17. liṅganāśapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha li~gganAshapratiShedho nAma saptadasho~adhyAyaH - pra (1) · Śloka 1

અથાતો લિઙ્ગનાશપ્રતિશેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

લિઙ્ગનાશસ્ય દુઃસાધત્વાત્ પૃથક્ ચિકિત્સાં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે|| ૧||

Adhikarana li~gganAshaparyAyAH - upadravAshca (2) · Śloka 2

લિઙ્ગનાશે નીલિકા પટલમાન્ધ્યમિતિ પર્યાયાઃ| સઃ શ્લૈષ્મિક એવ પ્રાક્ સાધ્યોઽભિહિતઃ| તસ્ય પુનઃ ષડુપદ્રવાઃ-આવર્ત્તકી, શર્કરા, રાજીમતી, છિન્નાંશુકા, ચન્દ્રકી છત્રકી ચેતિ||૨||

લિઙ્ગનાશસ્ય વ્યવહારાર્થં પર્યાયકીર્તનમ્| સુબોધમ્| પ્રાગિતિ દૃષ્ટિરોગવિજ્ઞાનીયે| તસ્યેતિ લિઙ્ગનાશસ્ય| ઉપદ્રવોઽનુબન્ધિરોગાન્તરમ્ ||૨||

Adhikarana upadravalakShaNAni (3) · Śloka 3

તત્ર શ્વેતારુણાવર્ત્તવદનવસ્થિતા દૃષ્ટિરાવર્ત્તકી| અર્કક્ષીરલેશેનેવ કૂર્ચિકાપિણ્ડેનેવ ચાચિતા શર્કરા| શાલિશૂકાભરાજ્યાવૃતા રાજીમતી| છિન્નવિષમદગ્ધાભા સરુક્ છિન્નાંશુકા| કાંસ્યસમચ્છાયા ચન્દ્રકસંસ્થાના ચન્દ્રકી| નૈકવર્ણા છત્રનિભા છત્રકી| તા ન વિધ્યેત્| અપિ ચ||૩||

તત્રેત્યાદિનાઽવર્ત્તક્યાદીનાં ષણ્ણાં લક્ષણમ્| સુબોધમ્| તા આવર્તક્યાદીર્ન વિધ્યેત્| તદ્વર્જિતં લિઙ્ગનાશં વિધ્યેદિત્યર્થઃ| અપિ ચેત્યવેધ્યાયા નીલિકાયા લિઙ્ગનાશસ્ય સમુચ્ચયે| (આવર્ત્તોઽમ્ભસાં ભ્રમસ્તદ્વદનવસ્થિતા ચલા| આવર્ત્તકી તત્સંજ્ઞો લિઙ્ગનાશોપદ્રવઃ| એવં શર્કરાદયો વાચ્યાઃ| કૂર્ચિકા ક્ષીરવિકૃતિઃ| આચિતા સમન્તાદ્વ્યાપ્તા| શાલિશૂકાનામાભેવાભા યાસાં તાઃ શાલિશૂકાભાઃ શાલિશૂકાભાશ્ચ તા રાજયશ્ચ તાભિરાવૃતા| છિન્ના અન્તરાન્તરા વિચ્છેદયુક્તા, વિષમા વિષમસંસ્થાના, દગ્ધાભા દગ્ધપ્રતીતિયુક્તા ચ| સરુક્ રુજાસહિતા| કાંસ્યં કંસલોહમ્| ચન્દ્રકસંસ્થાના ચન્દ્રકાકારા| ચન્દ્રકં મયુરબર્હાગ્રમ્| નૈકવર્ણાઽનેકવર્ણા| છિત્રનિભા કિઞ્ચિદુન્નતત્વાચ્છત્રસદૃશી| છત્રમાતપત્રમ્)||૩||

Adhikarana avedhyali~gganASalakShaNam (4) · Śloka 4

ન વિધ્યેદસિરાર્હાણાં ન તૃટ્પીનસકાસિનામ્| નાજીર્ણભીરુવમિતશિરઃ કર્ણાક્ષિશૂલિનામ્| નાત્યુષ્ણશીતવાતાભ્રે નાસમ્પૂર્ણાં ચ નીલિકામ્||૪||

ઉપદ્રવષટ્કસ્ય લિઙ્ગમુક્ત્વાઽનન્તરમવેધ્યાન્ દર્શયતિ| અસિરાર્હા યેષાં સૂત્રસ્થાને સિરાવ્યધઃ પ્રતિષિદ્ધસ્તેષાં નીલિકાં તિમિરં ન વિધ્યેત્| સુબોધમ્| અસમ્પૂર્ણા અસઞ્જાતા||૪||

Adhikarana asa~jjAtanIlikAlakShaNam (5) · Śloka 5

અસઞ્જાતા હી વિષમા દધિમસ્તતનુશ્ચ સા| શલાકયાઽવઘૃષ્ટાપિ પુનરૂર્ધ્વં પ્રપદ્યતે| કરોતિ વેદનાં તીવ્રાં દૃષ્ટિઞ્ચ સ્થગયેત્પુનઃ||૫||

સા ચાસમ્પૂર્ણા નીલિકાઽનેન લક્ષણેન જ્ઞાતવ્યા| અસઞ્જાતા અસમ્પૂર્ણા સા નીલિકા વિષમત્વાદિરૂપા ભવતિ| વિષામા ક્વચિત્તન્ત્રી ક્વચિત્સમા| દધિમસ્તુવત્તનુરઘના| નેત્રચ્છિદ્રપ્રવિષ્ટયા કુરવકમુખયા શલાકયાઽવઘૃષ્ટાઽપિ પુનરપ્યૂર્ધ્વં નેત્રસ્ય પ્રપદ્યતે| સુબોધમ્| ( હૃદયે તુ 'અસઞ્જાતો હિ વિષમો દધિમસ્તુનિભસ્તનુઃ| શલાકયાઽવઘૃષ્ટોઽપિ પુનરૂર્ધ્વં પ્રપદ્યતે' ઇતિ પાઠઃ| વ્યાખ્યા| અસઞ્જાતોઽસમ્પૂર્ણઃ| વિષમો વિષમસંસ્થાનઃ| અન્તઃસ્થિતમલસ્યાઽસમ્પૂર્ણતયા કુત્રચિત્ સૂક્ષ્મત્વાત્ કુત્રચિન્નિબિડત્વાચ્ચ બહિર્નિમ્નોન્નતત્વયુક્તઃ| દધિમસ્તુનિભોઃ દધિનિભો મસ્તુનિભો વા| કદાચિદ્ દધિનિભઃ કદાચિન્મસ્તુનિભ ઇતિ કેચિત્| તનુરઘનઃ| શલાકયા અવઘૃષ્ટોઽપિ દૃષ્ટિમણ્ડલાન્નાસાં પ્રતિ નિર્લિખિતોઽપિ પુનરપ્યૂર્ધ્વં પ્રપદ્યતે| તીવ્રાં રુજં ચ કરોતિ| પુનરવઘર્ષણાદનન્તરં દૃષ્ટિંદૃષ્ટિમણ્ડલં સ્થગયેદાચ્છાદયેત્)|| ૫||

Adhikarana asampUrNanIlikAyAH gatiH (6) · Śloka 6

સા ચ સમ્પૂર્યતે શીઘ્રં શ્લેષ્મલૈર્વાતપિત્તલૈઃ| ચિરાત્ સોપદ્રવા ચ સ્યાત્...........................||૬||

સા ચાસમ્પૂર્ણા નીલિકા શ્લેષ્મલૈરાહારૈરાશુ સમ્પૂર્યતે વાતપિત્તલૈઃ પુનશ્ચિરાત્સમ્પૂર્યતે આવર્તક્યુપદ્રવયુક્તા ચ સ્યાત્| (શીઘ્રાવચ્છાદને ચિરાવચ્છાદને ચ હેતુમાહ-શ્લેષ્મલૈરિત્યાદિ| સ અસમ્પૂર્ણવૃદ્ધો લિઙ્ગનાશઃ શ્લેષ્મલૈઃ શ્લેષ્મવર્ધનૈરાહારાદિભિરાશ્વચિરાત્ પૂર્ણતાં પ્રાપ્નોતિ| અન્યૈરશ્લેષ્મલૈરાહારૈઃ સોપદ્રવ ઉપદ્રવૈરાવર્ત્તક્યાદિભિઃ સહિતાશ્ચિરેણ કાલેન પૂર્ણો ભવતિ )|| ૬||

Adhikarana vyadhyanIlikAlakShaNam (7) · Śloka 7

.......................ંઇષ્પ્રેક્ષ્યા ત્વર્હતિ વ્યધમ્|૭|

યા તુ નિષ્પ્રેક્ષ્યા પરિપૂર્ણત્વેનાવિજ્ઞાતસમયા સા વ્યધમર્હતિ||૭||

Adhikarana li~gganASe SastrakarmavidhAnam (7) · Śloka 7

અથ સ્નિગ્ધસ્ય વિરિક્તસ્ય ઘૃતૈઃ સમ્ભોજિતસ્ય નિશિ રસેન પ્રીણિતોત્તમાઙ્ગસ્યાભુક્તવતઃ સજ્જોપકરણસ્ય વિમલેઽહનિ સાધકે ચ કૃતસ્વસ્ત્યયનસ્ય વિહિતાદિત્યવિદેહાધિપતિપ્રણામસ્ય પૂર્વાહ્ણે નિવાતપ્રકાશદેશસ્થસ્ય પ્રત્યાદિત્યમાસ્તરણેન લબ્ધમાર્દવાયાં ભૂમૌ પ્રસાદિતચરણયુગ્મમુપવિષ્ટસ્ય ક્ષિતિતલગતસમતલોભયપાણેઃ પૃષ્ઠતઃ સુખોપવિષ્ટેન પરિચારકેણ હસ્તાભ્યાં નિશ્ચલમવલમ્બિતશિરસઃ કિઞ્ચિદુત્તાનાસ્યસ્ય સ્વાં નાસામિતરચ્ચેક્ષણમીક્ષમાણસ્યાતુરસ્ય જઙ્ઘયોરુપરિષ્ટાન્નાત્યુચ્છ્રિતાસનનિવિષ્ટો ભિષક્ દક્ષિણહસ્તાનુલોમમક્ષિમુખવાષ્પસ્વિન્નં નિમીલિતમીષદઙ્ગુષ્ઠોદરવિમૃદિતતારકતયા પરિપ્લુતદોષં સવ્યાઙ્ગુષ્ઠપ્રદદેશિનીભ્યામુન્મીલ્ય દક્ષિણમધ્યમાપ્રદેશિન્યઙ્ગુષ્ઠૈર્નિષ્કમ્પં ગૃહીતયા શલાકયા કૃષ્ણભાગાદ્ભાગદ્વયસ્યાપાઙ્ગાદેકભાગસ્ય ચ સઙ્ગમે દૃષેરાર્જવં નાત્યૂર્ધ્વમધો વા નેત્રસહજન્મનિ સન્ધૌ વિધ્યેત્| એવમેવ દક્ષિણં દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠપ્રદેશિન્યુન્મીલિતમિતરેણ કરેણૈવ ચાતુરસ્ય દક્ષિણપાર્શ્વે સ્થિત્વા||૭||

અથેત્યાદિના લિઙ્ગનાશે સસ્ત્રકર્મવિધાનમ્| રસેન માંસરસેન પ્રીણિતં તર્પિતં નસ્યાદિનોત્તમાઙ્ગં યસ્ય સ તથોક્તઃ| ઉપકરણાનિ તદુપયોગીનિ| વિદેહાધિપતિર્જનકો રાજા| પ્રત્યાદિત્યમાદિત્યાભિમુખમ્| આસ્તરણેન કુથાદિના લબ્ધમાર્દવા યા ભૂમિસ્તસ્યાં પ્રસારિતચરણયુગ્મો યોઽસઙ્કુચિતજાનૂપવિષ્ટઃ| ક્ષિતિતલગતૌ સમતલૌ દ્વૌ પાણી યસ્ય| હસ્તસ્યાન્તર્ભાગસ્તલઃ| ઇતરદ્યત્ પ્રયુજ્યમાનકર્મ ઈક્ષણં તસ્માદ્ દ્વિતીયમ્| ઈક્ષણં નેત્રમ્| યચ્ચોપવિષ્ટેન પ્રસારિતમાતુરેણ જાનુયુગ્મં તન્મધ્યે કૃત્વા કર્મયોગ્યનૈકટ્યેન કર્મસૌકર્યાપેક્ષં યોજ્યમ્| મુખવાષ્પો વૈદ્યમુખોદ્ભવઃ| સવ્યો વામઃ| પ્રદેશિન્યઙ્ગુષ્ઠનિકટાઙ્ગુલી| સહજન્મનિ સન્ધૌ સ્વાભાવિકે છિદ્રે| ઇતિ દક્ષિણહસ્તેન વ્યધઃ સવ્યનેત્રે| એવમેવ હસ્તકર્મવૈપરીત્યેનાતુરસ્ય દક્ષિણં નેત્રં વિધ્યેત્|| ૭||

Adhikarana samyagviddhalakShaNam (8) · Śloka 8

અથ શબ્દવદવેદનં સામ્બુબિન્દુસ્રુતિ ચ સમ્યગ્વિદ્ધં વિદ્યાત્| પ્રવિષ્ટમાત્રાં ચ શાલાકાં ધારયેત્| રાગાશ્રુવેદનાનુત્પાદનાર્થઞ્ચ સ્તન્યેન સેચયેત્| તતઃ પુનરાતુરમાશ્વાસ્ય ભ્રમયન્ શલાકામાદૃષ્ટિમધ્યાત્ પ્રવેશયેત્||૮||

અથેતિ| શબ્દવદિત્યાદિ સમ્યગ્વિદ્ધલક્ષણમ્| સુબોધમ્| શલાકાયામન્તસ્થિતાયામેવ સ્તન્યેન સેકઃ| આદૃષ્ટિમધ્યાદ્ દૃષ્ટિમધ્યં યાવત્ ||૮||

Adhikarana vedhottaraM karma (9) · Śloka 9

અધશ્ચાસ્યાવલોકયતો લિઙ્ગનાશમદ્રુતમવિલમ્બિતમનુસુખમધોમુખમપનયેદુચ્છિઙ્ખયેચ્ચૈનમ્| તથા હિ દૃક્સ્રસ્તકફસ્ય વિશુધ્યતિ| વિશુદ્ધદૃષ્ટેશ્ચાઙ્ગુલિં તન્તૂન્ જ્ઞાતીન્ સન્તતીંશ્ચ દર્શયેત્| પ્રેક્ષમાણસ્ય ચાનિમીલિતાન્નેત્રાચ્છન્નૈઃ શનૈઃ ભ્રમયન્નેવ શલાકામપકર્ષેત્| અથ વ્યપગતદોષસ્ય યથાવત્ પશ્યતઃ સુખોષ્ણઘૃતાપ્લુતં પિચુમીક્ષણસ્યોપરિ દત્વા બધ્નીયાત્| તતો નિવાતમાગારમનુપ્રવેશ્ય સંવેશ્ય ચ સોપધાને મૃદુશયને શયાનં દક્ષિણેઽક્ષિણિ વિદ્ધે વામેન પાર્શ્વેન વામે દક્ષિણેનોભયસ્મિન્નુત્તાનમનુકૂલાભિઃ કથાભિરુપચારેત્| યથાશક્તિ ચૈનમુપવાસયેત્ ઉદ્ગારક્ષવથુકાસનિષ્ઠીવનોત્ક્ષેપણાનિ ત્ર્યહં પરિહરેત્| સ્નાનામ્બુપાનદન્તધાવનાધોમુખાવસ્થાનાનિ સપ્તાહમ્| સ્નેહવિધિં ચેક્ષેત| મૂર્ધ્નિ પાદયોશ્ચ ઘૃતાભ્યઙ્ગમાચરેત્| તૃતીયે ચાહ્નિ મુક્ત્વાક્ષિ પરિષેચયેદેરણ્ડપલ્લવશૃતેન દુગ્ધોષ્ણેન દુગ્ધેન| જીવનીયૈર્વા સિદ્ધેન પયસા હવિષા વા| તદ્વલ્લઘુના પઞ્ચમૂલેન| તતઃ પૂર્વવદ્ બધ્નીયાત્| તતઃ પ્રભૃત્યેવમેવ પ્રત્યહમાસપ્તાહમ્| સપ્તમે તુ દિવસે સર્વથા મોક્ષયેત્| દશમે વા| ભોજયેચ્ચૈનં વ્યોષામલકયુક્તં દ્રવમીષત્સ્નેહલવણં વાટ્યમુષ્ણોદકદ્વિતીયાં વિલેપીં વા| એવમાચરતો રુજા રાગાદયૌ નાનુવર્ત્તન્તે||૯||

અસ્યેત્યાતુરસ્યાધોભૂમિદેશમીક્ષમાણસ્ય નેત્રાલ્લિઙ્ગનાશમધોમુખં નેત્રસ્યાધોભાગે અપનયેદાકર્ષેત્| તથાહીત્યુછિઙ્ખનેન સ્રસ્તકફત્વાદ્ દૃગ્વિશુધ્યતિ| શેષં વ્યાખ્યાસમમ્| પિચુ કાર્પાસચુલુકમ્| સ્નાનાદીનિ સપ્તાહં પરિહરેદિતિ સમ્બન્ધઃ| સ્નેહવિધિં ચેક્ષેત તદુક્તાચારવિધાનાય| દોગ્ધોષ્ણં ધારોષ્ણમેવ યદેરણ્ડપલ્લવશ્રૃતં દુગ્ધં ક્ષીરં તેન સેચયેત્| અથવા જીવનીયાખ્યૈઃ સિદ્ધેન ક્ષીરેણ વા ઘૃતેન વા સેચયેત્| તદ્વદિતિ પયસા હવિષા વા લઘુપઞ્ચમૂલસિદ્ધેન| પૂર્વવદિત્યર્માદિવિધાનેન| તતઃપ્રભૃતિ પ્રત્યહં વિમુચ્યૈવમેવ બધ્નીયાદિત્યર્થઃ| દશમે વેતિ દોહાદ્યપેક્ષયા| સર્વથેત્યપુનર્બન્ધનાય| સુબોધમ્| રુજા રાગાદય ઇત્યત્રાદિશબ્દેનાશ્વાદયઃ|| ૯||

Adhikarana rujAdyupadravacikitsA pathya~jca (10) · Śloka 10

તદનુવૃત્તૌ યષ્ટીમધુકલોધ્રમૃદ્વીકાસૈન્ધવૈઃ સિદ્ધેન સસિતેનઽજપયસા નયનમાશ્ચ્યોતયેત્| મધુકકુષ્ઠોત્પલદ્રાક્ષાલાક્ષાશર્કરાભિર્વા| પૃશ્નિપર્ણીમુસ્તમધુકશતાવરીપદ્મકસૈન્ધવૈર્વા| શિરોવક્ત્રલેપઞ્ચ સારિવાગૌરિકયવદૂર્વાઘૃતૈઃ કુર્યાત્| માતુલુઙ્ગરસાપ્લુતૈર્વા મૃદુભૃષ્ટૈસ્તિલૈઃ સસર્ષપૈઃ| અજાક્ષીરદ્રુતૈર્વા પયસ્યાસારિવાપત્રમઞ્જિષ્ઠાયષ્ટ્યાહ્વૈર્હિમઃ સુખોષ્ણો વા લેપઃ| તદ્વદ્દેવદારુનાગરપદ્મકૈર્વા| જાઙ્ગલરસેન ચ જીવનીયક્વાથવતા ભોજયેત્| વાતહરવર્ગસિદ્ધેન ચ પયસા| પદ્મકાદિગર્ભસિદ્ધં સર્પિઃ પાનનાવનસેકેષુ વિદધ્યાત્| તથાનુપશમે સિરાં વિધ્યેત્| અધિમન્થસાધનં ચેક્ષેત||૧૦||

તદનુવૃત્તૌ રુજાદ્યનુવૃત્તૌ તુ યષ્ટીમધુકાદિભિઃ સિદ્ધેનાજપયસા સશર્કરેણ નયનમાશ્ચ્યોતયેત્| મધુકાદિભિર્વા નયનમાશ્ચ્યોતયેત્| અત્ર સામર્થ્યાજ્જલમ્| અથવા પૃશ્નિપર્ણ્યાદિભિરાશ્ચ્યોતયેત્| સારિવાદિભિઃ શિરોવક્ત્રલેપં ચ કુર્યાત્| અથવા સર્ષપયુક્તૈસ્તિલૈસ્તોકભૃષ્ટૈર્માતુલુઙ્ગસ્ય રસેનપ્લુતૈરાલોડિતૈઃ શિરસો વક્ત્રસ્ય ચ લેપઃ| અથવા પયસ્યાદિભિરજાક્ષીરદ્રુતૈરાલેપો હિમઃ સુખોષ્ણો વા શિરસિ વક્ત્રે ચેતિ પ્રકરણાત્| પયસ્યા ક્ષીરિકા| અથવા દેવદાર્વાદિભિર્લેપસ્તદ્વદિતિ અજાક્ષીરદ્રુતો હિમઃ સુખોષ્ણો વા| જાઙ્ગલરસેનેત્યાદિ સુબોધમ્| વાતહરવર્ગસિદ્ધેન ચ પયસા ભોજયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| અધિમન્થસાધનં સર્વગાક્ષિરોગોક્તમીક્ષેતાનુષ્ઠાનાય|| ૧૦||

Adhikarana AcArAtikramapariNAmAstatropacArashca (11) · Śloka 11

યથોક્તાચારાતિક્રમાત્તુ વ્યધઃ પાકમુપયાતિ| અભિષ્યન્દાધિમન્થાદયઃ સ્યુર્વ્યધદોષાચ્ચ| તાન્યથાસ્વમુપક્રમેત||૧૧||

યથોક્તસ્યાનન્તરોક્તસ્યાચારસ્યાતિક્રમાલ્લિઙ્ગનાશવ્યધઃ પાકમુપયાતિ| અભિષ્યન્દાધિમન્થાદય ઇત્યત્રાદિશબ્દેન સર્વેષાં સર્વગાક્ષિરોગાણાં ગ્રહણમ્| વ્યધદોષાચ્ચૈવમેવ ભવેત્| તાનિત્યભિષ્યન્દાધિમન્થાદીન્યથાસ્વં ચિકિત્સયોપક્રમેત||૧૧||

Adhikarana vyadhadoShAH tatropAyASca (12) · Śloka 12

વ્યધદોષાઃ પુનરધ ઊર્ધ્વં કૃષ્ણાસન્નમપાઙ્ગાસન્નં સિરાવ્યધશ્ચ| તત્રાધોવ્યધાદત્યર્થશૂલાસ્રસ્રુતિરાગાઃ શલાકાયાશ્ચોપલેપો બહલપિચ્છિલઃ કૃષ્ણં વલિભિરુપચીયતે નયનં સ્રવતિ તદ્વર્જયેત્| ઊર્ધ્વવ્યધાદતિમાત્રરુક્| તત્રાત્યુષ્ણઘૃતપરિષેકો વાતહરં ચ કર્મ| કૃષ્ણાસન્નવ્યધાન્ન સુખમપનીયતે પટલમ્| કૃષ્ણે ચ રુજા| દૃષ્ટિરપિ ચ રક્તાવચ્છાદિતા કૃષ્ણમણ્ડલાભા ભવતિ| તત્ર સર્પિસ્સેકવિરેકરક્તમોક્ષૈઃ સિદ્ધિઃ| અપાઙ્ગાસન્નવ્યધાચ્છોફશૂલતોદભેદાઃ સાસ્રાઃ સ્રુતયઃ| તત્ર ઘૃતસેકોપવાસૌ ભ્રુવોરન્તરે ચ દાહઃ| સિરાવ્યધાદ્રક્તાગમો વિવિધાશ્ચ વેદનાઃ| તત્ર સ્તન્યમધુકવિપક્વેન સર્પિષા પરિષેકોઽપાઙ્ગે વા દાહઃ||૧૨||

વ્યધદોષાચ્ચ રોગાઃ સ્યુરિત્યુક્તમ્| તે તુ વ્યધદોષા પુનરધ ઇત્યાદિના પ્રદર્શ્યન્તે| અત્યૂર્ધ્વમધઃ શલાકયા વેધ ઉક્ત ઊર્ધ્વાધોદોષઃ| એવમન્યદપિ વાચ્યમ્| તત્રેતિ નિર્ધારણે| અધોવ્યધાદત્યર્થં શૂલાદિત્રયં શલાકોપલેપાદિકં ચ| બહલપિચ્છિલ ઇત્યુપલેપવિશેષણમ્| કૃષ્ણમિતિ નેત્રભાગઃ| તદધોવ્યધં વર્જયેદસાધ્યત્વાત્| ઊર્ધ્વવ્યધાદિત્યાદિ સુબોધમ્| વાતહરં કર્મ યત્કિઞ્ચિત્સૂત્રોક્તમ્| કૃષ્ણાસન્નવ્યધાદિતિ| પટલં લિઙ્ગનાશઃ| દૃષ્ટિઃ દૃષ્ટિમણ્ડલમ્| તત્રેતિ કૃષ્ણાસન્નવ્યધે| સર્પિસ્સેકાદિભિઃ સિદ્ધી રોગોપશમાખ્યા| અપાઙ્ગસ્યાસન્ને સમીપે વ્યધાચ્છોફાદયઃ સ્યુસ્તત્ર ઘૃતસેકાદિકમ્| સિરાવ્યધાદ્રક્તાગમાદિસ્તત્ર સિરાવ્યધરોગે સ્તન્યમધુકસિદ્ધેન સર્પિષા પરિષેકો દાહશ્ચાપાઙ્ગે|| ૧૨||

Adhikarana sirAjAle karmaviSeShaH (13) · Śloka 13

સિરાજાલવતિ તુ નેત્રે પ્રાક્ સિરાજાલમપનયેત્| તતો લબ્ધબલં સ્નિગ્ધં ચ વિધ્યેત્||૧૩||

સિરાજાલવતિ નેત્રે તુ સિરાજાલં પ્રાગપનયેત્તતો લબ્ધબલાદિકં નેત્રં વિધ્યેત્|| ૧૩||

Adhikarana SalAkABramaNadoShAH upacAraSca (14) · Śloka 14

અથ શલાકાભ્રમણદોષાઃ| ક્ષોભણમૂર્ધ્વમધોઽત્યર્થદૃષ્ટિઘટ્ટનમતિદૃષ્ટિપ્રેરણઞ્ચ| શલાકાક્ષોભણાદ્ધિ સ્પન્દનતોદભેદપરિમન્થાઃ| તસ્મિન્ યષ્ટીમધુકપોટ્ટાલ્યા ઘૃતમૃદિતયા સેકો જલૌકસશ્ચ| ઊર્ધ્વપ્રણયનાદ્રાગોઽતિવેદના ચ| તત્રોપવાસો ઘૃતસેકશ્ચ સ્પર્શસુખઃ| અધોનયનાચ્છૂલં રક્તાગમશ્ચ| તત્ર સર્પિર્મણ્ડોઽનુવાસનં નાવનં ચ| અતીત્ય દૃષ્ટિં શલાકાયાઃ પ્રેરણાદ્રક્તસ્રવણં રક્તાભરૂપદર્શનં ચ| તત્ર સર્પિસ્સેકોપવાજલૌકસઃ||૧૪||

અથેત્યાદિના શલાકાભ્રમણદોષાઃ| સુબોધમ્| દૃષ્ટિર્દૃષ્ટિમણ્ડલમ્| પરિમન્થઃ પરિતો મથનમિવ વેદનાવિશેષઃ| દૃષ્ટ્યાકુલતા આકુલદર્શિત્વમ્||૧૪||

Adhikarana li~gganASadoShAH upacAraSca (15) · Śloka 15

લિઙ્ગનાશદોષાસ્તુ સ્ફુટનમવગલનં વિસ્તરણમુત્પ્લવનં લીનતા ચ| તત્ર શલાકયા સ્પૃષ્ટો લિઙ્ગનાશો યઃ સ્ફુટતિ તમેરણ્ડપત્રસ્વિન્નં ખણ્ડશઃ શોધયેત્| તતઃ કૃષ્ણાસૈન્ધવમધુભિરવપીડનમ્| અવગલતિ તુ શલાકામપનીય સ્તન્યસેકં દદ્યાદવપીડનં ચ શુણ્ઠીગુડં જલૌકસશ્ચ| વિસ્તીર્યમાણો સુખોષ્ણામ્બુપ્લુતેન વાસસા સ્વેદો ઘૃતમણ્ડશ્ચ પ્રતિમર્શઃ| તદ્વદુત્પ્લવમાને વિત્રાસનં શીતામ્ભસા પ્રતતં ચોચ્છિઙ્ખનં ચ||૧૫||

સ્ફુટનાદયો લિઙ્ગનાશસ્ય સ્વભાવદોષાઃ| સ્ફુટનં મણ્ડલસ્ય બહુધાઽઽગમનમ્| અવગલનં શલાકયા સ્પ્રષ્ટુમશક્યત્વમ્| શેષં સુબોધમ્| એષાં દોષાણાં ક્રમેણ ચિકિત્સા ચ સુબોધા| અવપીડનં સૂત્રોક્તલક્ષણં નસ્યમ્| પ્રતિમર્શો નાસાભ્યઙ્ગઃ| વિત્રાસનં શીતામ્ભસા બિન્દુપ્રક્ષેપયુક્તેનોત્ત્રાસનમ્| તદ્વદિત્યનેન પૂર્વોક્તઃ સ્વેદઃ પ્રતિમર્શશ્ચ||૧૫||

Adhikarana utplavanadoShe cikitsAviSeShaH (16) · Śloka 16

સ્થિરે ચલે ચ દોષે પત્રભઙ્ગસ્વેદઃ| તથાઽપ્યનપગચ્છતિ શલાકાપગમને વા પુનરુત્પ્લવને સ્નેહપાનનસ્યાદિભિરુપાદ્ય પુનર્વિધ્યેત્| એવમપિ પુનરુત્પ્લવને ભ્રુવોરન્તરે દાહઃ||૧૬||

સ્થિર ઇત્યાદિના ઉત્પ્લવનવિશેષચિકિત્સોચ્યતે| સુબોધમ્| તથાપિ સ્વેદેનાપિ| યદા તુ શલાકાયામપનીતાયાં પુનર્દોષ ઉત્પ્લવતે તદા સ્નેહપાનાદિનોપપાદ્ય પુનર્વિધ્યેત્| સુબોધમ્| દાહઃ સૂર્યકાન્તાદિના ત્વગ્દાહઃ||૧૬||

Adhikarana lInatAdoShe cikitsAviSeShaH (17) · Śloka 17

યસ્ત્વપકૃષ્યમાણો દૃષ્ટિમણ્ડલે લીયતે તત્ર ક્ષીરેણ નાડીસ્વેદં દદ્યાત્| શતાહ્વામધુકચૂર્ણસંસૃષ્ટં ચ ઘૃતં પ્રતિમર્શ ઇતિ||૧૭||

યસ્ત્વિત્યાદિના લીનતોચ્યતે| સુબોધમ્| નાડીસ્વેદઃ સૂત્રોક્તલક્ષણઃ| શતપુષ્પામધુયષ્ટીચૂર્ણયુક્તં ઘૃતં પ્રતિમર્શઃ|| ૧૭||

Adhikarana karmAvadhiviShaye sAmAnyaniyamAH (18) · Śloka 18

ભવતિ ચાત્ર વેધ્યેઽક્ષ્ણિ કાર્યે સ્વેદાદૌ નિયમોઽયં વિધીયતે| સ્વેદદાહપ્રતીમર્શાન્ સદ્યો વિદ્ધે તુ સેચનમ્| અવપીડં તૃતીયેઽહ્નિ યુઞ્જ્યાત્તદ્વજ્જલૌકસઃ| સપ્તાહાન્તે સિરામોક્ષં વિરેકં બસ્તિકર્મ ચ| યન્ત્રાણામનુરુધ્યેત દૃષ્ટેરાસ્થૈર્યલાભતઃ| રૂપાણિ સૂક્ષ્મદીપ્તાનિ સહસા નાવલોકયેત્||૧૮||

ગતાનુગતિકા| વ્યધનીયેઽક્ષ્ણિ સ્વેદાદૌ કાર્યે અયં નિયમો વિધીયતે| ક ઇત્યાહ-સ્વેદદાહેત્યાદિ| સુબોધમ્| યાવદ્ દૃષ્ટેઃ સ્થૈર્યલાભસ્તાવદ્યન્ત્રણાનુરોધઃ||૧૮||

Adhikarana SalAkAdoShAH (19) · Śloka 19

કુર્યાચ્છલાકા સ્થૂલાગ્રા વિશાલવ્રણતાં તનુઃ| પટલોત્પ્લવનં તીક્ષ્ણાક્ષતમન્તઃ ખરા રુજઃ| કુણ્ઠા ચ વિષમાશ્રૂણિ હ્રસ્વા દીર્ઘા ચ દુર્ગ્રહા||૧૯||

કુર્યાદિત્યાદિના શલાકાદોષાઃ| સુબોધમ્| કુણ્ઠા ભુગ્ના| વિષમા નિમ્નોન્નતા| હ્રસ્વા વા દીર્ઘા વા દુગ્રહા ભવતિ||૧૯||

Adhikarana viddhe~akShNi a~jjanAni (20-17) · Śloka 17

આડકીમૂલમરિચહરિતાલરસાઞ્જનૈઃ| વિદ્ધેઽક્ષ્ણિ સગુડા વર્ત્તિર્યોજ્યા દિવ્યામ્બુપેષિતા| જાતીશિરીષધવમેષવિષાણપુષ્પ- વૈડૂર્યમૌક્તિકફલં પયસા સુપિષ્ટમ્| આજેન તામ્રમમુના પ્રતનુ પ્રદિગ્ધં સપ્તાહતઃ પુનરિદં પયસૈવ પિષ્ટમ્| પિણ્ડાઞ્જનં હિતમનાતપશુષ્કમક્ષ્ણિ વિદ્ધે પ્રસાદજનનં બલકૃચ્ચ દૃષ્ટેઃ| સ્રોતોજવિદ્રુમશિલાઽપ્પતિફેનતીક્ષ્ણૈ- રસ્યૈવ તુલ્યમુદિતં ગુણકલ્પનાભિઃ||૨૦|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે લિઙ્ગનાશપ્રતિષેધો નામ સપ્તડશોઽધ્યાયઃ||૧૭||

આઢકીમૂલાદિભિર્દિવ્યામ્બુપેષિતા સગુડા વર્તિવિદ્ધેઽક્ષ્ણિયોજ્યા| (વિદ્ધે કૃતલિઙ્ગનાશવેધેઽક્ષ્ણિ નેત્રે આઢકીમૂલાદિભિઃ સગુડા ગુડોપેતા દિવ્યામ્બુપેષિતા ગઙ્ગાજલપિષ્ટા વર્ત્તિર્યોજ્યા )| જાત્યાદિકમાજેન પયસા પિષ્ટમમુના પિષ્ટેન ચ તામ્રં પ્રતનુ પ્રદિગ્ધં સપ્તાહતશ્ચ પુનસ્તામ્રપાત્રાદ્ ગૃહીત્વા ક્ષીરેણ પિષ્ટં છાયાશુષ્કં પિણ્ડાઞ્જનં વિદ્ધેઽક્ષ્ણિ હિતં પ્રસાદજનનં દૃષ્ટેશ્ચ બલકૃત્| સ્રોતોજાદિકમસ્યૈવ જાત્યાદિકસ્ય ગુણૈઃ કલ્પનાભિશ્ચાજાક્ષીરપેષણતામ્રલેપનાદિભિસ્તુલ્યમુદિતમ્| અપ્પતિફેનઃ સમુદ્રફેનઃ| તીક્ષ્ણં મરિચમ્|| ૨૦|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે સપ્તદશોઽધ્યાયઃ