാമ്നാ അഗ്നിരോഹിണീതി പ്രസിദ്ധാ| സാ പഞ്ചാഹാത് പഞ്ചദിവസാത് പൂര്വമിതി ശേഷഃ| സപ്തരാത്രാത് സപ്തദിവസാത് പക്ഷാത്പഞ്ചദശദിവസാദ്വാ ജീവിതം നാശയതി| അസാധ്യപ്രകരണാത്പഞ്ച്ചാഹാദേഃ പരമിതി വാ| സന്നിപാതജായാ അപ്യസ്യാ അസാധ്യമര്യാദായാസ്ത്രൈവിധ്യകഥനമേകൈകദോഷോദ്രേകാത്| തത്രാശുകാരിണഃ പിത്തസ്യോദ്രേകകഥനാത്പിത്തവാതകഫജസ്ഥിതിക്രമോऽപി ബോദ്ധവ്യഃ )|| ൧൭||

Adhikarana irigallikA (18) · Śloka 18

ത്രിലിങ്ഗാ പിടകാ വൃത്താ ജത്രൂര്ധ്വമിരിഗല്ലികാ||൧൮||

ജത്രുണ ഊര്ധ്വം ത്രിലിങ്ഗാ ത്രിദോഷലക്ഷണാ വൃത്താ യാ പിടകാ സാ ഇരിഗല്ലികേത്യുച്യതേ| (അസ്യാ അപി സന്നിപാതജത്വാദുഗ്രരുഗ്ജ്വരാദിസഹിതത്വം ദ്യോത്യതേ| ഉക്തഞ്ച ധന്വന്തരിണാ _ പിടകാമുത്തമാങ്ഗസ്ഥാം വൃത്താമുഗ്രരുജാം ജ്വരാമ്| സര്വാത്മികാം സര്വലിങ്ഗാം ജാനീയാദിരിഗല്ലികാമ്|| ഇതി|| ൧൮||

Adhikarana vidArI (19) · Śloka 19

വിദാരീകന്ദകഠിനാ വിദാരീ കക്ഷവങ്ക്ഷണേ||൧൯||

കക്ഷേ വങ്ക്ഷണേ വാ യാ വിദാരീകന്ദവത് കഠിനാ പിടകാ സാ വിദാരീ നാമ്നാ| അത്രാപി ത്രിലിങ്ഗത്വമൂഹ്യമ്| ഉക്തഞ്ച ധന്വന്തരിണാ വിദാരീകന്ദവദ്ധൃത്താ കക്ഷവങ്ക്ഷണസന്ധിഷു| വിദാരികാ സാ വിജ്ഞേയാ സരുജാ സര്വലക്ഷണാ|| ഇതി|| ൧൯||

Adhikarana sharkarArbudam (20) · Śloka 20

മേദോऽനിലകര്ഫര്ഗ്രന്ഥിഃ സ്നായുമാംസസിരാശ്രയൈഃ| ഭിന്നോ വസാജ്യമധ്വാഭം സ്രവേത്തത്രോല്ബണോऽനിലഃ| മാംസം വിശോഷ്യ ഗ്രഥിതാം ശര്കരാമുപപാദയേത്| ദുര്ഗന്ധിരുധിരം ക്ലിന്നം നാനാവര്ണംതതോ മലാഃ| താം സ്രാവയന്തി നിചിതാം വിദ്യാത്തച്ഛര്കരാര്ബുദമ്||൨൦||

സ്നായ്വാദ്യാശ്രയൈഃ മേദഃപ്രഭൃതിഭിഃ പ്രഥമം ഗ്രന്ഥിര്ഭവതി| തതഃ സ ഏവ സ്വയം ഭിന്നോ വസാദിസദൃശം സ്രവേത്| തത്ര സ്രാവയുക്തേ ഗ്രന്ഥാവനിലോ വായുരുല്ബണഃ പ്രാപ്തബലോ മാംസം വിശോഷ്യ ഗ്രഥിതാം കഠിനാം ശര്കരാമുപപാദയേത്| തതോऽനന്തരം മലാ വാതാദയോ നിചിതാ വൃദ്ധാഃ സന്തഃ താം ശര്കരാം ദുര്ഗന്ധത്വാദിയുക്തം രുധിരം സ്രാവയന്തി| തസ്യ രോഗസ്യ ശര്കരാര്ബുദമിതി സംജ്ഞാ| (സ്നായുമാംസസിരാശ്രയൈഃ സ്നായുര്മാംസം സിരാശ്ച ആശ്രയോ യേഷാം തൈഃ മേദോऽനിലകഫൈഃ കൃതോ യോ ഗ്രന്ഥിഃ സ സ്വയം ഭിന്നഃ വസാജ്യമധ്വാഭം വസാഘ്രുതമധുനിഭം യത്കിഞ്ചിത് സ്രവേത്| തത്ര തസ്മിന് കാലേ അനില ഉല്ബണഃ ആസ്രാവാല്ലബ്ധാവകാശതയാ വൃദ്ധിം ഗതഃ മാംസം വിശോഷ്യ ശോഷയിത്വാ ഗ്രഥിതാം ഗ്രഥനാത് കാഠിന്യയുക്താം ശര്കരാം ശര്കരാതുല്യത്വാച്ഛര്കരാമ് (ശര്കരാ ചരത്കല്ല്) ഉപപാദയേത് പരിണാമയേത്| തതോऽനന്തരം മലാ വാതാദയോ (നിചിതാമിതി പാഠഃ)| നിചിതാം വൃദ്ധാം താം ശര്കരാം ദുര്ഗന്ധി ദുര്ഗന്ധയുക്തം ക്ലിന്നം ക്ലേദയുക്തം നാനാവര്ണം സന്നിപാതജത്വാത് സങ്കീര്ണവര്ണം രുധിരം രക്തം സ്രാവയന്തി ശര്കരാതഃ സിരാമുഖേന സ്രാവയന്തീത്യര്ഥഃ| ഉക്തഞ്ച ദുര്ഗന്ധം ക്ലിന്നമത്യര്ഥം നാനാവര്ണം തതഃ സിരാഃ| സ്രവന്തി സഹസാ രക്തം വിദ്യാത്തച്ഛര്കരാര്ബുദമ്|| ഇതി| യദേവംവിധം തച്ഛര്കരാര്ബുദം വിദ്യാത്)|| ൨൦||

Adhikarana valmIkaH (21) · Śloka 21

പാണിപാദതലേ സന്ധൌ ജത്രൂര്ധ്വം വോപചീയതേ| വല്മീകവച്ഛനൈര്ഗ്രന്ഥിസ്തദ്വദ്ബഹ്വണുഭിര്മുഖൈഃ| രുഗ്ദാഹകണ്ഡൂക്ലേദാഡ്യൈര്വല്മീകോऽസൌ സമസ്തജഃ||൨൧||

പാണിപാദതലാദികേ ഗ്രന്ഥിരുപചയം പ്രാപ്നോതി| തദ്വദിതി ശര്കരാര്ബുദഗ്രന്ഥ്യുക്തഹേതുനാ| വല്മീകവത്പിപീലികാസ്ഥാണുവത്ക്രമവൃദ്ധ്യാ ച ബഹുഭിരണുഭിശ്ച രുഗ്ദാഹാദ്യാഢ്യൈര്മുഖൈരുപലക്ഷിതഃ| അസൌ രോഗോ നാമ്നാ വല്മീകഃ| അസ്യ പൂര്വസ്മാദ്വിശേഷഃ സമസ്തജത്വം സന്നിപാതജത്വമ്| (പാണിതലേ പാദതലേ സന്ധൌ കക്ഷാദികേ ജത്രൂര്ധ്വം ജത്രോരുപരി ഭാഗേ വാ വല്മീകവത് വല്മീകസദൃശം ഗ്രന്ഥിര്ഗ്രഥിതഃ ശോഫഃ തദ്വദ്വല്മീകവത് ബഹ്വണുഭിഃ ബഹുഭിരസങ്ഖ്യൈരണുഭിഃ സൂക്ഷ്മൈഃ രുഗ്ദാഹകണ്ഡൂക്ലേദാഢ്യൈഃ രുഗാദി പരിപൂര്ണൈര്മുഖൈഃ പൂയോദ്ഗമനദ്വാരൈഃ ശനൈര്മന്ദം മന്ദം ഉപചീയതേ ഉപചയം പ്രാപ്നോതി| ഉപചയോ വൃദ്ധിഃ| സമസ്തജഃ സന്നിപാതജഃ| അസൌ വല്മീകഃ വല്മീകാഖ്യഃ ക്ഷുദ്രരോഗഃ)|| ൨൧||

Adhikarana kadaram (22) · Śloka 22

ശര്കരോന്മഥിതേ പാദേ ക്ഷതേ വാ കണ്ടകാദിഭിഃ| ഗ്രന്ഥിഃ കീലവദുത്സന്നോ ജായതേ കദരം തു തത്||൨൨||

ശര്കരയാ ശിലാഖണ്ഡികയാ പാദ ഉന്മഥിതേ അഥവാ കണ്ടകാദിഭിഃ ക്ഷതേ കീലവത് സോത്സേധോ ഗ്രന്ഥിര്ജായതേ, തത്തു കദരം നാമ്നാ ഭവതി| (ശര്കരാഭിരുന്മഥിതേ കൃത്തോന്മഥനേ നിരന്തരനിചിതശര്കരാപ്രദേശാടനാദിത്യര്ഥഃ| കണ്ടകാദിഭിഃ, ആദിശബ്ദേന നിശിതാഗ്രദാരുശകലാദിപരിഗ്രഹഃ| ക്ഷതേ വ്രണിതേ വാ ശബ്ദ ഉന്മഥനക്ഷതയോര്വികല്പാര്ഥഃ| പാദേ പാദതലേ കീലവത് ഉത്സന്ന ഉന്നതഃ ഗ്രന്ഥിര്ജായതേ| കീലസാമ്യേന നിഖാതകീലവദത്യന്തവേദനാകരത്വം ച ദ്യോത്യതേ| തത്തു വിശേഷേ കദരം കദരാഖ്യഃ ക്ഷുദ്രരോഗഃ)|| ൨൨||

Adhikarana ruddhagudam (23) · Śloka 23

വേഗസന്ധാരണാദ്വായുരപാനോപാനസംശ്രയമ്| അണൂകരോതി ബാഹ്യന്തര്മാര്ഗമസ്യ തതഃ ശകൃത്| കൃച്ഛ്രാന്നിര്ഗച്ഛതി വ്യാധിരയം രുദ്ധഗുദോ മതഃ||൨൩||

അപാനാഖ്യോ വായുര്വേഗരോധാദ്ധേതോരപാനസംശ്രയം ഗുദസംശ്രയം മാര്ഗം ബാഹ്യാന്തരണൂകരോതി സങ്കോചയതി| തതഃ അണൂകരണാദ്ധേതോരസ്യ പുംസഃ ശകൃത് പുരീഷം കൃച്ഛ്രാന്നിര്ഗച്ഛതി| അയം വ്യാധിര്നാമ്നാ രുദ്ധഗുദോ മത ആചാര്യാണാമ് (വേഗസ്സന്ധാരണാത് അധോ വാതപുരീഷാദിവേഗധാരണാത്കുപിതഃ അപാനോ വായുര്ഗുദാശ്രയഃ| അസ്യ ഗുദസ്യ ബാഹ്യാന്തര്മാര്ഗം വലീത്രിതയമിത്യര്ഥഃ| അപാനസംശ്രയഃ ഇതി ച പാഠഃ)|| ൨൩||

Adhikarana cippam (24) · Śloka 24

കുര്യാത് പിത്താനിലം പാകം നഖമാംസേ സരുഗ്ജ്വരമ്| ചിപ്പമക്ഷതരോഗം ച വിദ്യാദുപനഖം ച തമ്||൨൪||

പിത്താനിലം കര്തൃനഖമാംസേ സരുഗ്ജ്വരം പാകം കുര്യാത്| തസ്യ രോഗസ്യ ചിപ്പമിത്യക്ഷതരോമിത്യുപനഖമിതി ച നാമത്രയമ്| (പിത്തം ചാനിലശ്ച പിത്താനിലമ്| അത്ര സര്വോऽപി ദ്വന്ദ്വഃ സമാഹാരാര്ഥ ഏകവത് സ്യാദിതി ദ്വന്ദ്വസ്യൈകവദ്ഭാവഃ, സ നപുംസകമിതി നപുംസകത്വഞ്ച| നഖമാംസേ നഖസമ്ബന്ധിന്യന്തര്ബഹിമാംസേ സരുഗ്ജ്വരം രുഗ്ജ്വരോപേതം പാകം കുര്യാത്| തം രോഗം ചിപ്പാഖ്യമക്ഷതരോഗാഖ്യമുപനഖാഖ്യഞ്ച വിദ്യാജ്ജാനീയാത്)||൨൪||

Adhikarana kunakhaH (25) · Śloka 25

കൃഷ്ണോऽഭിഘാതാദ്രൂക്ഷശ്ച ഖരശ്ച കുനഖോ നഖഃ||൨൫||

അഭിഘാതാദ്ധേതോര്യഃ കൃഷ്ണോ രൂക്ഷഃ ഖരശ്ച നഖോ ഭവതി സ രോഗോ നാമ്നാ കുനഖോ ഭവതി| (സ്ഖലനശിലാദാര്വാദിപതനജനിതാദഭിഘാതാദ്ധേതോഃ)|| ൨൫||

Adhikarana alasam (26) · Śloka 26

ദുഷ്ടകര്ദമസംസ്പര്ശാത് കണ്ഡൂക്ലേദാന്വിതാന്തരാഃ| അങ്ഗുല്യോऽലസമിത്യാഹുഃ ..........................||൨൬||

ദുഷ്ടകര്ദമസ്യ സംസ്പര്ശാത് കണ്ഡ്വാദിയുതാ അങ്ഗുല്യഃ അലസമിത്യാഹുഃ| (ദുഷ്ടകര്ദമസംസ്പര്ശാത് കൃമ്യാദിദൂഷിതമലമയപങ്കസ്പര്ശശീലനാത്| അത്ര കഫപിത്തകാരണത്വം ശാസ്ത്രാന്തരാദവഗന്തവ്യമ്| ഉക്തഞ്ച ദുഷ്ടകര്ദമസംസ്പര്ശാത് പാദാങ്ഗുല്യന്തരേ വ്രണമ്| കണ്ഡൂഷാക്ലേദകോഥാഡ്യം സ പിത്തഃ കുരുതേ കഫഃ|| ഇതി|| ൨൬||

Adhikarana tilakAlakAdirogAH (27) · Śloka 27

........................തിലാഭാംസ്തിലകാലകാന്| കൃഷ്ണാനവേദനാംസ്ത്വക്സ്ഥാന് മശാംസ്താനേവ ചോന്നതാന്| മശേഭ്യസ്തൂന്നതതരാന് ചര്മകീലാന് സിതാസിതാന്| തഥാവിധോ ജതുമണിഃ സരുജോ ലോഹിതസ്തു സഃ||൨൭||

കൃഷ്ണാദിഗുണാന് ത്വക്സ്ഥാന് തിലാഭാന് തിലകാലകാനാഹുഃ| (തിലാഭാന് തിലപ്രമാണാന്| ഉക്തഞ്ച ശാസ്ത്രാന്തരേ കൃഷ്ണാസ്തിലപ്രമാണാ യേ നീരുജാഃ പിടകാഃ സമാഃ| വാതപിത്തപ്രകോപേന താന് വിദ്യാത്തിലകാലകാന്|| ഇതി)| ഉന്നതാംസ്താനേവ മശാനാഹുഃ| (ഉന്നതാന് കിഞ്ചിദുത്സന്നാന് താംസ്തിലകാലകാന് ഏവ ശബ്ദേനാകൃതിമാത്രസ്യ വിശേഷ ഇതി ദ്യോത്യതേ| ഉക്തഞ്ച അവേദനം സ്ഥിരം ചൈവ യത്തു ഗാത്രേ പ്രജായതേ| മാഷവത്കൃഷ്ണമുത്സന്നം തദ്വാതാന്മശമാദിശേത്|| ഇതി)| തേഭ്യോऽപ്യുന്നതതരാന് സിതാസിതാന് ചര്മകീലാനാഹുഃ| (സിതാസിതാന് കാംശ്ചിത് സിതാന് കാംശ്ചിദസിതാന്| അര്ശോനിദാനോക്തചര്മകീലാന്തു സിതാസിതത്വവിശേഷഃ)| തഥാവിധഃ സരുജോ ലോഹിതശ്ച യഃ സ നാമ്നാ ജതുമണീഃ| (തഥാവിധഃ ചര്മകീലതുല്യഃ| സഹജോ ലോഹിത ഇതി ച പാഠഃ| സ ജതുര്മണിസ്തു വിശേഷേ| സഹജഃ ദേഹേന സഹജാതശ്ചേല്ലോഹിതോ രക്തവര്ണഃ)|| ൨൭||

Adhikarana lA~jchanam (28) · Śloka 28

കൃഷ്ണം സിതം വാ സഹജം മണ്ഡലം ലാഞ്ഛനം സമമ്||൨൮||

ശരീരേ യത്കൃഷ്ണം വാ സിതം വാ സഹജം സമം മണ്ഡലം തല്ലാഞ്ഛ നമിത്യുച്യതേ| (സഹജാതം സഹജമ്| സമം നിമ്നോന്നതരഹിതമ്)|| ൨൮||

Adhikarana vya~ggaM nIlikA ca (29) · Śloka 29

ശോകക്രോധാദികുപിതാദ്വാതപിത്താന്മുഖേ തനു| ശ്യാമലം മണ്ഡലം വ്യങ്ഗം വക്ത്രാദന്യത്ര നീലികാ||൨൯||

ശോകാദികുപിതാദ്വാതപിത്താത്തനുത്വാദിഗുണം യന്മുഖേ മണ്ഡലം തന്നാമ്നാ വ്യങ്ഗമ്| തദേവ വക്ത്രാദന്യത്ര ദേശേ സ്ഥിതം നീലികേതി നാമ ലഭതേ| സാ ച സ്വരൂപാവിശേഷാന്ന രോഗാന്തരമ്| (വ്യങ്ഗനീലികയോഃ സംജ്ഞാഭേദസ്യ സ്ഥാനമാത്രജനിതത്വാദ്വക്ഷ്യമാണാഷട്ത്രിംശത്സംഖ്യായാമേകത്വേനൈവ സംഖ്യാനം കാര്യമ്, ന പൃഥക്ത്വേന|| ൨൯||

Adhikarana doShavibhAgena vya~ggalakShaNam (30) · Śloka 30

പരുഷം പരുഷസ്പര്ശം വ്യങ്ഗം ശ്യാവം ച മാരുതാത്| പിത്താത്താമ്രാന്തമാനീലം ശ്വേതാന്തം കണ്ഡുമത്കഫാത്| രക്താദ്രക്താന്തമാതാമ്രം സോഷം ചിമിചിമായതേ||൩൦||

തദ്വ്യങ്ഗം മാരുതാത്പരുഷാദിരൂപം താമ്രപര്യന്തമാനീലഞ്ച പിത്താത്| ശ്വേതപര്യന്തം കണ്ഡുമച്ച കഫാത്| രക്തപര്യന്താദിരൂപം രക്താദ്വ്യങ്ഗം ഭവതി| സഹ ഊഷേണ സ്വേദാരതിമതാ പ്രാദേശികേന ദാഹേന വര്തത ഇതി സോഷമ്| (പിത്താനിലജേ വ്യങ്ഗേ കഫരക്തയോരുദ്രേകകഥനമയുക്തമിതി ചേദ് ബ്രൂമഃ'ആശ്രയിഭാവനതോऽപി ഹ്യാശ്രയദോഷാശ്രയാദ്രുധിരമ്| വ്യങ്ഗേऽനിലപിത്തകൃതേऽപ്യാധിക്യേന ദര്ശയേദ്രൂപമി' ത്യാദിവചനാത്തദപി യുക്തമേവ|| ൩൦||

Adhikarana prasuptiH (31) · Śloka 31

വായുനോദീരിതഃ ശ്ലേഷ്മാ ത്വചം പ്രാപ്യ വിശുഷ്യതി| തതസ്ത്വഗ്ജായതേ പാണ്ഡുഃ ക്രമേണ ച വിചേതനാ| അല്പകണ്ഡൂരവിക്ലേദാ സാ പ്രസുപ്തിഃ പ്രസുപ്തിതഃ||൩൧||

വായുനാ ഉദീരിതഃ സ്ഥാനാത് ക്ഷിപ്തഃ ശ്ലേഷ്മാ ത്വചം പ്രാപ്യ വായുനൈവ ശുഷ്യതി| തതസ്ത്വക് പാണ്ഡുത്വാദിഗുണാ ജായതേ സമ്പദ്യതേ| സാ പ്രസുപ്തിതഃ അചൈതന്യാദ്ധേതോഃ പ്രസുപ്തിരിത്യുച്യതേ| (തതസ്തസ്മാദ്ധേതോഃ ത്വക് പാണ്ഡുഃ പാണ്ഡുരവര്ണാ ക്രമേണ വിചേതനാ ച ഭവതി| യദാ യദാ പവനോ ദീരിതേന ത്വഗ്ഗതേന ശുഷ്കേണ ശ്ലേഷ്മണാ ത്വക്പൂര്യതേ തദാ തദാ നിരവകാശതയാ തത്ര രക്താദിവഹനാഭാവാച്ചേതനാഹാനിഃ സ്യാദിതി ക്രമാര്ഥഃ| ത്വചശ്ചേതനാ സ്പര്ശവിജ്ഞാനം തേന ഹീനാ വിചേതനാ)|| ൩൧||

Adhikarana utkoThaH koThashca (32) · Śloka 32

അസമ്യഗ്വമനോദീര്ണപിത്തശ്ലേഷ്മാന്നനിഗ്രഹൈഃ| മണ്ഡലാന്യതികണ്ഡൂനി രാഗവന്തി ബഹൂനി ച| ഉത്കോഠഃ സോऽനുബന്ധസ്തു കോഠ ഇത്യഭിധീയതേ||൩൨||

അസമ്യഗ്വമനേനോദീര്ണയോഃ പിത്തശ്ലേഷ്മണോരന്നസ്യ ച നിഗ്രഹേണ വേഗധാരണേന ദേഹേऽതികണ്ഡുത്വാദിയുക്താനി മണ്ഡലാനി ഭവന്തി| ഏഷ ച രോഗ ഉത്കോഠ ഇത്യഭിധീയതേ| സ ഏവാനുബന്ധഃ സന് കോഠസംജ്ഞാം ലഭതേ| (അല്പവീര്യേണാല്പമാത്രേണ വാ വമനദ്രവ്യേണ കൃതം വമനമസമ്യഗ്വമനം തേനാന്തഃസഞ്ചിതമലനിര്ഹര്തുമസമര്ഥതയാ ഉന്മുഖീകരണമുദീര്ണതാ| പിത്തശ്ലേഷ്മണോര്നിഗ്രഹഃ പുനര്വമനവിരേചനാഭാവഃ| അന്നനിഗ്രഹ ഉപവാസഃ| സ ഏവോത്കോഠോ ജ്വരാദ്യനുബന്ധയുക്തശ്ചേത് കോഠഃ| മണ്ഡലാനാമേവാന്യോന്യാനുബന്ധ ഇതി കേചിത്)|| ൩൨||

Adhikarana uktarogANAM sa~gkhyAnam (33-36) · Śloka 36

പ്രോക്താഃ ഷട്ത്രിംശദിത്യേതേ ക്ഷുദ്രരോഗാ വിഭാഗശഃ| യാന് വിജ്ഞായ ന സമ്മുഹ്യേച്ചികിത്സായാം ചികിത്സകഃ||൩൩|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാ വഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രേ ക്ഷുദ്രരോഗ വിജ്ഞാനീയോ നാമ ഷട്ത്രിംശോऽധ്യായഃ||൩൬||

ഇത്യന്തരോക്തപ്രകാരേണ ഏതേ അജഗല്ലികാ- യവപ്രഖ്യാ-അലജീകച്ഛപീ-പനസികാ-പാഷാണഗര്ദഭ-മുഖദൂഷികാ-പദ്മകണ്ടകവിവൃതാ-മസൂരികാ-വിസ്ഫോട-വിദ്ധാ-ഗര്ദഭീ-മണ്ഡലാ-കക്ഷ്യാ-ഗന്ധനാമാ-രാജികാ-ജാലഗര്ദഭാ-അഗ്നിരോഹിണീ-ഇരിവേല്ലികാ-വിദാരീ-ശര്കരാര്ബുദ-വല്മീക-കദര-രുദ്ധഗുദ-ചിപ്പ-കുനഖാ-ആലസതിലകാലക-മശ-ചര്മകീല-ജതുമണി-ലഞ്ഛന-വ്യങ്ഗ-പ്രസുപ്തി-ഉത്കോഠാഖ്യാഃ ഷട്ത്രിംശത്ക്ഷുദ്രരോഗാ വിഭാഗശ ഉക്താഃ| യാന് വിജ്ഞായഭിഷക് ചികിത്സായാം ന സമ്മുഹ്യേദിതി|| ൩൩|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാ- മഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാ മുത്തരതന്ത്രേ ഷട്ത്രിംശോऽധ്യായഃ