17. liṅganāśapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha li~gganAshapratiShedho nAma saptadasho~adhyAyaH - pra (1) · Śloka 1

અથાતો લિઙ્ગનાશપ્રતિશેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana li~gganAshaparyAyAH - upadravAshca (2) · Śloka 2

લિઙ્ગનાશે નીલિકા પટલમાન્ધ્યમિતિ પર્યાયાઃ| સઃ શ્લૈષ્મિક એવ પ્રાક્ સાધ્યોઽભિહિતઃ| તસ્ય પુનઃ ષડુપદ્રવાઃ-આવર્ત્તકી, શર્કરા, રાજીમતી, છિન્નાંશુકા, ચન્દ્રકી છત્રકી ચેતિ||૨||

Adhikarana upadravalakShaNAni (3) · Śloka 3

તત્ર શ્વેતારુણાવર્ત્તવદનવસ્થિતા દૃષ્ટિરાવર્ત્તકી| અર્કક્ષીરલેશેનેવ કૂર્ચિકાપિણ્ડેનેવ ચાચિતા શર્કરા| શાલિશૂકાભરાજ્યાવૃતા રાજીમતી| છિન્નવિષમદગ્ધાભા સરુક્ છિન્નાંશુકા| કાંસ્યસમચ્છાયા ચન્દ્રકસંસ્થાના ચન્દ્રકી| નૈકવર્ણા છત્રનિભા છત્રકી| તા ન વિધ્યેત્| અપિ ચ||૩||

Adhikarana avedhyali~gganASalakShaNam (4) · Śloka 4

ન વિધ્યેદસિરાર્હાણાં ન તૃટ્પીનસકાસિનામ્| નાજીર્ણભીરુવમિતશિરઃ કર્ણાક્ષિશૂલિનામ્| નાત્યુષ્ણશીતવાતાભ્રે નાસમ્પૂર્ણાં ચ નીલિકામ્||૪||

Adhikarana asa~jjAtanIlikAlakShaNam (5) · Śloka 5

અસઞ્જાતા હી વિષમા દધિમસ્તતનુશ્ચ સા| શલાકયાઽવઘૃષ્ટાપિ પુનરૂર્ધ્વં પ્રપદ્યતે| કરોતિ વેદનાં તીવ્રાં દૃષ્ટિઞ્ચ સ્થગયેત્પુનઃ||૫||

Adhikarana asampUrNanIlikAyAH gatiH (6) · Śloka 6

સા ચ સમ્પૂર્યતે શીઘ્રં શ્લેષ્મલૈર્વાતપિત્તલૈઃ| ચિરાત્ સોપદ્રવા ચ સ્યાત્...........................||૬||

Adhikarana vyadhyanIlikAlakShaNam (7) · Śloka 7

.......................ંઇષ્પ્રેક્ષ્યા ત્વર્હતિ વ્યધમ્|૭|

Adhikarana li~gganASe SastrakarmavidhAnam (7) · Śloka 7

અથ સ્નિગ્ધસ્ય વિરિક્તસ્ય ઘૃતૈઃ સમ્ભોજિતસ્ય નિશિ રસેન પ્રીણિતોત્તમાઙ્ગસ્યાભુક્તવતઃ સજ્જોપકરણસ્ય વિમલેઽહનિ સાધકે ચ કૃતસ્વસ્ત્યયનસ્ય વિહિતાદિત્યવિદેહાધિપતિપ્રણામસ્ય પૂર્વાહ્ણે નિવાતપ્રકાશદેશસ્થસ્ય પ્રત્યાદિત્યમાસ્તરણેન લબ્ધમાર્દવાયાં ભૂમૌ પ્રસાદિતચરણયુગ્મમુપવિષ્ટસ્ય ક્ષિતિતલગતસમતલોભયપાણેઃ પૃષ્ઠતઃ સુખોપવિષ્ટેન પરિચારકેણ હસ્તાભ્યાં નિશ્ચલમવલમ્બિતશિરસઃ કિઞ્ચિદુત્તાનાસ્યસ્ય સ્વાં નાસામિતરચ્ચેક્ષણમીક્ષમાણસ્યાતુરસ્ય જઙ્ઘયોરુપરિષ્ટાન્નાત્યુચ્છ્રિતાસનનિવિષ્ટો ભિષક્ દક્ષિણહસ્તાનુલોમમક્ષિમુખવાષ્પસ્વિન્નં નિમીલિતમીષદઙ્ગુષ્ઠોદરવિમૃદિતતારકતયા પરિપ્લુતદોષં સવ્યાઙ્ગુષ્ઠપ્રદદેશિનીભ્યામુન્મીલ્ય દક્ષિણમધ્યમાપ્રદેશિન્યઙ્ગુષ્ઠૈર્નિષ્કમ્પં ગૃહીતયા શલાકયા કૃષ્ણભાગાદ્ભાગદ્વયસ્યાપાઙ્ગાદેકભાગસ્ય ચ સઙ્ગમે દૃષેરાર્જવં નાત્યૂર્ધ્વમધો વા નેત્રસહજન્મનિ સન્ધૌ વિધ્યેત્| એવમેવ દક્ષિણં દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠપ્રદેશિન્યુન્મીલિતમિતરેણ કરેણૈવ ચાતુરસ્ય દક્ષિણપાર્શ્વે સ્થિત્વા||૭||

Adhikarana samyagviddhalakShaNam (8) · Śloka 8

અથ શબ્દવદવેદનં સામ્બુબિન્દુસ્રુતિ ચ સમ્યગ્વિદ્ધં વિદ્યાત્| પ્રવિષ્ટમાત્રાં ચ શાલાકાં ધારયેત્| રાગાશ્રુવેદનાનુત્પાદનાર્થઞ્ચ સ્તન્યેન સેચયેત્| તતઃ પુનરાતુરમાશ્વાસ્ય ભ્રમયન્ શલાકામાદૃષ્ટિમધ્યાત્ પ્રવેશયેત્||૮||

Adhikarana vedhottaraM karma (9) · Śloka 9

અધશ્ચાસ્યાવલોકયતો લિઙ્ગનાશમદ્રુતમવિલમ્બિતમનુસુખમધોમુખમપનયેદુચ્છિઙ્ખયેચ્ચૈનમ્| તથા હિ દૃક્સ્રસ્તકફસ્ય વિશુધ્યતિ| વિશુદ્ધદૃષ્ટેશ્ચાઙ્ગુલિં તન્તૂન્ જ્ઞાતીન્ સન્તતીંશ્ચ દર્શયેત્| પ્રેક્ષમાણસ્ય ચાનિમીલિતાન્નેત્રાચ્છન્નૈઃ શનૈઃ ભ્રમયન્નેવ શલાકામપકર્ષેત્| અથ વ્યપગતદોષસ્ય યથાવત્ પશ્યતઃ સુખોષ્ણઘૃતાપ્લુતં પિચુમીક્ષણસ્યોપરિ દત્વા બધ્નીયાત્| તતો નિવાતમાગારમનુપ્રવેશ્ય સંવેશ્ય ચ સોપધાને મૃદુશયને શયાનં દક્ષિણેઽક્ષિણિ વિદ્ધે વામેન પાર્શ્વેન વામે દક્ષિણેનોભયસ્મિન્નુત્તાનમનુકૂલાભિઃ કથાભિરુપચારેત્| યથાશક્તિ ચૈનમુપવાસયેત્ ઉદ્ગારક્ષવથુકાસનિષ્ઠીવનોત્ક્ષેપણાનિ ત્ર્યહં પરિહરેત્| સ્નાનામ્બુપાનદન્તધાવનાધોમુખાવસ્થાનાનિ સપ્તાહમ્| સ્નેહવિધિં ચેક્ષેત| મૂર્ધ્નિ પાદયોશ્ચ ઘૃતાભ્યઙ્ગમાચરેત્| તૃતીયે ચાહ્નિ મુક્ત્વાક્ષિ પરિષેચયેદેરણ્ડપલ્લવશૃતેન દુગ્ધોષ્ણેન દુગ્ધેન| જીવનીયૈર્વા સિદ્ધેન પયસા હવિષા વા| તદ્વલ્લઘુના પઞ્ચમૂલેન| તતઃ પૂર્વવદ્ બધ્નીયાત્| તતઃ પ્રભૃત્યેવમેવ પ્રત્યહમાસપ્તાહમ્| સપ્તમે તુ દિવસે સર્વથા મોક્ષયેત્| દશમે વા| ભોજયેચ્ચૈનં વ્યોષામલકયુક્તં દ્રવમીષત્સ્નેહલવણં વાટ્યમુષ્ણોદકદ્વિતીયાં વિલેપીં વા| એવમાચરતો રુજા રાગાદયૌ નાનુવર્ત્તન્તે||૯||

Adhikarana rujAdyupadravacikitsA pathya~jca (10) · Śloka 10

તદનુવૃત્તૌ યષ્ટીમધુકલોધ્રમૃદ્વીકાસૈન્ધવૈઃ સિદ્ધેન સસિતેનઽજપયસા નયનમાશ્ચ્યોતયેત્| મધુકકુષ્ઠોત્પલદ્રાક્ષાલાક્ષાશર્કરાભિર્વા| પૃશ્નિપર્ણીમુસ્તમધુકશતાવરીપદ્મકસૈન્ધવૈર્વા| શિરોવક્ત્રલેપઞ્ચ સારિવાગૌરિકયવદૂર્વાઘૃતૈઃ કુર્યાત્| માતુલુઙ્ગરસાપ્લુતૈર્વા મૃદુભૃષ્ટૈસ્તિલૈઃ સસર્ષપૈઃ| અજાક્ષીરદ્રુતૈર્વા પયસ્યાસારિવાપત્રમઞ્જિષ્ઠાયષ્ટ્યાહ્વૈર્હિમઃ સુખોષ્ણો વા લેપઃ| તદ્વદ્દેવદારુનાગરપદ્મકૈર્વા| જાઙ્ગલરસેન ચ જીવનીયક્વાથવતા ભોજયેત્| વાતહરવર્ગસિદ્ધેન ચ પયસા| પદ્મકાદિગર્ભસિદ્ધં સર્પિઃ પાનનાવનસેકેષુ વિદધ્યાત્| તથાનુપશમે સિરાં વિધ્યેત્| અધિમન્થસાધનં ચેક્ષેત||૧૦||

Adhikarana AcArAtikramapariNAmAstatropacArashca (11) · Śloka 11

યથોક્તાચારાતિક્રમાત્તુ વ્યધઃ પાકમુપયાતિ| અભિષ્યન્દાધિમન્થાદયઃ સ્યુર્વ્યધદોષાચ્ચ| તાન્યથાસ્વમુપક્રમેત||૧૧||

Adhikarana vyadhadoShAH tatropAyASca (12) · Śloka 12

વ્યધદોષાઃ પુનરધ ઊર્ધ્વં કૃષ્ણાસન્નમપાઙ્ગાસન્નં સિરાવ્યધશ્ચ| તત્રાધોવ્યધાદત્યર્થશૂલાસ્રસ્રુતિરાગાઃ શલાકાયાશ્ચોપલેપો બહલપિચ્છિલઃ કૃષ્ણં વલિભિરુપચીયતે નયનં સ્રવતિ તદ્વર્જયેત્| ઊર્ધ્વવ્યધાદતિમાત્રરુક્| તત્રાત્યુષ્ણઘૃતપરિષેકો વાતહરં ચ કર્મ| કૃષ્ણાસન્નવ્યધાન્ન સુખમપનીયતે પટલમ્| કૃષ્ણે ચ રુજા| દૃષ્ટિરપિ ચ રક્તાવચ્છાદિતા કૃષ્ણમણ્ડલાભા ભવતિ| તત્ર સર્પિસ્સેકવિરેકરક્તમોક્ષૈઃ સિદ્ધિઃ| અપાઙ્ગાસન્નવ્યધાચ્છોફશૂલતોદભેદાઃ સાસ્રાઃ સ્રુતયઃ| તત્ર ઘૃતસેકોપવાસૌ ભ્રુવોરન્તરે ચ દાહઃ| સિરાવ્યધાદ્રક્તાગમો વિવિધાશ્ચ વેદનાઃ| તત્ર સ્તન્યમધુકવિપક્વેન સર્પિષા પરિષેકોઽપાઙ્ગે વા દાહઃ||૧૨||

Adhikarana sirAjAle karmaviSeShaH (13) · Śloka 13

સિરાજાલવતિ તુ નેત્રે પ્રાક્ સિરાજાલમપનયેત્| તતો લબ્ધબલં સ્નિગ્ધં ચ વિધ્યેત્||૧૩||

Adhikarana SalAkABramaNadoShAH upacAraSca (14) · Śloka 14

અથ શલાકાભ્રમણદોષાઃ| ક્ષોભણમૂર્ધ્વમધોઽત્યર્થદૃષ્ટિઘટ્ટનમતિદૃષ્ટિપ્રેરણઞ્ચ| શલાકાક્ષોભણાદ્ધિ સ્પન્દનતોદભેદપરિમન્થાઃ| તસ્મિન્ યષ્ટીમધુકપોટ્ટાલ્યા ઘૃતમૃદિતયા સેકો જલૌકસશ્ચ| ઊર્ધ્વપ્રણયનાદ્રાગોઽતિવેદના ચ| તત્રોપવાસો ઘૃતસેકશ્ચ સ્પર્શસુખઃ| અધોનયનાચ્છૂલં રક્તાગમશ્ચ| તત્ર સર્પિર્મણ્ડોઽનુવાસનં નાવનં ચ| અતીત્ય દૃષ્ટિં શલાકાયાઃ પ્રેરણાદ્રક્તસ્રવણં રક્તાભરૂપદર્શનં ચ| તત્ર સર્પિસ્સેકોપવાજલૌકસઃ||૧૪||

Adhikarana li~gganASadoShAH upacAraSca (15) · Śloka 15

લિઙ્ગનાશદોષાસ્તુ સ્ફુટનમવગલનં વિસ્તરણમુત્પ્લવનં લીનતા ચ| તત્ર શલાકયા સ્પૃષ્ટો લિઙ્ગનાશો યઃ સ્ફુટતિ તમેરણ્ડપત્રસ્વિન્નં ખણ્ડશઃ શોધયેત્| તતઃ કૃષ્ણાસૈન્ધવમધુભિરવપીડનમ્| અવગલતિ તુ શલાકામપનીય સ્તન્યસેકં દદ્યાદવપીડનં ચ શુણ્ઠીગુડં જલૌકસશ્ચ| વિસ્તીર્યમાણો સુખોષ્ણામ્બુપ્લુતેન વાસસા સ્વેદો ઘૃતમણ્ડશ્ચ પ્રતિમર્શઃ| તદ્વદુત્પ્લવમાને વિત્રાસનં શીતામ્ભસા પ્રતતં ચોચ્છિઙ્ખનં ચ||૧૫||

Adhikarana utplavanadoShe cikitsAviSeShaH (16) · Śloka 16

સ્થિરે ચલે ચ દોષે પત્રભઙ્ગસ્વેદઃ| તથાઽપ્યનપગચ્છતિ શલાકાપગમને વા પુનરુત્પ્લવને સ્નેહપાનનસ્યાદિભિરુપાદ્ય પુનર્વિધ્યેત્| એવમપિ પુનરુત્પ્લવને ભ્રુવોરન્તરે દાહઃ||૧૬||

Adhikarana lInatAdoShe cikitsAviSeShaH (17) · Śloka 17

યસ્ત્વપકૃષ્યમાણો દૃષ્ટિમણ્ડલે લીયતે તત્ર ક્ષીરેણ નાડીસ્વેદં દદ્યાત્| શતાહ્વામધુકચૂર્ણસંસૃષ્ટં ચ ઘૃતં પ્રતિમર્શ ઇતિ||૧૭||

Adhikarana karmAvadhiviShaye sAmAnyaniyamAH (18) · Śloka 18

ભવતિ ચાત્ર વેધ્યેઽક્ષ્ણિ કાર્યે સ્વેદાદૌ નિયમોઽયં વિધીયતે| સ્વેદદાહપ્રતીમર્શાન્ સદ્યો વિદ્ધે તુ સેચનમ્| અવપીડં તૃતીયેઽહ્નિ યુઞ્જ્યાત્તદ્વજ્જલૌકસઃ| સપ્તાહાન્તે સિરામોક્ષં વિરેકં બસ્તિકર્મ ચ| યન્ત્રાણામનુરુધ્યેત દૃષ્ટેરાસ્થૈર્યલાભતઃ| રૂપાણિ સૂક્ષ્મદીપ્તાનિ સહસા નાવલોકયેત્||૧૮||

Adhikarana SalAkAdoShAH (19) · Śloka 19

કુર્યાચ્છલાકા સ્થૂલાગ્રા વિશાલવ્રણતાં તનુઃ| પટલોત્પ્લવનં તીક્ષ્ણાક્ષતમન્તઃ ખરા રુજઃ| કુણ્ઠા ચ વિષમાશ્રૂણિ હ્રસ્વા દીર્ઘા ચ દુર્ગ્રહા||૧૯||

Adhikarana viddhe~akShNi a~jjanAni (20-17) · Śloka 17

આડકીમૂલમરિચહરિતાલરસાઞ્જનૈઃ| વિદ્ધેઽક્ષ્ણિ સગુડા વર્ત્તિર્યોજ્યા દિવ્યામ્બુપેષિતા| જાતીશિરીષધવમેષવિષાણપુષ્પ- વૈડૂર્યમૌક્તિકફલં પયસા સુપિષ્ટમ્| આજેન તામ્રમમુના પ્રતનુ પ્રદિગ્ધં સપ્તાહતઃ પુનરિદં પયસૈવ પિષ્ટમ્| પિણ્ડાઞ્જનં હિતમનાતપશુષ્કમક્ષ્ણિ વિદ્ધે પ્રસાદજનનં બલકૃચ્ચ દૃષ્ટેઃ| સ્રોતોજવિદ્રુમશિલાઽપ્પતિફેનતીક્ષ્ણૈ- રસ્યૈવ તુલ્યમુદિતં ગુણકલ્પનાભિઃ||૨૦|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે લિઙ્ગનાશપ્રતિષેધો નામ સપ્તડશોઽધ્યાયઃ||૧૭||