36. kṣudrarōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha kShudrarogavij~jAnIyo nAma ShaTtriMsho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతః క్షుద్రరోగవిజ్ఞానీయం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

శస్త్రకర్మార్హరోగప్రసంగేన క్షుద్రరోగాణాం హేత్వాదికం ప్రదర్శయితుమధ్యాయ ఆరభ్యతే| క్షుద్రాః రోగాః క్షుద్రరోగాః| (క్షుద్రశబ్దః స్వల్పాధమక్రూరపర్యాయవాచీ| 'క్షుద్రః స్వల్పేఽధమే క్రూరః' ఇతి వైజయంతీ| ఉక్తధర్మయుక్తా రోగా క్షుద్రరోగాః| ఉక్తంచ- మందవేగా మహావేగా వ్యాధయోఽల్పరుజోఽరుజః| యే మహాంతోఽల్పకాశ్చైవ క్షుద్రరోగాస్తు తే స్మృతాః|| ఇతి| అత్రాఽపి స్వల్పా మశవ్యంగతిలకాలకాదయః| అధమా రుద్ధగుదశర్కరార్బుదకునఖాదయః| క్రూరా మసూరికావిస్ఫోటాగ్నిరోహిణ్యాదయః| క్రౌర్యే క్షుద్రశబ్దప్రయోగః పురాణాదిష్వపి దృశ్యతే- అపి క్షుద్రమృగా యత్ర శాంతాశ్చేరుః సమా మృగైః| ఇతి| అయుర్వేదస్య తస్యాష్టౌ ప్రాహురంగాని తద్విదః| సర్వేభ్యః ప్రాయశస్తేభ్యః క్షుద్రరోగాః సముచ్ఛ్రితాః|| ఇతి శ్రేష్ఠత్వేఽపి|| 1||

Adhikarana ajagallikA (2) · Śloka 2

స్నిగ్ధాః సవర్ణా గ్రథితా నీరుజా ముద్గసన్నిభాః| పిటకాః కఫవాతాభ్యాం బాలానామజగల్లికా||2||

క్షుద్రరోగాణామనేకవిధత్వేన సామాన్యలక్షణాభావాత్ప్రత్యేకం వ్యాధిగౌరవానురూపేణ హేత్వాదికం ప్రదర్శయిష్యతి| బాలానాం కఫవాతాభ్యాం స్నిగ్ధాదిగుణాః పిటకా భవంతి సా నామ్నాఽజగల్లికా| బాలానాం ప్రాయ ఇతి బోద్ధవ్యం| (కేరలే పాలుణ్ణీత్యుచ్యతే)|| 2||

Adhikarana yavaprakhyA alajI ca (3) · Śloka 3

యవప్రఖ్యా యవప్రఖ్యా తాభ్యాం మాంసాశ్రితా ఘనా| అవక్త్రా త్వలజీ..............................||3||

తాభ్యామితి కఫవాతాభ్యాం మాంసాశ్రితా ఘనా యవసదృశా యా పిటకా భవతి సా నామ్నా యవప్రఖ్యా| సైవావక్త్రా సత్యలజీత్యుచ్యతే| (తాభ్యామేవ అవక్త్రా అముఖతయా పూయోద్గమనద్వారరహితా)||3||

Adhikarana kacCapI (4) · Śloka 4

....................వృత్తాః స్తోకపూయా ఘనోన్నతాః| గ్రంథయః పంచ వా షడ్వా కచ్ఛపీ కచ్ఛపోన్నతాః||4||

వృత్తత్వాదిగుణాః పంచ వా షడ్ వా వా కచ్ఛపవదున్నతా గ్రంథయో నామ్నా కచ్ఛపీ| (కఫవాతాభ్యాం కచ్ఛపోన్నతాః కచ్ఛపపృష్ఠవదౌన్నత్యయుక్తాః)|| 4||

Adhikarana panasikA (5) · Śloka 5

కర్ణస్యోర్ధ్వం సమంతాద్వా పిటకా కఠినోగ్రరుక్| శాలూకాభా పనసికా..............................||5||

కర్ణస్యోపరి భాగే సమంతాద్వా కర్ణమాశ్రిత్య కఠినత్వాదిగుణా శాలూకేన జలకుసుమకందేన సదృశా పిటకా నామ్నా పనసికా| (కర్ణస్యోర్ధ్వముపరిష్టాత్ సమంతాత్పరితః వాశబ్దో వికల్పార్థః| 'ఉభయోః పార్శ్వయోః సమం జాయతే నైకస్మిన్నేవ కర్ణే ఇతి భోజః| ఉక్తంచ- కర్ణయోరుపదిష్టాచ్చ కర్ణయోశ్చ సమంతతః| పిటకాం కురుతే రాజన్ శాలూకసదృశాం స్థిరాం|| ఇతి| కఠినా కఠినస్పర్శా| ఉగ్రరుగధికతరపీడాయుక్తా| శాలూకాభా శాలూకకందసదృశా| (శాలూకం నీర్చేంప్|) పిటికా పనసికాసంజ్ఞః క్షుద్రరోగః)|| 5||

Adhikarana pAShANagardabhaH (6) · Śloka 6

........................శోఫస్త్వల్పరుజః స్థిరః| హనుసంధిసముద్భూతస్తాభ్యాం పాషాణగర్దభః||6||

తాభ్యామితి కఫవాతాభ్యాం హనుసంధౌ సముత్పన్నః అల్పరుజాదికః శోఫో నామ్నా పాషాణగర్దభః|| 6||

Adhikarana mukhadUShikA (7) · Śloka 7

శాల్మలీకంటకాకారాః పిటకాః సరుజో ఘనాః| మేదోగర్భా ముఖేశూనాం తాభ్యాం చ ముఖదూషికా||7||

తాభ్యాం చేతి కఫవాతాభ్యామేవ శాల్మలీకంటకాకారత్వాదిగుణా యూనాం యౌవనవతాం ముఖే యాః పిటకా భవంతి తా నామ్నా ముఖదూషికా, మేదో గర్భే పూరణే యాసాం తాస్తథోక్తాః| చశబ్దో మేదః సముచ్చయతి| (తాభ్యాం కఫవాతాభ్యాం యూనాం ప్రత్యగ్రవయసాం ముఖే వదనస్య బహిర్భాగే కపోలలాటనాసికాచిబుకాదిప్రదేశే| శాల్మలీ కంటకాకారాః శాల్మలీకంటకసదృశాః ఆకృతిమాత్రేణైవ సాదృశ్యం| సరుజః ఈషద్రుజాయుక్తాః| ఘనా నివిడాః| మేదోగర్భాః మేదః గర్భేఽంతర్భాగే యాసాం| యాస్త్వేవంవిధాస్తాః పిటకాః ముఖదూషికా సంజ్ఞః క్షుద్రరోగః)|| 7||

Adhikarana padmakaNTakA (8) · Śloka 8

తే పద్మకంటకా జ్ఞేయా యైః పద్మమివ కంటకైః| చీయతే నీరుజైః శ్వేతైః శరీరం కఫవాతజైః||8||

తే పద్మకంటకా నామ్నా జ్ఞేయాః యైః కఫవాతజైః పద్మం కంటకైరివ శరీరే నీరుజైః శ్వేతైశ్చీయతే సంచీయతే| (కఫవాతనిమిత్తైః నీరుజైః రుజారహితైః శ్వేతైః శ్వేతవర్ణైః యైః పిటకైః కంటకైః పద్మం పద్మ నాలమివ శరీరం చీయతే సమంతాద్వ్యాప్యతే తే పిటకాః పద్మకంటకసంజ్ఞాః జ్ఞేయాః మునిభిరితి శేషః| య ఏవంవిధః స పద్మకంటకాఖ్యః క్షుద్రరోగః)|| 8||

Adhikarana vivRutA (9) · Śloka 9

పిత్తేన పిటకా వృత్తా పక్వోదుంబరసన్నిభా| మహాదాహజ్వరకరీ వివృతా వివృతాననా||9||

పిత్తేన హేతునా వివృతముఖీ వృత్తత్వాదిగుణా పిటకా భవతి సా నామ్నా వివృతా| (పిత్తేన హేతునా వృత్తా వర్తులా పక్వోదుంబరసన్నిభా పక్వేనోదుంబరఫలేన సదృశీ మహాదాహజ్వరకరీ మహాంతమతిదుస్సహం దాహం సర్వాంగీణం తీవ్రసంతాపం తథావిధం జ్వరంచ కరోతీతి మహాదాహజ్వరకరీ| వివృతాననా అసంవృతముఖీ అనేనారంభసమయ ఏవ పాకపూయస్రవణాదికం ద్యోత్యతే| యా ఏవంవిధా సా పిటకా వివృతాసంజ్ఞః క్షుద్రరోగః)|| 9||

Adhikarana masUrikAH (10) · Śloka 10

గాత్రేష్వంతశ్చ వక్త్రస్య దాహజ్వరరుజాన్వితాః| మసూరమాత్రాస్తద్వర్ణాస్తత్సంజ్ఞాః పిటకా ఘనాః||10||

గాత్రేషు బహిరంతర్ముఖంచ యాః ప్రకరణాత్పిత్తేన పిటకా మసూరప్రమాణాః తద్వర్ణా ఇతి మసూరవర్ణా లోహితాః ఘనాశ్చ భవంతి తాస్తత్సంజ్ఞాః నామ్నా మసూరికాః| (గాత్రేషు పాదపాణ్యాద్యవయవేషు| అనేన పాదతలం మస్తకం చ గృహ్యతే| వక్త్రస్యాంతర్ముఖ ఇత్యర్థః| చశబ్దాన్నేత్రశ్రోత్రాద్యన్యస్రోతాంసి చ గృహ్యంతే| దాహజ్వరాన్వితాః| దాహజ్వరరుజాన్వితాః, దాహేన జ్వరేణ రుజయా చాన్వితా యుక్తాః, దాహః సర్వాంగీణసంతాపః| అథవా దాహజ్వరో దాహాదిజ్వరః మసూరమాత్రాః మసూరప్రమాణాః తద్వర్ణా మసూరతుల్యవర్ణాః లోహితా ఇత్యర్థః| ఘనా నిబిడతయా నిరంతరప్రసృతాః పిటకాస్తత్సంజ్ఞాః మసూరికాసంజ్ఞాః| మసూరికాయా రక్తపిత్తత్వమాహ భోజః| ఉక్తంచ- పిత్తం శోణితసంసృష్టం త్వచం దూషయతే యదా| కరోతి పిటకాం ఘోరాం సర్వగాత్రేషు దేహినాం|| తిలసర్షపమాషాణం నిష్పావానాం తథైవ చ| తుల్యప్రమాణసంస్థానాం దాహజ్వరసమన్వితాం|| విద్యాన్మసూరికామేతాం పిటకాం రక్తపిత్తజాం|| ఇతి| ఉరభ్రస్తు నామానుగతరూపభేదేనాస్యా అష్టవిధత్వమాహ| ఉక్తంచ- మసూరికా సర్షపికా అజకా కోద్రవస్తథా| కంగుర్విస్ఫోటకోఽపాకీ విసర్పీ చాష్టమీ స్మృతా|| సోషకండూజ్వరాం తామ్రాం సూక్ష్మామాహుర్మసూరికాం| సర్షపాకృతితద్వర్ణాం దాహపాకరుజావతీం|| రక్తాభమూత్రాం దుస్సాధాం పిత్తాత్ సర్షపికాం జగుః| కలాయసదృశాం గాఢాం శాఖాపర్వాస్యశోఫినీం|| దాహక్లేదవ్రణామూచు రజకాం శ్లేష్మపిత్తజాం| కోద్రవం కోద్రవాకారం రక్తపిత్తసముద్భవం|| కంగోస్తండులసంకాశైర్నిరంతరవిసర్పిభిః| స్ఫోటైః శ్లేష్మసముద్భూతైరాపూర్ణం కంగురిష్యతే|| అగ్నిదగ్ధైరివ స్ఫోటైరాకీర్ణః కఫరక్తజః| నిర్విపాకో విసర్పస్తు విస్ఫోటక ఇతి స్మృతః|| అపాకం విరలం శుష్కం జాయతే మృత్యుసన్నిభం| విసర్పవత్ సర్పతి సర్వగాత్రే శోఫాన్వితా చ జ్వరదాహయుక్తా| విసర్పిణీ కాయసమానవర్ణా కాలోపకల్పా కఫరక్తజా తు|| విదాహకంపాతిరుజాతిసారైస్తృష్ణార్తిహిక్కారుచికాసమోహైః| యుక్తాని హంత్యాశు మసూరికాంతర్ముఖా చ బాహ్యే కిణసన్నిభా చ|| జ్వరాస్యశోషాంగవిమర్ద్దకాససంధిశ్లథత్వారుచిరోమహర్షాః| శిరోర్త్తినేత్రామయపీనసాశ్చ మసూరికాణాం ప్రభవంతి చాగ్రే|| త్వగక్షిరోగాపస్మారరాజయక్ష్మమసూరికాః| దర్శనాత్ స్పర్శనాద్దానాత్ సంక్రామంతి నరాన్నరం|| ఇతి| పృథగ్దోషసంసర్గసన్నిపాతవిషద్రుమప్రసవాఘ్రాణజత్వభేదేనాస్యా నవవిధత్వమాఖ్యాతవాన్ భరద్వాజః| పృథగ్దోషసన్నిపాతరక్తాగంతుజత్వభేదేన షడ్విధత్వమాహ వృద్ధకాశ్యపః| తత్సర్వం గ్రంథగౌరవభయాదత్ర న లిఖ్యతే|| 10||

Adhikarana visphoTAH (11) · Śloka 11

తతః కష్టతరాః స్ఫోటా విస్ఫోటాఖ్యా మహారుజాః||11||

తతో మసూరికాతః సర్వేణ ప్రకారేణ కష్టతరా మహారుజాః స్ఫోటాస్త ఆఖ్యయా విస్ఫోటాః| (కష్టతరాః అతిశయితపీడాయుక్తాః నిరంతరచితస్ఫోటసర్వాంగతయాఽసనశయనాద్యేషు కథంచిదలబ్ధశర్మతయాఽనల్పవేదనా యుక్తా ఇత్యర్థః| విస్ఫోటస్య పిత్తజత్వమాహ భోజః- పిత్తం ప్రకుపితం స్థానాత్త్వచం బాహ్యాం సమాశ్రితం| కరోతి త్వగ్గతాన్ స్ఫోటానగ్నిదగ్ధోపమాన్ బహూన్|| సర్వదేహాశ్రయం జంతోర్జ్వరదాహసమన్వితాన్| నానాప్రకారసంస్థానాన్ విద్యాద్విస్ఫోటకాన్నృప|| ఇతి| జాతూకర్ణేఽపి- ఉషాచోషపరీదాహ జ్వరాంగసదనాన్వితాః| జాయంతే పిత్తవైషమ్యాద్విస్ఫోటాః సర్వదేహగాః|| ఇతి|| 11||

Adhikarana viddhA gardabhI ca (12) · Śloka 12

యా పద్మకర్ణికాకారా పిటకా పిటకాచితా| సా విద్ధా వాతపిత్తాభ్యాం తాభ్యామేవ చ గర్దభీ||12||

వాతపిత్తాభ్యాం యా పద్మకర్ణికాకారా అగ్రే మహతీ తనుమూలా పిటకాభిరన్యాభిరాచితా పిటకా సా నామ్నా విద్ధా భవతి| తాభ్యామేవేతి వాతపిత్తాభ్యామేవ గర్దభీ నామ పిటకా భవతి| అస్యాః పద్మకర్ణికాకారత్వం న భవతీత్యర్థాత్|| 12||

Adhikarana maNDalA (13) · Śloka 13

మండలా విపులోత్సన్నా సరాగపిటకాచితా||13||

ప్రకరణాద్వాతపిత్తాభ్యామేవ యా విపులా విస్తృతా ఉత్సన్నా ప్రాప్తోత్సేధా సరాగాభిరన్యాభిః పిటకాభిశ్చాచితా సా నామ్నా మండలా||13||

Adhikarana kakShyA gandhanAmA ca (14) · Śloka 14

కక్ష్యేతి కక్షాసన్నేషు ప్రాయో దేశేషు సానిలాత్| పిత్తాద్భవంతి పిటకాః సూక్ష్మా లాజోపమా ఘనాః| తాదృశీ మహతీ త్వేకా గంధనామేతి కీర్తితా||14||

సానిలాత్ ప్రధానాత్ పిత్తాత్ ప్రాయః కక్షాసన్నేషు ప్రదేశేషు సూక్ష్మా లాజసదృశా ఘనాశ్చ పిటకా భవంతి స రోగో నామ్నా కక్ష్యా| తాదృశీతి కక్షాసన్నేషు సానిలాత్| పిత్తాత్ యా మహత్యేకా పిటకా సా నామ్నా గంధనామా ఇతి కీర్తితా| (ప్రాయః శబ్దేనాస్యోపేక్షయా సకలశరీరఖ్యాపకత్వం సూచితం| కక్షాసన్నేషు ప్రదేశేషు బాహుపార్శ్వాదిష్విత్యర్థః| ఉక్తం చ సౌశ్రుతే- బాహుపార్శ్వాంసకక్షేషు కృష్ణాః స్ఫోటాః సుదారుణాః| పిత్తప్రకోపసంభూతాః కక్ష్యామితి వినిర్దిశేత్|| ఇతి| తాదృశీతి| ఆకృత్యా కక్ష్యాసదృశీ| మహతీ స్థూలా| ఏకా అద్వితీయా| ఏకా తు మహతీ ఇతి యోజనాయామనేకపిటకామధ్యే ఏకస్యా మహత్త్వమితి చ ప్రతీయతే| ఏతమర్థం పిత్తకారణత్వం చాహ ధన్వంతరిః- ఏకామేతాదృశీ దృష్ట్వా పిటకాం స్ఫోటకాచితాం| త్వగ్గతాం పిత్తకోపేన గంధనామాం ప్రచక్షత|| ఇతి|| 14||

Adhikarana rAjikAH (15) · Śloka 15

ఘర్మస్వేదపరీతేఽంగే పిటకాః సరుజో ఘనాః| రాజికావర్ణసంస్థానప్రమాణా రాజికాహ్వయాః||15||

ఘర్మేణాతపేన స్వేదేన వా పరీతే సమాయుక్తే చాంగే దేహే సరుజత్వాదిగుణా యాః పిటకాస్తా నామ్నా రాజికాహ్వయాః రాజికాసంజ్ఞాః| రాజికా రక్తసర్షపాస్తాభిస్తుల్యం వర్ణాది యాసాం పిటకానాం తాస్తథోక్తాః| (స్వేదః స్వేదవిధ్యుక్తతాపోపనాహాదిజనితః| సంస్థానేనైవ ప్రమాణసిద్ధేః పునరపి ప్రమాణకథనం ప్రమాణాధిక్యే ఏతద్ భ్రాంతినిరాసార్థం| అనుక్తకారణత్వాదత్రాప్యనిలపిత్తజత్వమూహ్యం)||15||

Adhikarana jAlagardabhaH (16) · Śloka 16

దోషైః పిత్తోల్బణైర్మందైర్విసర్పతి విసర్పవత్| శోఫో పాకస్తనుస్తామ్రో జ్వరకృజ్జాలగర్దభః||16||

పిత్తోల్బణైస్త్రిభిర్దోషైర్మందైశ్చిరకారిభిః క్రమేణ విసర్పవత్తనుత్వాదిగుణః పాకరహితశ్చ యః శోఫో విసర్పతి వ్యాప్నోతి స నామ్నా జాలగర్దభః|| 16||

Adhikarana agnirohiNI (17) · Śloka 17

మలైః పిత్తోల్బణైః స్ఫోటా జ్వరిణో మాంసదారణాః| కక్ష్యాభాగేషు జాయంతే యేఽగ్న్యాభాః సాఽగ్నిరోహిణీ| పంచాహాత్ సప్తరాత్రాద్వా పక్షాద్వా హంతి జీవితం||17||

పిత్తోల్బణైస్త్రిభిర్దోషైర్యే జ్వరాదియుతా మాంసదారణాః స్ఫోటా వర్ణదాహవ్యాప్త్యాదికేనాగ్నిసదృశాః కక్ష్యాసన్నేషు ప్రదేశేషు జాయంతే సాగ్నిరోహిణీత్యుచ్యతే| సా చాగ్నిరోహిణీ దోషకోపవశాత్ పంచాహేన సప్తరాత్రేణ పక్షేణ వా జీవితం హంతి| (పిత్తోల్బణైరుద్రిక్తపిత్తైర్మలైర్వాతాదిభిః జ్వరిణః సజ్వరస్య పురుషస్య| జ్వరిణ ఇతి స్ఫోటవిశేషణం వా ఆమరణాంతం జ్వరకారిణ ఇత్యర్థః| కక్ష్యాభాగేషు| అత్ర భాగశబ్దస్య బహువచనోక్త్యా న కేవలం కక్ష్యైవ తత్సమీపవర్తినోఽన్యేఽపి ప్రదేశా గృహ్యంతే| ఉక్తం చ సౌశ్రుతే- స్ఫోటాః కక్షంసపార్శ్వేషు జాయంతే మాంసదారణాః| అంతర్దాహజ్వరాకారా దీప్తపావకసన్నిభాః|| సప్తాహాద్వా దశాహాద్వా పక్షాద్వా ఘ్నంతి మానవం| తామగ్నిరోహిణీ విద్యాదసాధ్యాం సన్నిపాతతః|| ఇతి| మాంసదారిణః మాంసదరణశీలాః| అనేనైశామంతర్మూలత్వం ధ్వన్యతే| ఆగ్న్యాభాః వర్ణౌష్ణ్యాదిభిరగ్నిసదృశాః| య ఏవంవిధా విస్ఫోటా జాయంతే సా నామ్నా అగ్నిరోహిణీతి ప్రసిద్ధా| సా పంచాహాత్ పంచదివసాత్ పూర్వమితి శేషః| సప్తరాత్రాత్ సప్తదివసాత్ పక్షాత్పంచదశదివసాద్వా జీవితం నాశయతి| అసాధ్యప్రకరణాత్పంచ్చాహాదేః పరమితి వా| సన్నిపాతజాయా అప్యస్యా అసాధ్యమర్యాదాయాస్త్రైవిధ్యకథనమేకైకదోషోద్రేకాత్| తత్రాశుకారిణః పిత్తస్యోద్రేకకథనాత్పిత్తవాతకఫజస్థితిక్రమోఽపి బోద్ధవ్యః )|| 17||

Adhikarana irigallikA (18) · Śloka 18

త్రిలింగా పిటకా వృత్తా జత్రూర్ధ్వమిరిగల్లికా||18||

జత్రుణ ఊర్ధ్వం త్రిలింగా త్రిదోషలక్షణా వృత్తా యా పిటకా సా ఇరిగల్లికేత్యుచ్యతే| (అస్యా అపి సన్నిపాతజత్వాదుగ్రరుగ్జ్వరాదిసహితత్వం ద్యోత్యతే| ఉక్తంచ ధన్వంతరిణా _ పిటకాముత్తమాంగస్థాం వృత్తాముగ్రరుజాం జ్వరాం| సర్వాత్మికాం సర్వలింగాం జానీయాదిరిగల్లికాం|| ఇతి|| 18||

Adhikarana vidArI (19) · Śloka 19

విదారీకందకఠినా విదారీ కక్షవంక్షణే||19||

కక్షే వంక్షణే వా యా విదారీకందవత్ కఠినా పిటకా సా విదారీ నామ్నా| అత్రాపి త్రిలింగత్వమూహ్యం| ఉక్తంచ ధన్వంతరిణా విదారీకందవద్ధృత్తా కక్షవంక్షణసంధిషు| విదారికా సా విజ్ఞేయా సరుజా సర్వలక్షణా|| ఇతి|| 19||

Adhikarana sharkarArbudam (20) · Śloka 20

మేదోఽనిలకర్ఫర్గ్రంథిః స్నాయుమాంససిరాశ్రయైః| భిన్నో వసాజ్యమధ్వాభం స్రవేత్తత్రోల్బణోఽనిలః| మాంసం విశోష్య గ్రథితాం శర్కరాముపపాదయేత్| దుర్గంధిరుధిరం క్లిన్నం నానావర్ణంతతో మలాః| తాం స్రావయంతి నిచితాం విద్యాత్తచ్ఛర్కరార్బుదం||20||

స్నాయ్వాద్యాశ్రయైః మేదఃప్రభృతిభిః ప్రథమం గ్రంథిర్భవతి| తతః స ఏవ స్వయం భిన్నో వసాదిసదృశం స్రవేత్| తత్ర స్రావయుక్తే గ్రంథావనిలో వాయురుల్బణః ప్రాప్తబలో మాంసం విశోష్య గ్రథితాం కఠినాం శర్కరాముపపాదయేత్| తతోఽనంతరం మలా వాతాదయో నిచితా వృద్ధాః సంతః తాం శర్కరాం దుర్గంధత్వాదియుక్తం రుధిరం స్రావయంతి| తస్య రోగస్య శర్కరార్బుదమితి సంజ్ఞా| (స్నాయుమాంససిరాశ్రయైః స్నాయుర్మాంసం సిరాశ్చ ఆశ్రయో యేషాం తైః మేదోఽనిలకఫైః కృతో యో గ్రంథిః స స్వయం భిన్నః వసాజ్యమధ్వాభం వసాఘ్రుతమధునిభం యత్కించిత్ స్రవేత్| తత్ర తస్మిన్ కాలే అనిల ఉల్బణః ఆస్రావాల్లబ్ధావకాశతయా వృద్ధిం గతః మాంసం విశోష్య శోషయిత్వా గ్రథితాం గ్రథనాత్ కాఠిన్యయుక్తాం శర్కరాం శర్కరాతుల్యత్వాచ్ఛర్కరాం (శర్కరా చరత్కల్ల్) ఉపపాదయేత్ పరిణామయేత్| తతోఽనంతరం మలా వాతాదయో (నిచితామితి పాఠః)| నిచితాం వృద్ధాం తాం శర్కరాం దుర్గంధి దుర్గంధయుక్తం క్లిన్నం క్లేదయుక్తం నానావర్ణం సన్నిపాతజత్వాత్ సంకీర్ణవర్ణం రుధిరం రక్తం స్రావయంతి శర్కరాతః సిరాముఖేన స్రావయంతీత్యర్థః| ఉక్తంచ దుర్గంధం క్లిన్నమత్యర్థం నానావర్ణం తతః సిరాః| స్రవంతి సహసా రక్తం విద్యాత్తచ్ఛర్కరార్బుదం|| ఇతి| యదేవంవిధం తచ్ఛర్కరార్బుదం విద్యాత్)|| 20||

Adhikarana valmIkaH (21) · Śloka 21

పాణిపాదతలే సంధౌ జత్రూర్ధ్వం వోపచీయతే| వల్మీకవచ్ఛనైర్గ్రంథిస్తద్వద్బహ్వణుభిర్ముఖైః| రుగ్దాహకండూక్లేదాడ్యైర్వల్మీకోఽసౌ సమస్తజః||21||

పాణిపాదతలాదికే గ్రంథిరుపచయం ప్రాప్నోతి| తద్వదితి శర్కరార్బుదగ్రంథ్యుక్తహేతునా| వల్మీకవత్పిపీలికాస్థాణువత్క్రమవృద్ధ్యా చ బహుభిరణుభిశ్చ రుగ్దాహాద్యాఢ్యైర్ముఖైరుపలక్షితః| అసౌ రోగో నామ్నా వల్మీకః| అస్య పూర్వస్మాద్విశేషః సమస్తజత్వం సన్నిపాతజత్వం| (పాణితలే పాదతలే సంధౌ కక్షాదికే జత్రూర్ధ్వం జత్రోరుపరి భాగే వా వల్మీకవత్ వల్మీకసదృశం గ్రంథిర్గ్రథితః శోఫః తద్వద్వల్మీకవత్ బహ్వణుభిః బహుభిరసంఖ్యైరణుభిః సూక్ష్మైః రుగ్దాహకండూక్లేదాఢ్యైః రుగాది పరిపూర్ణైర్ముఖైః పూయోద్గమనద్వారైః శనైర్మందం మందం ఉపచీయతే ఉపచయం ప్రాప్నోతి| ఉపచయో వృద్ధిః| సమస్తజః సన్నిపాతజః| అసౌ వల్మీకః వల్మీకాఖ్యః క్షుద్రరోగః)|| 21||

Adhikarana kadaram (22) · Śloka 22

శర్కరోన్మథితే పాదే క్షతే వా కంటకాదిభిః| గ్రంథిః కీలవదుత్సన్నో జాయతే కదరం తు తత్||22||

శర్కరయా శిలాఖండికయా పాద ఉన్మథితే అథవా కంటకాదిభిః క్షతే కీలవత్ సోత్సేధో గ్రంథిర్జాయతే, తత్తు కదరం నామ్నా భవతి| (శర్కరాభిరున్మథితే కృత్తోన్మథనే నిరంతరనిచితశర్కరాప్రదేశాటనాదిత్యర్థః| కంటకాదిభిః, ఆదిశబ్దేన నిశితాగ్రదారుశకలాదిపరిగ్రహః| క్షతే వ్రణితే వా శబ్ద ఉన్మథనక్షతయోర్వికల్పార్థః| పాదే పాదతలే కీలవత్ ఉత్సన్న ఉన్నతః గ్రంథిర్జాయతే| కీలసామ్యేన నిఖాతకీలవదత్యంతవేదనాకరత్వం చ ద్యోత్యతే| తత్తు విశేషే కదరం కదరాఖ్యః క్షుద్రరోగః)|| 22||

Adhikarana ruddhagudam (23) · Śloka 23

వేగసంధారణాద్వాయురపానోపానసంశ్రయం| అణూకరోతి బాహ్యంతర్మార్గమస్య తతః శకృత్| కృచ్ఛ్రాన్నిర్గచ్ఛతి వ్యాధిరయం రుద్ధగుదో మతః||23||

అపానాఖ్యో వాయుర్వేగరోధాద్ధేతోరపానసంశ్రయం గుదసంశ్రయం మార్గం బాహ్యాంతరణూకరోతి సంకోచయతి| తతః అణూకరణాద్ధేతోరస్య పుంసః శకృత్ పురీషం కృచ్ఛ్రాన్నిర్గచ్ఛతి| అయం వ్యాధిర్నామ్నా రుద్ధగుదో మత ఆచార్యాణాం (వేగస్సంధారణాత్ అధో వాతపురీషాదివేగధారణాత్కుపితః అపానో వాయుర్గుదాశ్రయః| అస్య గుదస్య బాహ్యాంతర్మార్గం వలీత్రితయమిత్యర్థః| అపానసంశ్రయః ఇతి చ పాఠః)|| 23||

Adhikarana cippam (24) · Śloka 24

కుర్యాత్ పిత్తానిలం పాకం నఖమాంసే సరుగ్జ్వరం| చిప్పమక్షతరోగం చ విద్యాదుపనఖం చ తం||24||

పిత్తానిలం కర్తృనఖమాంసే సరుగ్జ్వరం పాకం కుర్యాత్| తస్య రోగస్య చిప్పమిత్యక్షతరోమిత్యుపనఖమితి చ నామత్రయం| (పిత్తం చానిలశ్చ పిత్తానిలం| అత్ర సర్వోఽపి ద్వంద్వః సమాహారార్థ ఏకవత్ స్యాదితి ద్వంద్వస్యైకవద్భావః, స నపుంసకమితి నపుంసకత్వంచ| నఖమాంసే నఖసంబంధిన్యంతర్బహిమాంసే సరుగ్జ్వరం రుగ్జ్వరోపేతం పాకం కుర్యాత్| తం రోగం చిప్పాఖ్యమక్షతరోగాఖ్యముపనఖాఖ్యంచ విద్యాజ్జానీయాత్)||24||

Adhikarana kunakhaH (25) · Śloka 25

కృష్ణోఽభిఘాతాద్రూక్షశ్చ ఖరశ్చ కునఖో నఖః||25||

అభిఘాతాద్ధేతోర్యః కృష్ణో రూక్షః ఖరశ్చ నఖో భవతి స రోగో నామ్నా కునఖో భవతి| (స్ఖలనశిలాదార్వాదిపతనజనితాదభిఘాతాద్ధేతోః)|| 25||

Adhikarana alasam (26) · Śloka 26

దుష్టకర్దమసంస్పర్శాత్ కండూక్లేదాన్వితాంతరాః| అంగుల్యోఽలసమిత్యాహుః ..........................||26||

దుష్టకర్దమస్య సంస్పర్శాత్ కండ్వాదియుతా అంగుల్యః అలసమిత్యాహుః| (దుష్టకర్దమసంస్పర్శాత్ కృమ్యాదిదూషితమలమయపంకస్పర్శశీలనాత్| అత్ర కఫపిత్తకారణత్వం శాస్త్రాంతరాదవగంతవ్యం| ఉక్తంచ దుష్టకర్దమసంస్పర్శాత్ పాదాంగుల్యంతరే వ్రణం| కండూషాక్లేదకోథాడ్యం స పిత్తః కురుతే కఫః|| ఇతి|| 26||

Adhikarana tilakAlakAdirogAH (27) · Śloka 27

........................తిలాభాంస్తిలకాలకాన్| కృష్ణానవేదనాంస్త్వక్స్థాన్ మశాంస్తానేవ చోన్నతాన్| మశేభ్యస్తూన్నతతరాన్ చర్మకీలాన్ సితాసితాన్| తథావిధో జతుమణిః సరుజో లోహితస్తు సః||27||

కృష్ణాదిగుణాన్ త్వక్స్థాన్ తిలాభాన్ తిలకాలకానాహుః| (తిలాభాన్ తిలప్రమాణాన్| ఉక్తంచ శాస్త్రాంతరే కృష్ణాస్తిలప్రమాణా యే నీరుజాః పిటకాః సమాః| వాతపిత్తప్రకోపేన తాన్ విద్యాత్తిలకాలకాన్|| ఇతి)| ఉన్నతాంస్తానేవ మశానాహుః| (ఉన్నతాన్ కించిదుత్సన్నాన్ తాంస్తిలకాలకాన్ ఏవ శబ్దేనాకృతిమాత్రస్య విశేష ఇతి ద్యోత్యతే| ఉక్తంచ అవేదనం స్థిరం చైవ యత్తు గాత్రే ప్రజాయతే| మాషవత్కృష్ణముత్సన్నం తద్వాతాన్మశమాదిశేత్|| ఇతి)| తేభ్యోఽప్యున్నతతరాన్ సితాసితాన్ చర్మకీలానాహుః| (సితాసితాన్ కాంశ్చిత్ సితాన్ కాంశ్చిదసితాన్| అర్శోనిదానోక్తచర్మకీలాంతు సితాసితత్వవిశేషః)| తథావిధః సరుజో లోహితశ్చ యః స నామ్నా జతుమణీః| (తథావిధః చర్మకీలతుల్యః| సహజో లోహిత ఇతి చ పాఠః| స జతుర్మణిస్తు విశేషే| సహజః దేహేన సహజాతశ్చేల్లోహితో రక్తవర్ణః)|| 27||

Adhikarana lA~jchanam (28) · Śloka 28

కృష్ణం సితం వా సహజం మండలం లాంఛనం సమం||28||

శరీరే యత్కృష్ణం వా సితం వా సహజం సమం మండలం తల్లాంఛ నమిత్యుచ్యతే| (సహజాతం సహజం| సమం నిమ్నోన్నతరహితం)|| 28||

Adhikarana vya~ggaM nIlikA ca (29) · Śloka 29

శోకక్రోధాదికుపితాద్వాతపిత్తాన్ముఖే తను| శ్యామలం మండలం వ్యంగం వక్త్రాదన్యత్ర నీలికా||29||

శోకాదికుపితాద్వాతపిత్తాత్తనుత్వాదిగుణం యన్ముఖే మండలం తన్నామ్నా వ్యంగం| తదేవ వక్త్రాదన్యత్ర దేశే స్థితం నీలికేతి నామ లభతే| సా చ స్వరూపావిశేషాన్న రోగాంతరం| (వ్యంగనీలికయోః సంజ్ఞాభేదస్య స్థానమాత్రజనితత్వాద్వక్ష్యమాణాషట్త్రింశత్సంఖ్యాయామేకత్వేనైవ సంఖ్యానం కార్యం, న పృథక్త్వేన|| 29||

Adhikarana doShavibhAgena vya~ggalakShaNam (30) · Śloka 30

పరుషం పరుషస్పర్శం వ్యంగం శ్యావం చ మారుతాత్| పిత్తాత్తామ్రాంతమానీలం శ్వేతాంతం కండుమత్కఫాత్| రక్తాద్రక్తాంతమాతామ్రం సోషం చిమిచిమాయతే||30||

తద్వ్యంగం మారుతాత్పరుషాదిరూపం తామ్రపర్యంతమానీలంచ పిత్తాత్| శ్వేతపర్యంతం కండుమచ్చ కఫాత్| రక్తపర్యంతాదిరూపం రక్తాద్వ్యంగం భవతి| సహ ఊషేణ స్వేదారతిమతా ప్రాదేశికేన దాహేన వర్తత ఇతి సోషం| (పిత్తానిలజే వ్యంగే కఫరక్తయోరుద్రేకకథనమయుక్తమితి చేద్ బ్రూమః'ఆశ్రయిభావనతోఽపి హ్యాశ్రయదోషాశ్రయాద్రుధిరం| వ్యంగేఽనిలపిత్తకృతేఽప్యాధిక్యేన దర్శయేద్రూపమీ త్యాదివచనాత్తదపి యుక్తమేవ|| 30||

Adhikarana prasuptiH (31) · Śloka 31

వాయునోదీరితః శ్లేష్మా త్వచం ప్రాప్య విశుష్యతి| తతస్త్వగ్జాయతే పాండుః క్రమేణ చ విచేతనా| అల్పకండూరవిక్లేదా సా ప్రసుప్తిః ప్రసుప్తితః||31||

వాయునా ఉదీరితః స్థానాత్ క్షిప్తః శ్లేష్మా త్వచం ప్రాప్య వాయునైవ శుష్యతి| తతస్త్వక్ పాండుత్వాదిగుణా జాయతే సంపద్యతే| సా ప్రసుప్తితః అచైతన్యాద్ధేతోః ప్రసుప్తిరిత్యుచ్యతే| (తతస్తస్మాద్ధేతోః త్వక్ పాండుః పాండురవర్ణా క్రమేణ విచేతనా చ భవతి| యదా యదా పవనో దీరితేన త్వగ్గతేన శుష్కేణ శ్లేష్మణా త్వక్పూర్యతే తదా తదా నిరవకాశతయా తత్ర రక్తాదివహనాభావాచ్చేతనాహానిః స్యాదితి క్రమార్థః| త్వచశ్చేతనా స్పర్శవిజ్ఞానం తేన హీనా విచేతనా)|| 31||

Adhikarana utkoThaH koThashca (32) · Śloka 32

అసమ్యగ్వమనోదీర్ణపిత్తశ్లేష్మాన్ననిగ్రహైః| మండలాన్యతికండూని రాగవంతి బహూని చ| ఉత్కోఠః సోఽనుబంధస్తు కోఠ ఇత్యభిధీయతే||32||

అసమ్యగ్వమనేనోదీర్ణయోః పిత్తశ్లేష్మణోరన్నస్య చ నిగ్రహేణ వేగధారణేన దేహేఽతికండుత్వాదియుక్తాని మండలాని భవంతి| ఏష చ రోగ ఉత్కోఠ ఇత్యభిధీయతే| స ఏవానుబంధః సన్ కోఠసంజ్ఞాం లభతే| (అల్పవీర్యేణాల్పమాత్రేణ వా వమనద్రవ్యేణ కృతం వమనమసమ్యగ్వమనం తేనాంతఃసంచితమలనిర్హర్తుమసమర్థతయా ఉన్ముఖీకరణముదీర్ణతా| పిత్తశ్లేష్మణ్Oర్నిగ్రహః పునర్వమనవిరేచనాభావః| అన్ననిగ్రహ ఉపవాసః| స ఏవోత్కోఠో జ్వరాద్యనుబంధయుక్తశ్చేత్ కోఠః| మండలానామేవాన్యోన్యానుబంధ ఇతి కేచిత్)|| 32||

Adhikarana uktarogANAM sa~gkhyAnam (33-36) · Śloka 36

ప్రోక్తాః షట్త్రింశదిత్యేతే క్షుద్రరోగా విభాగశః| యాన్ విజ్ఞాయ న సమ్ముహ్యేచ్చికిత్సాయాం చికిత్సకః||33|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతా వష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే క్షుద్రరోగ విజ్ఞానీయో నామ షట్త్రింశోఽధ్యాయః||36||

ఇత్యంతరోక్తప్రకారేణ ఏతే అజగల్లికా- యవప్రఖ్యా-అలజీకచ్ఛపీ-పనసికా-పాషాణగర్దభ-ముఖదూషికా-పద్మకంటకవివృతా-మసూరికా-విస్ఫోట-విద్ధా-గర్దభీ-మండలా-కక్ష్యా-గంధనామా-రాజికా-జాలగర్దభా-అగ్నిరోహిణీ-ఇరివేల్లికా-విదారీ-శర్కరార్బుద-వల్మీక-కదర-రుద్ధగుద-చిప్ప-కునఖా-ఆలసతిలకాలక-మశ-చర్మకీల-జతుమణి-లంఛన-వ్యంగ-ప్రసుప్తి-ఉత్కోఠాఖ్యాః షట్త్రింశత్క్షుద్రరోగా విభాగశ ఉక్తాః| యాన్ విజ్ఞాయభిషక్ చికిత్సాయాం న సమ్ముహ్యేదితి|| 33|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా- మష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయా ముత్తరతంత్రే షట్త్రింశోఽధ్యాయః