44. lūtāpratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha lUtApratiShedho nAma catushcatvAriMsho~adhyAyaH, adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతో లూతాప్రతిషేధం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

జంగమవిషప్రసంగేన లూతానాం ప్రదర్శయితుమధ్యాయ ఆరభ్యతే|| 1||

Adhikarana lUtAsambhave matAntarANi (2) · Śloka 2

విశ్వామిత్రాయ రుష్టస్య వసిష్ఠస్య లలాటజాః| స్వేదలేశాః స్మృతా లూతా లూనే యే పతితాస్తృణే| ఖాండవే దహ్యమానానామసురాణాం శరీరతః| యే స్ఫులింగా వినిశ్చేరుస్తే లూతా ఇతి కేచన| అన్యే వదంతి భుక్తస్య దుష్టస్యాన్నస్య మూర్చ్ఛనాత్| సంభవంతి విషస్ఫోటా యే లూతాః...................||2||

తత్ర ప్రథమం లూతానాం సంభవ ఉచ్యతే| తత్ర చ పక్షత్రయం| కేచిదాచార్య ఆహుః కస్మింశ్చిదితిహాసే విశ్వామిత్రాయ క్రుద్ధస్య వసిష్ఠస్య యే లలాటజాః స్వేదలేశాస్తే నికటవర్తిని లూనే ఛిన్నే తృణే పతితాస్తే లూతాః స్మృతా ఇతి| అన్యే పునరాహుః-ఖాండవదహనే దహ్యమానానామసురాణాం శరీరాద్యే అగ్నిస్ఫులింగా వినిశ్చేరుస్తే సంప్రతి లూతా వర్తంతి ఇతి| అన్యే తు వదంతి-భుక్తస్య దుష్టస్యాన్నస్య మూర్చ్ఛనాన్మిశ్రీభావాత్ కోద్రావవిషవద్యే విషస్ఫోటా ఉత్పద్యంతే తే లూతా ఇతి|| 2||

Adhikarana sAmAnye kITalakShaNam (3) · Śloka 3

.....................కీటలక్షణం| యథాస్వం ధారయంతస్తే లూతాః కీటాశ్చ సంజ్ఞితాః||3||

తే చావిచారితపూర్వజన్మభేదా యథాస్వం వాయవ్యాదిభేదేన కీటలక్షణం ధారయంతః కీటా ఇత్యుచ్యంతే|| 3||

Adhikarana lUtAnAM ghoratamatvam (4) · Śloka 4

తత్ర ఘోరతమా లూతా భిద్యంతే తా అపి త్రిధా| తీక్ష్ణమధ్యావరత్వేన ఘ్నంతి చాశ్వచికిత్సితాః| సప్తాహేన దశాహేన పక్షేణ చ పరం క్రమాత్||4||

పూర్వేభ్యశ్చ కీటేభ్యో ఘోరతమా లూతాః సదృశత్వేఽపి| తా అపి లూతాస్తీక్ష్ణాదిభేదేన త్రిధా భవంతి| తాశ్చాచికిత్సితా ఆశు ఘ్నంతి| తీక్ష్ణాః సప్తాహేన ఘ్నంతి మధ్యా దశాహేన అవరాః పక్షేణేతి క్రమార్థః| పరశబ్దేన సప్తాహాదిమర్యాదాదినాదూర్ధ్వం న జీవతీత్యర్థః||4||

Adhikarana AgneyAH lUtAH (5) · Śloka 5

కపిలాగ్నిముఖీ పీతా పద్మా మూత్రా సితాఽసితా| ఆగ్నేయ్యః స్వేదజాః సప్త లతాః పిత్తవికారదాః||5||

కపిలాదయః స్వేదజాః సప్తలూతా ఆగ్నేయో భవంతి| తాశ్చ పిత్తవికారదాః|| 5||

Adhikarana saumyAH lUtAH (6) · Śloka 6

పాండురా రక్తపదికా భృంగా పింగా త్రిమండలా| పూతిర్వీరాఽరండజాః సప్త సౌమ్యాః శ్లేష్మవికారదాః||6||

అండజాః పాండురాదయహ్ సప్త లూతాః సౌమ్యాః భవంతి| తాశ్చ శ్లేష్మవికారదాః|| 6||

Adhikarana vAyavyAH lUtAH (7) · Śloka 7

కుముదాఽలవిషా రక్తాశ్చిత్రా సంతానిమేచకా| కసనా చోద్భిదాః సప్త వాయవ్యా వాయురోగదాః||7||

ఉద్భిదాః కుముదాదయః| సప్త లూతా వాయవ్యా భవంతి| తాశ్చ వాయురోగదాః|| 7||

Adhikarana mishrAH lUtAH (8) · Śloka 8

కాకాండ్యేణపదీ లాజా వైదేహీ జాలినీ తథా| మాలాగుణా సువర్ణా చ మిశ్రాః సప్తోపపాదికాః||8||

కాకాండ్యాదయః సప్త లూతా మిశ్రాః సంకీర్ణా భవంతి| తాశ్చో పపాదికా ఉచ్యంతే|| 8||

Adhikarana sAdhyAsAdhyatA (9) · Śloka 9

వ్యాప్నువంత్యాశు గాత్రాణి జ్వలత్పావకసన్నిభాః| సన్నిపాతకృతోఽసాధ్యాః సాధ్యాః కృచ్ఛ్రేణ చేతరాః||9||

జ్వలదగ్నివదాశు గాత్రాణి వ్యాప్నువంతి సన్నిపాతంచ కుర్వంత్యసాధ్యాశ్చ| ఇతరాః పిత్తవికారదాదయః కృచ్ఛ్రసాధ్యాః|| 9||

Adhikarana teShAM dashanakAlAH (10) · Śloka 10

తా దశంతి సితే పక్షేఽసితే సంధౌ సదైవ చ||10||

తాశ్చ లూతాః సితపక్షాదిషు క్రమేణ దశంతి| ఆగ్నేయాః శుక్లపక్షే| సౌమ్యాః కృష్ణపక్షే| వాయవ్యాః సంధావమావస్యారాకయోః| మిశ్రాః సదైవ|| 10||

Adhikarana sAmAnyaM daMshalakShaNam (11) · Śloka 11

దంశః సామాన్యతస్తాసాం దద్గుమండలసన్నిభః| సితోఽసితోఽరుణః పీతః శ్యావో వా మృదురున్నతః| మధ్యే కృష్ణోఽథవా శ్యావః పర్యంతే జాలకావృతః| విసర్పవాంఛోఫయుతస్తప్యతే బహువేదనః| జ్వరాశుపాకవిక్లేదకోథావదరణాన్వితః| క్లేదేన యత్స్పృశత్యంగం తత్రాపి కురుతే వ్రణం||11||

లూతాదంశస్య లక్షణం సామాన్యేనాహ-కురుతే వ్రణమిత్యేవమంతం సామాన్యేన లూతాదంశలక్షణం| తాసామాగ్నేయ్యాదిభేదేన చతుర్విధానాం లూతానాం సామాన్యేన దంశో దంశవ్రణః దద్రుమండలసన్నిభః దద్రవాఖ్యకుష్ఠమండలసదృశః తథా సితాద్యన్యతమవర్ణః మృదుర్మృదుస్పర్శః ఉన్నతః ఔత్రత్యయుక్తః| దద్రుమండలసామ్యేనైవోన్నత్యై సిద్ధే పునరప్యౌన్నత్యకథనమాధిక్యసూచనార్థం| మధ్యే దంశవ్రణమధ్యే కృష్ణః కృష్ణవర్ణః అథవా శ్యావవర్ణః| పర్యంతే దంశవ్రణస్య పరితః జాలకవ్రుతః జాలకాకారాభిః సూక్ష్మాభిః సిరాభిరావృతః విసర్పాద్యన్వితశ్చ భవతి| క్లేదేనేతి దంశవ్రణోద్భూతేన పూయేన యదంగం స్పృశతి తత్ర తస్మిన్నంగేఽపి వ్రణం కురుతే|| 11||

Adhikarana viShodvamanasAdhanAni (12) · Śloka 12

శ్వాసదంష్ట్రాశకృన్మూత్రశుక్రలాలానఖార్త్తవైః| అష్టాభిరుద్వమంత్యేతా విషం వక్త్రాద్విశేషతః||12||

ఏతాశ్చ సర్వా లూతాః శ్వాసాదిభిరష్టాభిః కరణైర్విషముద్వమంతి| వక్త్రేణ తు విశేషేణోద్వమంతి|| 12||

Adhikarana karaNabhedena daMshalakShaNAni (13) · Śloka 13

శ్వాసేన దంశః సహసా సూయతే జ్వరదాహవన్| దంష్ట్రాకృతస్తూగ్రతరో వివర్ణః కఠినః స్థిరః| గంభీరశోఫవాంస్తోదవేదనాదాహసంయుతః| దుర్గంధీ శకృతా దాహకండూచిమిచిమాన్వితః| పచ్యతే చాశు పక్వశ్చ పాండుః పీలుఫలోపమః| మూత్రేణ రక్తపర్యంతో మధ్యే కృష్ణో విశీర్యతే| ఆవర్త్తసదృశః శూనః పూతిః సర్పతి దహ్యతే| శుక్రేన గ్రంథిసంస్థానః కఠినస్తీవ్రవేదనాః| అల్పమూలోఽల్పరుక్కోఠో లాలయా కండూరో మృదుః| నఖేన చోషపిటకాకండూధూమాయనాన్వితః| కింశుకోదరవర్ణస్తు రజసా చంచుమాలవాన్||13||

శ్వాసేనేత్యాదినా కరణవిశేషేణాష్టానాం దంశానాం లక్షణం సుబోధం| దాహాంతం శ్వాసేన దంశే| దాహసంయుతమిత్యేవమంతం దంష్ట్రాకృతే| పీలు ఫలోపమ ఇత్యేవమంతం శకృత్కృతే| దహ్యత ఇత్యేవమంతం మూత్రేణ దంశే| తీవ్రవేదన ఇత్యేవమంతం శుక్రేణ| మృదురిత్యేవమంతం లాలయా| ధూమాయన ఇత్యేవమంతం నఖదంశే| చంచుమాలవానిత్యేవమంతం రజసా ఆర్త్తవేన| కింశుకోదరం పలాశకుసుమాభ్యంతరం| చంచురివ మాలముపరిభాగోఽస్యాస్తీతి చంచుమాలవాన్|| 13||

Adhikarana kITalUtayordashasthAnAni (14) · Śloka 14

లూతా నాభేర్దశంత్యూర్ధ్వమూర్ధ్వం చాధశ్చ కీటకాః| తద్దూషితం చ వస్త్రాది దేహే పృక్తం వికారకృత్||14||

లూతానాం కీటానాంచ దంశస్థానాన్యాహ-లూతేత్యాది| సుబోధం| తద్దూషితం లూతాదూషితం వస్త్రాది ఆదిశబ్దేన శయనాసనాదికం గృహ్యతే| దేహే పృక్తం సంపృక్తం యథాస్వం వికారకృద్ భవతి| తద్దూషితం తయా లూతయా మలమూత్రశుక్రలాలాప్రక్షేపేణాధిష్ఠానాదినా దూషితం దేహే శరీరే పృక్తం వికారకృత్ విషవికారం కరోతి|| 14||

Adhikarana lUtAnAM viShavardhanaprakAraH (15) · Śloka 15

దినార్ధం లక్ష్యతే నైవ దంశో లూతావిషోద్భవః| సూచీవ్యధవదాభాతి తతోఽసౌ ప్రథమేఽహని| అవ్యక్తవర్ణః ప్రచలః కించిత్కండూరుజాన్వితః| ద్వితీయే త్యున్నతోఽంతేషు పిటకైరివచాచితః| వ్యక్తవర్ణో నతో మధ్యే కండూమాన్ గ్రంథిసన్నిభిః| తృతీయే సజ్వరో రోమహర్షకృద్రక్తమండలః| శరావరూపస్తోదాఢ్యో రోమకూపేషు సాస్రవః| మహాంశ్చతుర్థే శ్వయథుస్తాపశ్వాసభ్రమప్రదః| వికారాన్ కురుతే తాంస్తాన్ పంచమే విషకోపజాన్| షష్ఠే వ్యాప్నోతి మర్మాణి సప్తమే హంతి జీవితం| విషమిత్యతితీక్ష్ణానామితరే విభజేదతః||15||

లూతావిషోద్భవో దంశః దినార్ధం న లక్ష్యత ఏవ| లూతానాం శ్వాసాద్యష్టవిధవిషోద్వమనసాధనసంపర్కాదుద్భూతో దంశో వ్రణః దినార్ధం పంచదశనాడీకామాత్రం న లక్ష్యతే న దృశ్యతే| ఏవశబ్దేన న కించిదపి లక్ష్యత ఇత్యర్థః| లూతావిషస్యోపేక్షయా అనుదివసం వర్ధమానప్రకారమాహ| తతః ప్రథమేఽహన్యసౌ దంశః సూచీవ్యధవత్ పీడామావహతి| సుబోధం| అవ్యక్తవర్ణోఽస్పష్టవర్ణవిశేషః| ప్రచలః ప్రకర్షేణ చలః స్పృష్టే తోయపూర్ణదృతివచ్చలతీత్యర్థః| గ్రంథిసన్నిభ ఇత్యేవమంతం ద్వితీయేఽహని| ద్వితీయేఽహని దంశః అంతేషు పర్యంతభాగేష్వత్యున్నతః పిటకైరాచిత ఇవ చ పిటకాచితప్రతీతియుక్తశ్చ వ్యక్తవర్ణః స్పష్టపీతరక్తాద్యన్యతమవర్ణః మధ్యే నతో నిమ్నః కండూయుక్తో గ్రంథిసదృశశ్చ భవతి| సాస్రవ ఇత్యేవమంతం తృతీయేఽహని| తృతీయేఽహని దంశో జ్వరాన్వితో రోమహర్షకారీ రక్తవర్ణమండలః శరావాకారోఽధికవ్యథో రోమకూపేషు రక్తస్రావవాంశ్చ భవతి| భ్రమప్రద ఇత్యేవమంతం చతుర్థేఽహని| దంశే తాపాదికరో మహాన్ శోఫో భవతి| తాపః ప్రాదేశికదాహః| పంచమాదిషు సుబోధం| పంచమేఽహని దంశస్థితZం విషం విషకోపజాన్ దాహకండూపర్వభేదహన్మోహాదికాన్ వక్ష్యమాణాంస్తాంస్తాన్ వికారాన్ కురుతే| షష్ఠేఽహని దంశస్థితం విషం తస్మాత్ సర్వమర్మాణి వ్యాప్నోతి| సప్తమేఽహన్యఖిలమర్మస్థితం జీవితం నాశయతి| అతితీక్ష్ణానాం లూతానామేవైతద్విషలక్షణం| ఇతరే మధ్యమల్పంచాతో లక్షణాద్యథాతథమేవ లాఘవేన బుద్ధ్యా విభజేత్| అతితీక్ష్ణానాం పిత్తాత్మికానాం లూతానాం విషమేవం భవతి| ఇతరే మధ్యం శ్లైష్మికమల్పం వాతికంచ అతస్తీక్ష్ణవిషాద్విభజేద్ దినబాహుల్యానుసారేణ విభజ్యైవం కల్పయేత్|| 15||

Adhikarana viShashamane paramAvadhiH (16) · Śloka 16

విషం శామ్యతి సర్వాసామేకవింశతిరాత్రితః||16||

విషమిత్యాది సుబోధం| సుచికిత్సితస్య విషమోచనే కాలస్య పరమావధిం దర్శయతి-విషమితి| సర్వాసాం లూతానాం విషమేకవింశతిదినైః శామ్యతి|| 16||

Adhikarana doShAnusAraM daMshalakShaNAni (17) · Śloka 17

దంశః పిత్తాత్మకో దాహతృట్స్ఫోటజ్వరదాహవాన్| సశోఫః కఠినః పాండుః కండూమాన్ శ్లైష్మికోఽల్పరుక్| వాతికః పరుషః శ్యావః పర్వభేదాదిరుక్కరః||17||

జ్వరమోహవానిత్యేవమంతం పిత్తాత్మకలూతాదంశవిషలక్షణం| అల్పరుగిత్యేవమంతం కఫాత్మకే| పర్వభేదాదిరుక్కర ఇత్యేవమంతం వాతాత్మకే|| 17||

Adhikarana doShodrekanirdhAraNe upAyAntaram (18) · Śloka 18

సర్పజ్ఞానోదితైర్లింగైర్దోషోద్రేకం చ లక్షయేత్||18||

న కేవలమేతైర్లింగైర్లూతావిషే విషోద్రేకం లక్షయేద్యావత్ సర్పజ్ఞానోక్తైరపి దోషోద్రేకలక్షణైః|| 18||

Adhikarana lUtAsu daMshasambhavaprAyikatvam (19) · Śloka 19

త్రిదోషాః ప్రాయశః సర్వా లూతాః పిత్తకఫాధికాః||19||

సర్వా అపి లూతాః ప్రాయేణ త్రిదోషాః పిత్తకఫాధికాశ్చ|| 19||

Adhikarana prANAntikIShu lakShaNam (20) · Śloka 20

ప్రాణాంతికీషు హృన్మోహశ్వాసహిధ్మాశిరోగ్రహాః| శ్వేతాసితాః పీతరక్తాః పిటకాః శ్వయథూద్భవః| వేపథుర్వమథుర్దాహస్తృడాంధ్యం వక్రనాసతా| శ్యావోష్ఠవక్త్రదంతత్వం పృష్ఠగ్రీవావభంజనం| పక్వజంబూసవర్ణంచ దంశాత్స్రవతి శోణితం||20||

ప్రాణాంతికీషు మారణఫలాసు లూతాసు హృన్మోహాదికం పక్వజంబూసవర్ణశోణితస్రావాంతం లక్షణం| ప్రాణాంతికీషు సన్నిపాతవృద్ధికరకాండ్యాదిసప్తలూతాసు తాభిర్దష్టస్యేత్యర్థః| శ్వేతాద్యన్యతమవర్ణాః పిటకాః| వక్రనాసతా నాసాయా వక్రత్వం| దంశాద్దంశవ్రణాత్|| 20||

Adhikarana lUtAdaMshe chedadAhau (21) · Śloka 21

అథాశు లూతాదష్టస్యశస్త్రేణాదంశముద్ధరేత్| దహేత్ జాంబవోష్ఠాద్యైర్న తు పిత్తోతరం దహేత్||21||

లూతావిషస్య లక్షణముక్త్వా చికిత్సామాహ-అథేత్యాదినా లూతానాం చికిత్సా| దంశ ఏవాదంశస్తం| జంబవోష్ఠం నామ యంత్రం సూత్రోక్తం| పిత్తోత్తరం తు దంశం న దహేత్| అథ పైత్తికాది లూతాద్దంశపరిజ్ఞానాదనంతరం లూతాదష్టస్య ఆదంశం సమూలం దంశస్థానం దంశవ్రణావధీత్యర్థః| ఆశు శస్త్రేణ మండలాగ్రాదినా ఉద్ధృత్య దహేత్| జాంబవోష్ఠాద్యైర్యంత్రైర్దశం దహేచ్చ|| 21||

Adhikarana chedanadahanAyogyavraNAH (22) · Śloka 22

కర్కశం భిన్నరోమాణం మర్మసంధ్యాదిసంశ్రితం| ప్రసృతం సర్వతో దంశం న ఛిందీత దహేత వా||22||

ఛేదనదహనాయోగ్యం దర్శయతి-కర్కశాదికం దంశం న ఛిందీత నాపి దహేత| కర్కశం కఠినస్పర్శం| భిన్నరోమాణం చ్యుతరోమాణం| మర్మసంధ్యాద్యాశ్రితం ఆదిశబ్దేన క్షారవిధావుక్తాః సిరాస్నాయ్వాదయో గృహ్యంతే| సర్వతః ప్రసృతం దేహే సర్వతో వ్యాప్తంచ దంశం న ఛింద్యాన్న దహేత చ||22||

Adhikarana dAhAnantarIyakRutyam (23) · Śloka 23

లేపయేద్దగ్ధమగదైర్మధుసైంధవసంయుతైః| సుశీతైః సేచయేత్ర్యాను కషాయైః క్షీరివృక్షజైః||23||

దాహానంతరకరణీయమాహ-దగ్ధం చ దంశం మధుసైంధవయుక్తైరగదైర్లేపయేత్| తథాను పశ్చాత్ క్షీరివృక్షజైః సుశీతైః కషాయైః సేచయేచ్చ||23||

Adhikarana raktanirharaNam (24) · Śloka 24

సర్వతోఽపహరేద్రక్తం శృంగాద్యైః సిరయాపి వా| స్రుతే రక్తే పరీషేకో ఘృతక్షిరాదిభిర్హితః||24||

సర్వతః ఇతి సర్వాంగేభ్యః| వ్యాఖ్యాసమం| శృంగాద్యైః శృంగజలూకాలాబుభిః సిరయాపి వా సిరావేధేన వా శరీరాత్ సర్వతో రక్తమపహరేత్| రక్తే స్రుతే సతి ఘృతాదిభిః పరిషేకో హితః|| 24||

Adhikarana prapauNDarIkAdilepaH paittike (25) · Śloka 25

ప్రపౌండరీకహ్రీబేరశారివోశీరజీవకాః| లోధ్రచందనజీవంతీమంజిష్ఠాసర్జవంజులాః| మృణాలబిసశైవాలకుముదోత్పలగైరికాః| న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థనిచులప్లక్షవేతసాః| సమంగాపాటలీగుంద్రాకాకోలీశతపర్వికాః| శిరీషధాతకీమూర్వావిదారీపద్మకింశుకః| శృంగాటకం కోశవతీ వాయసీ సోమరాజయః| మధుకాంశుమతీ మూర్వా యథాలాభం సమాహృతాః| శస్తః పర్యుషితో లేపః సఘృతః పైత్తికే వ్రణే||25||

ప్రపౌండరీకాదికం శ్లోకచతుష్టయోక్తం యథాలాభం సర్వం సంగృహ్య సఘృతః సన్నహోరాత్రం పర్యుషితో లేపః| పైత్తికే లూతావ్రణే ప్రశస్తః| కోశవతీ కోశాతకీ| వాయసీ కాకోదుంబరికా|| 25||

Adhikarana shyAmAdilepaH shlaiShmike (26) · Śloka 26

శ్యామాద్వయనిశాముస్తానఖరాస్నామహాసహాః| వాసాపత్తంగసువహానాకులీగిరికర్ణికాః| సర్పగంధాయవఫలానిర్గుండ్యశ్మంతకస్థిరాః| శుకాఖ్యా మహిషాక్రాంతా కుష్ఠేంద్రయవకుంకుమం| కరవీరాగరునతం సుగంధా సిందువారకం| ఆస్ఫోతగుంద్రా చ హితా ప్రలేపః శ్లైష్మికే విషే||26||

శ్యామాద్వయాదిభిస్త్రిభిః శ్లోకైః శ్లైష్మికే లూతావిషే లేపః| శ్యామాద్వయం పిప్పలీ ప్రియంగుశ్చ| సువహోత్తమకారిణీ| నిర్గుండీ ప్రసిద్ధా| అశ్మంతకో మాలుకపర్ణః| శుకాఖ్యా శుకనాసా| మహిషాక్రాంతా ఆస్ఫోతోఽర్కః| గుంద్రా తృణజాతిః|| 26||

Adhikarana bimbyAdilepaH vAtike (27) · Śloka 27

బింబీవిదులబంధూకకోవిదారపలాశకాః| సువహారిష్టకబ్రాహ్మీగుడూచీవిశ్వసైర్యకాః| సిద్ధార్థకా దేవదారువిడంగానీంద్రవారుణీ| శతావరీలాంగలికీరాజవృక్షపునర్నవాః| జీవంతీవాయసీభారంగీకతకేంద్రయవార్జునాః| మిసివ్యాఘ్రపదీసింహపుచ్ఛీమండలపర్ణికాః| శ్వదంష్ట్రాకోలబృహతీ రేవతీ పుష్పసేవికా ప్రపున్నాటః కురవకః ప్రలేపో వాతికే విషే||27||

బింబ్యాదిభిశ్చతుర్భిః శ్లోకైర్వాతికే లూతావిషే లేపః| సువహోత్తమకారిణీ| అరిష్టకః కృష్ణఫలః| సైర్యకః సహచరః| ఇంద్రవారుణీ గవాక్షీ| రాజవృక్షః ఆరగ్వధః| వాయసీ కాకోదుంబరికా| కతకః ఫలవిశేషః| మిసిః శతపుష్పా| వ్యాఘ్రపదీ శార్దూలపదికా| సింహపుచ్ఛీ గుహా| మండలపర్ణికా శింశపా| శ్వదంష్ట్రా గోక్షురకః| కోలో బదరః| శ్వేతపుష్పికా రేవతీ| శ్వేతపుష్పీ గవాక్షీ|| 27||

Adhikarana bodhyAdilepaH sarvatra viShe (28) · Śloka 28

సర్వత్రైవ చ శస్యంతే బోధిశ్లేష్మాతకాక్షకాః||28||

బోధ్యాదికం సర్వత్రసర్వస్మిన్ లూతావిషే లేపే శస్యతే| బోధిః పిప్పలః| శ్లేష్మాతకః శేలుః| అక్షకో విభీతకః|| 28||

Adhikarana mahati viShe vamanarekau (29) · Śloka 29

ఉదీర్ణదోషాన్ బలినో విషే మహతి వామయేత్| కాకాండకీకోశవతీ లోధ్రేంద్రయవసైంధవైః| పటోలపత్రమరిచకరఘాటప్రియంగుభిః| కృష్ణాశుకనసానీపనింబసప్తాహ్వయష్టిభిః| విరేచయేచ్చ త్రిఫలాత్రివృత్త్రికటుసైంధవైః| సదంతీపూగమృద్వీకావిడంగైరథవా పచేత్| ఏభిః పలార్ధికైః ప్రస్థం సమబ్రాహ్మీరసం ఘృతాత్| పంచమూలశృతం క్షీరం తోయం వా శోధనౌషధైః| యథాస్వం కల్కితైర్యుక్తం పృథగ్దద్యాద్విరేచనం||29||

మహతి విషే ఉదీర్ణదోషాదియుక్తాన్ కాకాండక్యాదిభిర్వామయేత్ కాకాండకీ కాకమాచీ| కోశవతీ కోశాతకీ| కరఘాటో మదనః| త్రిఫలాదిభిరుదీర్ణదోషాదికమేవ విరేచయేత్| అథవైభిస్త్రిఫలాదిభిః పలార్ద్ధికైరర్ద్ధపలప్రమాణైర్ఘృతాత్ ప్రస్థం సమబ్రాహ్మీరసం పచేత్| శేషం సుబోధం| శోధనౌషధాని సూత్రోక్తాని విరేచనద్రవ్యాణి| తేషాం పృథక్ కల్కైర్యథాస్వం దోషాద్యపేక్షయా యుక్తం పంచమూలశృతం క్షీరం తోయం వా శోధనార్థం దద్యాత్|| 29||

Adhikarana shuddhasya saMsarjanakramaH (30) · Śloka 30

పిప్పలీపిప్పలీమూలశుంఠీంద్రయవసైంధవైః| పాఠాజమోదాయష్ట్యాహ్వముస్తాసర్షపదారుభిః| లఘునా పంచమూలేన సరలేన చ సాధితా| పేయా సంసర్జనే యోజ్యా సఘృతా విషనాశినీ||30||

శుద్ధస్య చ సంసర్జనే పేయాదిక్రమే పిప్పల్యాదిభిః సిద్ధాః పేయా ఘృతసహితా విషనాశినీ యోజ్యా|| 30||

Adhikarana viShe bastividhAnam (31) · Śloka 31

ఆధ్మానహిధ్మాశ్వాసేషు పృష్ఠగ్రీవావభంజనే| సంకోచస్తమకంపేషు శూలేష్వర్ధావభేదకే| వాతరోగేషు చాన్యేషు పర్వభేదార్దితాదిషు| ఏరండబిల్వసరలచిరిబిల్వార్కపాటలీః| శిగ్రుపాఠా కుశవృషం విదులం చ జలే పచేత్| కనీయః పంచమూలంచ తస్మిన్మండం పచేద్ఘృతాత్| ద్విగుణే తుల్యగోక్షీరే పిష్టైర్యష్టీనిశానతైః| సురాహ్వవేల్లసరలశతాహ్వాలోధ్రగైరికైః| పయస్యాక్లుష్ఠగాంగేయీకృష్ణామదనసైంధవైః| బస్తౌ ప్రత్యాగతేఽశ్నీయాత్పంచమూలాన్వితైః రసైః||31||

ఆధ్మానాదిష్వన్యేషు పర్వభేదాదిషు వాతరోగేషు చ ఏరండాదిక్వాథే ఘృతాన్మండం పచేత్| ఘృతమండాద్ ద్విగుణ ఏరండాదిక్వాథస్తావన్మాత్రమేవ గోక్షీరం| యష్ట్యాహ్వాదికం గర్భం| గాంగేయీ ముస్తా| మదనః కరఘాటః| ఇదం ఘృతం బస్తౌ యోజ్యం| తస్మిన్ గుదాత్ ప్రత్యాగతే పంచమూలాన్వితైర్మాంసరసైరశ్నీయాత్|| 31||

Adhikarana tIkShNaM nAvanam (32) · Śloka 32

నావనం గౌరవే శోఫే లాలాస్రావే హనుగ్రహే| గిరికర్ణీ ఫలరసో బంధూకం కిణిహీ సితా| షడ్గ్రంథాలశునవ్యోషబ్రుహతీవేల్లసైంధవం| అపామార్గఫలం భారంగీ నాకులీ సర్పగంధికా| శ్యామా యవఫలా బీజం ఫణిర్జకశిరీషయోః| వార్తాకరసపిష్టాని నస్యం విషహరం పరం||32||

గౌరవాదికే గిరికర్ణ్యాదికం సర్పగంధికాంతం నావనం| సర్పగంధికా నాకులీ సర్పసుగంధా ఇతి జేజ్జటః| శ్యామాదికం వార్తకరసపిష్టం నస్యం పరం విషహరం| యవఫలా దుగ్ధికా|| 32||

Adhikarana snehanasyam (33) · Śloka 33

విరిక్తశిరసశ్చాస్య సర్పిర్మండోఽను నావనం||33||

అనేన చ తీక్ష్ణనస్యేన విరిక్తే శిరసి సర్పిర్మండోఽను పశ్చాన్నావనం హితం|| 33||

Adhikarana vacAdi a~jjanam (34) · Śloka 34

నేత్రోపరోధశ్వయథుకండునిద్రాసమాగమే| వచామనోహ్వాత్రికటుత్రిఫలాలోధ్రగైరికాః| శంఖో నీలోత్పలం తామ్రం ముక్తా హేమ ప్రవాలకం| జీవంతీ లశునం కుష్ఠం కతకం మార్కవం నతం| ప్రపౌండరీకం మధుకం కరంజఫలసైంధవం| నిశే ఫణిర్జకం తుత్థం స్రోతోఽంజనరసాంజనే| మేషశృంగ్యాశ్చ కుసుమం పిష్టం గోవారిణాంజనం||34||

నేత్రోపరోధాదికే వచాదిభిస్త్రిభిః శ్లోకైర్గోమూత్రపిష్టైః అంజనం||34||

Adhikarana surasAdi a~jjanam (35) · Śloka 35

సురసప్రసవవ్యోషబిల్వమూలసురాహ్వయం| హరిద్రాఛాగలీమూత్రం లూతాకీటఘ్నమంజనం||35||

సురసప్రసవాదికం ఛాగలీమూత్రపిష్టం లూతాకీటవిషఘ్నమంజనం| సురసప్రసవం సురసమంజరీ| సురాహ్వయం దేవదారు|| 35||

Adhikarana shirIShAdyagadaH (36) · Śloka 36

శిరీషపద్మకోశీరపాటలీసిందువారకం| క్షీరిశుంగనతోదీచ్యశారివాకుష్ఠచందనం| శేలుస్వరసపిష్టోఽయమగదో నావనేఽంజనే| పానే ప్రలేపే సేకే చ లూతాసు పరమం హితః||36||

శిరీషాదికః శ్లేష్మాతకస్వరసపిష్టోఽయమగదో నావనాదికే యుక్తో లూతాసు పరమం హితః| సిందువారకో నిర్గుండీ| శేలుః శ్లేష్మాతకః|| 36||

Adhikarana payasyAdiragadaH (37) · Śloka 37

పయస్యా మధుమృద్వీకాశ్వదమ్ష్ట్రాక్షీరమోరటాః| గోజీవిదారీయష్ట్యాహ్వమధుకాని చ తద్గుణః||37||

పయస్యాదిరగదస్తద్గుణః పూర్వగుణః| క్షీరమోరటా మధుస్రవా| గోజీ గోజిహ్వా|| 37||

Adhikarana shirIShakusumAdyagadaH (38) · Śloka 38

తథా శిరీషకుసుమం చంద్రలేఖోద్భవం ఫలం| సురాలా కటభీ జాతిః శ్వేతా చ గిరికర్ణికా||38||

శిరీషకుసుమాదికం శ్వేతగిరికర్ణికాంతం తథేతి గుణైః పూర్వవత్| సురాలా అతివిషా|| 38||

Adhikarana tagarAdi agadaH (39) · Śloka 39

తద్వచ్చ యుంజ్యాత్తగరకుష్ఠనాగబలాబలాః||39||

తద్వదేవ తగరాదికం బలాంతం|| 39||

Adhikarana haridrAyugalAdiragadaH (40) · Śloka 40

హరిద్రాయుగలం నాగదంతీ లోధ్రం చ శావరం| శిరీషపుష్పం తగరం సహదేవా శతావరీ| పునర్నవా నాగబలా సర్పగంధా కుటన్నటం| గవాదనీ దంతశఠసోమవల్కేందురాజయః| విషేషు సర్వేష్వగదః సక్షౌద్రః సర్వకర్మకృత్||40||

హరిద్రాయుగలాదిరగదః సక్షౌద్రః సర్వవిషేషు సర్వాభీష్టకర్మకృత్| కుటన్నటం పరిపేలవం| సోమవల్కః సోమవృక్షవల్కః| సోమవృక్షఃకట్ఫలః|| 40||

Adhikarana sarpAkShyAdirvaro agadaH (41) · Śloka 41

సర్పాక్షీ చందనం వక్రం మృగాక్షీ గంధనాకులీ| ఏలా మహాసుగంధా చ బస్తమూత్రేణ కల్కితః| లేపే పానే చ లూతాసు నానేన సదృశోఽగదః||41||

సర్పాక్ష్యాదిర్బస్తమూత్రకల్కితో లూతాసు లేపే పానే చ యోజ్యః| అనేన సమోలూతావిషస్యాగదో న భవతి| సర్పాక్షీ రక్తపుష్పా పుర్వదేశే ప్రసిద్ధా| వక్రం తగరం| గంధనాకులీ సుగంధమూలా రాస్నా| ఇతి ప్రబంధసంగ్రహే|| 41||

Adhikarana kaTabhImUlAdighRutam (42) · Śloka 42

కటభీమూలతగరసమంగాదేవదారుభిః| బృహతీద్వయగాంగేయీరోచనాచందనైర్ఘృతం| సిద్ధం చతుర్గుణక్షీరం పానాభ్యంజనయోర్హితం| లూతాకణభకీటనాం విషే పరమదారుణే||42||

కటభీమూలాదిభిశ్చతుర్గుణక్షీరం సిద్ధం ఘృతం పానాభ్యంజనయోః పరమదారుణే లూతాదివిషే హితం| సమంగా మంజిష్ఠా| గాంగేయీ ముస్తా||42||

Adhikarana karNikApAtanam (43) · Śloka 43

నివృత్తే దాహశోఫాదౌ కర్ణికాం పాతయేద్ వ్రణాత్| కుసుంభపుష్పం గోదంతః స్వర్ణక్షీరీ కపోతవిట్| త్రివృతా సైంధవం దంతీ కర్ణికాపాతనం తథా| హరిద్రా గుగ్గులుః కిణ్వం వంశలేఖః కపోతవిట్| తద్వచ్చ సైంధవం కుష్ఠం దంతీకటుకదౌగ్ధికం| రాజకోశాతకీమూలం కిణ్వో వా మథితోద్భవః||43||

ఏవం దాహశోఫాదౌ నివృత్తే సతి వ్రణాత్ పూర్వోక్తాం కర్ణికాం పాతయేత్| ఆదిగ్రహణేన రుగ్రాగాదిపరిగ్రహః| నివృత్తే ఉపశాంతే| వ్రణాద్ వ్రణముఖాత్ కర్ణికాం దంశస్థానే కర్ణికావదుత్పన్నం మాంసాంకురం పాతయేదపనయేత్| కుసుంభపుష్పాది దంతీపర్యంతం కర్ణికాయాః పాతనం| హరిద్రాకపోతవిడంతం తథేతి కర్ణికాపాతనం| వంశలేఖః వంశతనువల్కః| సైంధవాది రాజకోశాతకీమూలాంతం చ తద్వత్ పూర్వవత్| (కటుకదౌగ్ధికం పేచ్చురః రాజకోశాతకీ వలియపుట్టలపీరం) అథవా మథితోద్భవః కిణ్వస్తక్రమలః|| 43||

Adhikarana karNikApAtasamaye bRuMhaNam (44) · Śloka 44

కర్ణికాపాతసమయే బృంహయేత విషాపహైః||44||

యదా తు కర్ణికా పాత్యేతే తదా యే విషాపహా భవంతి తైర్యథాయథం చ బృంహయేత్| అనంతరోక్తైరోషధైః కర్ణికాపాతనకాలే విషహరద్రవ్యైర్లూతాదష్టం నరం పోషయేత్|| 44||

Adhikarana karNikAbAhulyavisheShaH (45) · Śloka 45

ఋతుకాలే చ లూతానాం యావంతః శుక్రవిందవః| దేహే పతంతి తావత్యో జాయంతే కర్ణికాః సమం||45||

లూతానాం చ యదా గర్భగ్రహణయోగ ఋతుకాలో భవతి తదా యావంతః శుక్లబిందవః పుంసో దేహేఽంగేషు పతంతి తావత్య ఏవ కర్ణికాః సమమేకకాలం జాయంతే|| 45||

Adhikarana vraNashodhanaM sarpiH (46) · Śloka 46

గోదంతదంతీ త్రివృతా హరిద్రే సైంధవం తిలాః| మధుకం నింబపత్రాణి ఘృతం చ వ్రణశోధనం| కాంతావిడంగఖదిరనింబకాంపిల్యకాంబుదైః| సర్జైలాధాతకీలోహైః సిద్ధం సర్పిర్వ్రణాపహం||46||

గోదంతాదికం వ్రణానాం శోధనం| కాంతాదిభిః సిద్ధం సర్పిర్వ్రణాపహం|| 46||

Adhikarana shirIShAdikalkAdirvraNaghnaH (47) · Śloka 47

శిరీషకటభీశేలుక్షీరివృక్షార్జునత్వచః| కల్కచూర్ణపరీషేకైః కీటలూతావ్రణాపహాః||47||

శిరీషాదికం కల్కాదిభిః ప్రయుక్తం కీటానాం లూతానాంచ వ్రణాపహం|| 47||

Adhikarana shatAhvAdirvraNaropaNam (48) · Śloka 48

శతాహ్వాలోధ్రకాసీసదార్వీజంబ్వస్థిరోచనాః| హరీతకీ పూగఫలం చూర్ణోఽయం వ్రణరోపణం||48||

శతాహ్వాదీనాం చూర్ణో వ్రణరోపణః|| 48||

Adhikarana lAkShAdikaM tvagvishodhanam (49) · Śloka 49

లాక్షా రజన్యౌ మంజిష్ఠా హరితాలం మనశ్శిలా| సర్పిర్మధు చ లేపోఽయం త్వగ్విశుద్ధికరః పరం||49||

రూఢే చ లాక్షాదిభిర్లేపః పరం త్వచో విశుద్ధత్వం కరోతి|| 49||

Adhikarana romasa~jjananam (50) · Śloka 50

రోమసంజననం కుర్యాద్యదుక్తం వ్రణసాధనే||50||

వ్రణసాధనే వ్రణప్రతిషేధే యత్ కించిద్రోమసంజననముక్తం తదత్రాపి కుర్యాత్|| 50||

Adhikarana snehakArye sarpireva yojyam (51-44) · Śloka 44

స్నేహకార్యమశేషం చ సర్పిషైవ సమాచరేత్| విషస్య వృద్ధయే తైలమగ్నేరివ తృణోపలం||51|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతా వష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే లూతాప్రతి షేధో నామ చతుశ్చత్వారింశోఽధ్యాయః||44||

యత్ కించిదభ్యంజననావనాదిస్నేహకార్యం తత్సర్పిషైవ సమాచరేత్ నాన్యేన తైలాదినా స్నేహేన| తైలం యత్నతః పరిహరేత్| తైలం యత్నతః పరిహరేత్| యతస్తైలం తథా వృద్ధయే భవతి యథా తృణోపలమగ్నేరితి| తైలం తీక్ష్ణాదిగుణసామ్యాద్విషస్య వృద్ధయే భవతి తృణోపలం శుష్కతృణమగ్నేర్వృద్ధయే యథా|| 51|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా మష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయా ముత్తరతంత్రే చతుశ్చత్వారింశోఽధ్యాయః