25. mukharōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha mukharogavij~jAnIyo nAma pa~jcaviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો મુખરોગાવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ઊર્ધ્વાઙ્ગક્રમેણ મુખરોગાણાં હેત્વાદિકં પ્રદર્યિતુમધ્યાય આરભ્યતે|| ૧||

Adhikarana mukharoganidAnam (2) · Śloka 2

માત્સ્યમાહિષવારાહપિશિતામકમૂલકમ્| માષસૂપદધિક્ષીરશુક્તેક્ષુરસફાણિતમ્| અવાક્શય્યાં ચ ભજતો દ્વિષતો દન્તધાવનમ્| ધૂમચ્છર્દનગણ્ડૂષાનુચિતં ચ સિરાવ્યધમ્| ક્રુદ્ધાઃ શ્લેષ્મોલ્બણા દોષાઃ કુર્વન્ત્યન્તર્મુખાં ગદાન્||૨||

માત્સ્યેત્યાદિના મુખરોગાણાં સામાન્યં નિદાનમ્| માત્સ્યાદ્યામિષાદિકં ભજતો દન્તધાવનાદિકં ચોચિતસિરાવ્યધાન્તં દ્વિષતઃ શ્લેષ્મોલ્બણસ્ત્રયો દોષા અન્તર્મુખં કુપિતાસ્તત્રૈવ ગદાન્ કુર્વન્તિ| ફાણિતં ક્ષુદ્રગુડઃ| અવાક્શય્યાઽધોમુખસ્ય શયનમ્||૨||

Adhikarana khaNDauShThaH (3) · Śloka 3

તત્ર ખણ્ડૌષ્ઠ ઇત્યુક્તો વાતેનૌષ્ઠો દ્વિધા કૃતઃ||૩||

તત્રેત્યાદિના રોગા ઉચ્યન્તે| ય ઓષ્ઠો વાતેન દ્વિધાકૃતો ભવતિ સ રોગો નામ્ના ખણ્ડૌષ્ઠઃ ||૩||

Adhikarana vAtauShThakopaH (4) · Śloka 4

ઓષ્ઠકોપે તુ પવનાત્ સ્તબ્ધાવોષ્ઠૌ મહારુજૌ| દાલ્યેતે પરિપાટ્યેતે પરુષાસિતકર્કશૌ||૪||

પવનાદોષ્ઠકોપાખ્યે રોગે સ્તબ્ધાદિરૂપાવોષ્ઠૌ ભવતઃ||૪||

Adhikarana pittauShThakopaH (5) · Śloka 5

પિત્તાત્તીક્ષ્ણાસહૌ પીતૌ સર્ષપાકૃતિભિશ્ચિતૌ| પિટિકાભિર્બહુક્લેદાવાશુપાકૌ....................||૫||

પિત્તાદોષ્ઠકોપે તીક્ષ્ણાસહત્વાદિગુણાવોષ્ઠૌ|| ચિત્તૌ વ્યાપ્તૌ||૫||

Adhikarana kaphauShThakopaH (6) · Śloka 6

..............................કફાત્ પુનઃ| શીતાસહૌ ગુરુશૂનૌ સવર્ણપિટકાચિતૌ||૬||

કફાદોષ્ઠકોપે શીતાસહત્વાદિગુણૌ|| શૂનૌ શોફયુક્તૌ||૬||

Adhikarana sannipAtauShThakopaH (7) · Śloka 7

સન્નિપાતાદનેકાભૌ દુર્ગન્ધાસ્રવપિચ્છિલૌ| અકસ્માન્મ્લાનસંશૂનરુજૌ વિષમપાકિનૌ||૭||

સન્નિપાતાદોષ્ઠકોપે અનેકાભૌ નાનાવર્ણૌ દુર્ગન્ધાદિગુણૌ ચ અકસ્માદકારણં મ્લાનત્વાદિગુણો યયોઃ| તેન કદાચિન્મ્લાનૌ કદાચિત્ સંશૂનૌ કદાચિત્ સરુજૌ કદાચિચ્ચારુજૌ| વિષમપાકિનૌ ક્વચિત્ સપાકૌ ક્વચિત્ કઠિનાવિત્યર્થઃ||૭||

Adhikarana raktauShThakopo~arbuda~jca (8) · Śloka 8

રક્તોપસૃષ્ટૌ રુધિરં સ્રવતઃ શોણિતપ્રભૌ| ખર્જૂરસદૃશં ચાત્ર ક્ષીણે રક્તેઽર્બુદં ભવેત્||૮||

રક્તોપસૃષ્ટૌ રક્તાર્દિતાવોષ્ઠૌ રક્તવર્ણૌ ભૂત્વા શોણિતં સ્રવતઃ|| અત્ર ચ રક્તૌષ્ઠકોપે રક્તે સ્રાવાત્ક્ષીણે ખર્જૂરસદૃશમર્બુદં ભવેત્ ||૮||

Adhikarana mAMsauShThakopaH (9) · Śloka 9

માંસપિણ્ડોપમૌ માંસાત્સ્યાતાં મૂર્ચ્છત્કૃમી ક્રમાત્||૯||

માંસાદ્ દુષ્ટાન્માંસપિણ્ડોપમાવૌષ્ઠો ક્રમાચ્ચ મૂર્ચ્છત્ કૃમી સ્યાતામ્|| ૯||

Adhikarana medauShThakopaH (10) · Śloka 10

તલાભશ્વયથુક્લેદૌ સકણ્ડ્વૌ મેદસા મૃદૂ||૧૦||

મેદસા દુષ્ટેનોષ્ઠૌ તૈલાભશ્વયથુક્લેદૌ તૈલાભૌ શ્વયથુક્લેદૌ યયોસ્તૌ તથોક્તૌ સક્ણ્ડ્વૌ કણ્ડૂયુક્તૌ મૃદૂ ચ ભવતઃ||૧૦||

Adhikarana kShatauShThakopaH (11) · Śloka 11

ક્ષતજાવવદીર્યેતે પાટ્યેતે ચાસકૃત્ પુનઃ| ગ્રથિતૌ ચ પુનઃ સ્યાતાં કણ્ડૂલૌ દશનચ્છદૌ||૧૧||

ક્ષતજાવોષ્ઠૌ યૌ ક્ષતેન કુપિતૌ તયોરવદરણાદિકં લિઙ્ગમ્| (પુનસ્તથાપ્યચિકિત્સિતે સતિ ગ્રથિતૌ કણ્ડૂલૌ કણ્ડૂયુક્તૌ સ્યાતામ્)|| ૧૧||

Adhikarana jAlArbudam (12) · Śloka 12

જલબુદ્બુદવદ્વાતકફાદોષ્ઠે જલાર્બુદમ્||૧૨||

વાતકફાદ્ધેતોર્જલબુદ્બુદવજ્જલાર્બુદમોષ્ઠે ભવતિ ઇત્યોષ્ઠે એકાદશ|| ૧૨||

Adhikarana gaNDAlajI (13) · Śloka 13

ગણ્ડાલજીસ્થિરઃ શોફો ગણ્ડે દાહરુજાન્વિતઃ||૧૩||

દાહાદ્યન્વિતઃ સ્થિરશ્ચાચલો ગણ્ડે યઃ શોફઃ સ ગણ્ડાલજી ઇતિ ગણ્ડ એકઃ||૧૩||

Adhikarana SItadantaH (14) · Śloka 14

વાતાદુષ્ણાસહાદન્તાઃ શીતસ્પર્શાધિકવ્યથાઃ| દાલ્યન્ત ઇવ શૂલેન શીતાખ્યો દાલનશ્ચ સઃ||૧૪||

વાતાદ્ધેતોરુષ્ણાસત્વાદિગુણાદન્તા ભવન્તિ| સ રોગો નામ્ના શીતો દાલનશ્ચોચ્યતે| (શૂલેન દાલ્યન્ત ઇવેત્યનેન શૂલસ્યાતિપીડાકરત્વં સૂચિતમ્ )||૧૪||

Adhikarana dantaharShaH (15) · Śloka 15

દન્તહર્ષે પ્રવાતામ્લશીતભક્ષાક્ષમા દ્વિજાઃ| ભવન્ત્યમ્લાશનેનૈવ સરુજશ્ચલિતા ઇવ||૧૫||

વાતાદેવ દન્તહર્ષાખ્યે રોગે પ્રવાતાદ્યક્ષમા આમ્લાશનેનૈવ સરુજશ્ચલિતા ઇવ દન્તા ભવન્તિ| પ્રવાતે અમ્લશીતયોર્ભક્ષે ભક્ષણે ચાક્ષમા અશક્તાઃ| અત્રાઽમ્લશબ્દો રસવાચી| અમ્લાશનેનૈવેત્યત્રાઽમ્લશબ્દો વૃક્ષામ્લવાચી ||૧૫||

Adhikarana dantaBedaH (16) · Śloka 16

દન્તભેદે દ્વિજાસ્તોદભેદરુક્સ્ફુટનાન્વિતાઃ||૧૬||

દન્તભેદાખ્યે રોગે દ્વિજા દન્તાસ્તોદભેદાદ્યન્વિતા ભવતિ| (અત્ર રુક્તોદૌ દન્તમૂલે| સ્ફુટનભેદૌ દન્ત એવેતિ મન્તવ્યમ્)||૧૬||

Adhikarana dantacAlaH (17) · Śloka 17

ચાલશ્ચલદ્ભિર્દશનૈર્ભક્ષણાદધિકવ્યથૈઃ||૧૭||

ચાલો નામ રોગશ્ચલદ્ભિર્ભક્ષણાદધિકવ્યથૈશ્ચ દશનૈર્ભવતિ| (ચલિદ્ભઃ કમ્પમાનૈર્ભક્ષણાદ્ યસ્ય કસ્યાપિ ચર્વણાદધિકા પૂર્વસ્માદતિરિક્તા વ્યથા પીડા યેષાં તૈઃ)||૧૭||

Adhikarana karAlaH (18) · Śloka 18

કરાલસ્તુ કરાલાનાં દશનાનાં સમુદ્ભવઃ||૧૮||

સ કરાલો નામ રોગો યઃ કરાલાનાં વિકટાનાં દન્તાનાં સમુદ્ગમઃ||૧૮||

Adhikarana adhidantaH (19) · Śloka 19

દન્તોઽધિકોઽધિદન્તાખ્યઃ સ ચોક્તઃ ખલવર્દ્ધનઃ| જાયમાનેઽતિરુગ્દન્તે જાતે તત્ર તુ શામ્યતિ||૧૯||

યસ્તુ સન્નિવેશાદધિકો દન્તઃ સોઽધિદન્તાખ્યો રોગઃ તસ્યૈવ ખલવર્ધન ઇતિ નામ| તત્ર ચાધિદન્તે જાયમાને રુગ્જાયતે જાતે તુ તસ્મિન્ રુક્ શામ્યતિ|| ૧૯||

Adhikarana dantaSarkarA (20) · Śloka 20

અધાવનાન્મલો દન્તે કફો વા વાતશોષિતઃ| પૂતિગન્ધિઃ સ્થિરીભૂતઃ શર્કરા...........||૨૦||

દન્તાનામધાવનાદપ્રક્ષાલનાદ્યોઽન્નાદિમલઃ શ્લેષ્મા વા વાતેન શોષિતઃ સન્ પૂતિગન્ધિઃ સ્થિરીભૂતશ્ચ સ નામ્ના શર્કરેત્યુચ્યતે||૨૦||

Adhikarana dantakapAlikA (21) · Śloka 21

..........................સાઽપ્યુપેક્ષિતા| શતાયત્યણુશો દન્તકપાલાનિ કપાલિકા||૨૧||

સાઽપિ શર્કરોપેક્ષિતા સત્યણુશોઽલ્પશો દન્તકપાલાનિ શાતયતિ સ કપાલિકા નામ રોગઃ||૨૧||

Adhikarana shyAvadantaH (22) · Śloka 22

શ્યાવઃ શ્યાવત્વમાયાતો રક્તપિત્તાનિલૈર્દ્વિજઃ||૨૨||

દ્વિજો દન્તો રક્તાદિભિઃ શ્યાવવર્ણત્વમાયાતઃ શ્યાવો નામ રોગો ભવતિ||૨૨||

Adhikarana kRumidantaH (23) · Śloka 23

સમૂલં દન્તમાશ્રિત્ય દોષૈરુલ્બણમારુતૈઃ| શોષિતે મજ્જ્ઞિ સુષિરે દન્તેઽન્નમલપૂરિતે| પૂતિત્વાત્કૃમયઃ સૂક્ષ્મા જાયન્તે જાયતે તતઃ| અહેતુતીવ્રાર્ત્તિશમઃ સસંરમ્ભો સિતશ્ચલઃ| પ્રલૂનઃ પૂયરક્તસ્રુત્સ ચોક્તઃ કૃમિદન્તકઃ||૨૩||

ઉલ્બણમારુતૈર્મારુતાધિકૈસ્ત્રિભિર્દોષૈઃ સમૂલં મૂલસંહિતં દન્તમાશ્રિત્ય તન્મજ્જનિ શોષિતે અત એવ ચાન્તર્દન્તે સુષિરેઽન્નમલપૂરિતે સતિ તેન મલેન પૂતિત્વાત્ સૂક્ષ્માઃ કૃમયો જાયન્તે| તતશ્ચાહેત્વકારણમેવ તીવ્રાર્ત્તિર્જાયતે| અકારણમેવ તસ્યાઃ શમશ્ચ| સસંરમ્ભ ઇત્યાદિ પ્રકરણાદ્ દન્તઃ| પ્રલૂન્ ઉદ્ધૂતઃ| છિન્ન ઇત્યર્થઃ| સઃ રોગઃ કૃમિદન્તાખ્ય ઉક્તઃ| ઇતિ દન્તે દશ રોગાઃ||૨૩||

Adhikarana shItAdaH (24) · Śloka 24

શ્લેષ્મરક્તેન પૂતીનિ વહન્ત્યસ્રમહેતુકમ્| શીર્યન્તે દન્તમાંસાનિ મૃદુક્લિન્નાસિતાનિ ચ| શિતાદોઽસૌ..................................||૨૪||

શ્લેષ્મરક્તેન હેતુના પૂતીનિ દુર્ગન્ધિની દન્તમાંસાન્યહેતુકમેવાસ્રં વહન્તિ| મૃદ્વાદિગુણયુક્તાનિ ચ ભવન્તિ શિર્યન્તે ચાસૌ રોગઃ શીતાદઃ||૨૪||

Adhikarana upakushaH (25) · Śloka 25

.............ઉપકુશઃ પાકઃ પિત્તાસૃગુદ્ભવઃ| દન્તમાંસાનિ દહ્યન્તે રક્તાન્યુત્સેધવન્ત્યતઃ| કણ્ડૂમન્તિ સ્રવન્ત્યસ્રમાધ્માયન્તેઽસૃજિ સ્થિતે| ચલા મન્દરુજો દન્તાઃ પૂતિવક્ત્રં ચ જાયતે||૨૫||

પિત્તાસૃગુદ્ભવો યો દન્તમાંસાનાં પાકઃ સ નામ્નોપકુશઃ| તત્ર દન્તમાંસાનાં દાહો રક્તત્વગુત્સેધશ્ચ ભવતિ| અતશ્ચોત્સેધાત્ દન્તમાંસાનિ કણ્ડૂમન્ત્યસ્રં ચ સ્રવન્તિ| અસૃજિ રક્તે સ્થિતે રુદ્ધે આધ્માયન્તે પરિપૂર્યન્તે દશનાશ્ચ ચલા મન્દરુજશ્ચ ભવન્તિ વક્ત્રં ચ પૂતિ જાયતે||૨૫||

Adhikarana dantapuppuTaH (26) · Śloka 26

દન્તયોસ્ત્રિષુ વા શોફો બદરાસ્થિનિભો ઘનઃ| કફાસ્રાત્તીવ્રરુક્શીઘ્રં પચ્યતે દન્તપુપ્પુટઃ||૨૬||

દન્તયોરિતિ દ્વયોસ્ત્રિષુ વા દન્તેષુ મૂલોષ્વિતિ પ્રકરણાત્| કફાસ્રાદ્ધેતોર્બદરાસ્થિનિભો ઘનસ્તીવ્રરુક્ ચ શોફો ભવતિ| સ ચ શીઘ્રં પચ્યતે| સ નામ્ના દન્તપુપ્પુટઃ||૨૬||

Adhikarana dantavidradhiH (27) · Śloka 27

દન્તમાંસે મલૈઃ સાસ્રૈર્બાહ્યન્તઃ શ્વયથુર્ગુરુઃ| સરુગ્દાહઃ સ્રવેદ્ભિન્નઃ પૂયાસ્રં દન્તવિદ્રધિઃ||૨૭||

સાસ્રૈઃ સરક્તૈર્વાતાદિભિસ્ત્રિભિર્દોષૈર્દન્તમાંસે અન્તર્બહિશ્ચ ગુરુઃ સરુગ્દાહશ્ચ શ્વયથુર્ભવતિ| સ ચ ભિન્નઃ પૂયાસ્રં સ્રવેત્| સ રોગો નામ્ના દન્તાવિદ્રધિઃ||૨૭||

Adhikarana suShiraH (28) · Śloka 28

શ્વયથુર્દન્તમૂલેષુ રુજાવાન્ રક્તપિત્તજઃ| લાલાસ્રાવી સ સુષિરો દન્તમાંસપ્રશાતનઃ||૨૮||

દન્તમૂલેષુ દન્તોત્પત્તિસ્થાનેષુ રક્તપિત્તજો રુજાવાન્ રુજાયુક્તઃ લાલાસ્રાવી લાલાસ્રવયુક્તો દન્તમાંસપ્રશાતનશ્ચ યઃ શ્વયથુઃ સ નામ્ના સુષિરઃ| દન્તમાંસં પ્રકર્ષેણ શાતયતીતિ દન્તમાંસપ્રશાતનઃ||૨૮||

Adhikarana mahAsuShiraH (29) · Śloka 29

સ સન્નિપાતજ્વરવાન્ સપૂયરુધિરસ્રુતિઃ| મહાસુષિર ઇત્યુક્તો વિશીર્ણદ્વિજબન્ધનઃ||૨૯||

સ એવ શોફઃ સન્નિપાતજ્વરાદિના યુક્તો વિશ્લિષ્ટદન્તબન્ધનસ્થાનશ્ચ નામ્ના મહાસુષિર ઇત્યુક્તઃ||૨૯||

Adhikarana adhimAMsakaH (30) · Śloka 30

દન્તાન્તે કીલવચ્છોફો હનુકર્ણરુજાકરઃ| પ્રતિહન્ત્યભ્યવહૃતિં શ્લેષ્મણા સોઽધિમાંસકઃ||૩૦||

શ્લેષ્મણા હેતુના દન્તાન્તે દન્તમાલાવિચ્છેદે હન્વાદિરુજાકરો યઃ શ્વયથુરભ્યવહૃતિં ભોજનં પ્રતિહન્ત્યન્તરા શલ્યભૂતત્વાત્ સ રોગો નામ્નાઽધિમાંસકઃ||૩૦||

Adhikarana vidarBaH (31) · Śloka 31

ઘૃષ્ટેષુ દન્તમાંસેષુ સંરમ્ભો જાયતે મહાન્| યસ્મિંશ્ચલન્તિ દન્તાશ્ચ સ વિદર્ભોઽભિઘાતજઃ||૩૧||

સ વિદર્ભો નામાભિઘાતજો રોગો ભવતિ| યો યેન કેનચિત્ ઘૃષ્ટેષુ દન્તમાંસેષુ મહાન્ સંરમ્ભો જાયતે| યસ્મિન્ દન્તાશ્ચાચલાશ્ચલન્તિ||૩૧||

Adhikarana dantanADyaH pa~jca (33) · Śloka 33

દન્તમાંસાશ્રિતાન્ રોગાન્ યઃ સાધ્યાનપ્યુપેક્ષતે| અન્તસ્તસ્યાસ્રવન્ દોષઃ સૂક્ષ્માં સઞ્જનયેદ્ગતિમ્| પૂયં મુહુઃ સા સ્રવતિ ત્વઙ્માંસાસ્થિપ્રભેદિની| તાઃ પુનઃ પઞ્ચ વિજ્ઞેયા લક્ષણૈઃ સ્વૈર્યથોદિતૈઃ||૩૩||

યઃ પુરુષઃ સાધ્યાનપિ દન્તમાંસાશ્રિતાન્ રોગાનુપેક્ષતે તસ્યાન્તરસ્રવન્ ગૃહ્ણન્ દોષાઃ સૂક્ષ્માં ગતિં નાડીં સઞ્જનયેત્| સા ચ નાડી ત્વગાદિભેદિની મુહુઃ પૂયં સ્રવતિ| (યઃ પુરુષઃ સાધ્યાન્ સાધયિતવ્યાન્ શીતાદાદીનુપેક્ષતે ન સાધયતિ અપિ શબ્દાન્ન કેવલમન્યરોગોપેક્ષયા દોષદિભિઃ સ્વયમપિ જાયત ઇતિ સૂચિતમ્| તસ્યાન્તઃસ્થિતો દોષઃ અસ્રવન્ સ્રોતોરોધાદનિર્ગચ્છન્| દોષશબ્દેન પૂયં ગૃહ્યતે)| તાઃ પુનર્નાડ્યઃ પઞ્ચ વિજ્ઞેયાઃ| કથમિત્યાહ-સ્વૈર્નાડીવિજ્ઞાનનિર્દિષ્ટૈઃ પૃથગ્દોષસન્નિપાતશલ્યભેદેન વાતાત્ સરુગિત્યાદિભિર્લક્ષણૈર્યથોદિતૈઃ| એવં દન્તમૂલે ત્રયોદશ રોગાઃ||૩૩||

Adhikarana vAtAdidUShitA - jihvA (34) · Śloka 34

શાકપત્રખરા સ્રસ્તા સ્ફુટિતા વાતદૂષિતા| જિહ્વા પિત્તાત્સદાહોષા રક્તૈર્માસાઙ્કુરૈશ્ચિતા| શાલ્મલીકણ્ટકાભૈસ્તુ કફેન બહલા ગુરુઃ||૩૪||

વાતદૂષિતા જિહ્વા શાકતરુપત્રવત્ ખરા સ્રસ્તા ચ નિબન્ધનાત્ ભવતિ સ્ફુટિતા ચ| પિત્તાદ્ધેતોર્દાહાદિયુક્તા જિહ્વા ભવતિ| કફેન હેતુના દૂષિતા જિહ્વા તુ શાલ્મલીકણ્ટકાભૈર્માંસાઙ્કુરૈશ્ચિતા વ્યાપ્તા બહલા ગુરુશ્ચ ભવતિ||૩૪||

Adhikarana alasaH (35) · Śloka 35

કફપિત્તાદધઃ શોફો જિહ્વાસ્તમ્ભકૃદુન્નતઃ| મત્સ્યગન્ધિર્ભવેત્ પક્વઃ સોઽલસો માંસશાતનઃ||૩૫||

જિહ્વાયા અધોભાગે કફપિત્તાચ્છોફો જિહ્વાસ્તમ્ભકૃદુન્નતશ્ચ ભવતિ સ ચ પક્વઃ સન્ મત્સ્યગન્ધિર્ભવેન્માંસશાતનશ્ચ| સ રોગં નામ્નાઽલસઃ||૩૫||

Adhikarana adhijihvA (36) · Śloka 36

પ્રબન્ધનેઽધો જિહ્વાયાઃ શોફો જિહ્વાગ્રસન્નિભઃ| સાઙ્કુરઃ કફપિત્તાસ્રૈર્લાલોષાસ્તમ્ભવાન્ ખરઃ| અધિજિહ્વાઃ સરુક્કણ્ડૂર્વાક્યાહારવિઘાતકૃત્||૩૬||

જિહ્વાયા અધોભાગે પ્રબન્ધને મૂલે જિહ્વાગ્રસન્નિભઃ સાઙ્કુરશ્ચ સઃ શોફઃ કફાદિભિર્લાલાદિયુક્તઃ ખરઃ ખરસ્પર્શો રુગાદિકૃચ્ચ ભવતિ સ રોગો નામ્ના અધિજિહ્વઃ| વિઘાતશબ્દઃ વાક્યાહારાભ્યાં સમ્બધ્યતે||૩૬||

Adhikarana upajihvA (37) · Śloka 37

તાદૃગેવોપજિહ્વાસ્તુ જિહ્વાયા ઉપરિ સ્થિતઃ||૩૭||

તાદૃગેવૈવંલક્ષણ એવ જિહ્વાયા ઉપૈ સ્થિતઃ શોફ ઉપજિહ્વાખ્યો રોગઃ| ઇતિ જિહ્વાયાં ષટ્||૩૭||

Adhikarana tAlupiTakA (38) · Śloka 38

તાલુમાંસેઽલિનાદ્ દુષ્ટે પિટકાઃ સરુજાઃ ખરાઃ| બહ્વ્યો ઘનાસ્રાવયુતાસ્તાસ્તાલુપિટકાઃ સ્મૃતાઃ|૩૮|

અનિલાત્તાલુમાંસે દુષ્ટે સરુજત્વાદિગુણા યાઃ પિટકા ભવન્તિ તા નામ્ના તાલુપિટકાઃ સ્મૃતાઃ||૩૮||

Adhikarana galaSuNDikA (38) · Śloka 38

તાલમૂલે કફાત્સાસ્રાન્મત્સ્યબસ્તિનિભો મૃદુઃ| પ્રલમ્બઃ પિચ્છિલઃ શોફો નાસયાહારમીરયન્| કણ્ઠોપરોધતૃટ્કાસવમિકૃદ્ ગલશુણ્ડિકા||૩૮||

સાસ્રાત્ કફાત્તાલુમૂલે યઃ શોફો ભવતિ| કિમ્ભૂત ઇત્યાહ-મત્સ્યબસ્તિનિભત્વાદિસ્વરૂપઃ| મત્સ્યબસ્તિઃ શિક્લમત્સ્યેષુ મધ્યે દૃશ્યતે| સ શોફો ભુજ્યમાનમાહારં નાસરયેન્ પ્રેરયન્ કણ્ઠોપરોધાદિકૃદ્ ભવતિ| સ રોગો નામ્ના ગલશુણ્ડિકા||૩૮||

Adhikarana tAlusaMhatiH (39) · Śloka 39

તાલુમધ્યે નિરુઙ્માંસં સંહતં તાલુસંહતિઃ||૩૯||

તાલુમધ્યે રુજયા વિના યન્માંસં સંહતં ભવતિ સ રોગસ્તાલુસંહતિર્નામ્ના| સંહતમેકત્ર પુઞ્જીભૂતમ્||૩૯||

Adhikarana tAlvarbudam (40) · Śloka 40

પદ્માકૃતિસ્તાલુમધ્યે રક્તાચ્છ્વયથુરર્બુદમ્||૪૦||

રક્તાદ્ધેતોસ્તાલુમધ્યે યઃ પદ્માકૃતિઃ શ્વયથુઃ સ નામ્નાઽર્બુદં ભવતિ||૪૦||

Adhikarana kacCapaH (41) · Śloka 41

કચ્છપઃ કચ્છપાકારશ્ચિરવૃદ્ધિઃ કફાદરુક્||૪૧||

તત્રૈવ તાલુમધ્યે કફાદ્ધેતોશ્ચિરવૃદ્ધી રુજારહિતશ્ચ યઃ કચ્છપાકારઃ શ્વયથુઃ સ નામ્ના કચ્છપઃ||૪૧||

Adhikarana tAlupuppuTaH (42) · Śloka 42

કોલાભઃ શ્લેષ્મમેદોભ્યાં પુપ્પુટો નીરુજઃ સ્થિરઃ||૪૨||

તત્રૈવ શ્લેષ્મમેદોભ્યાં બદરસદૃશઃ સ્થિરો નીરુજશ્ચ યઃ શ્વયથુઃ સ નામ્ના પુપ્પુટઃ|| ૪૨||

Adhikarana tAlupAkaH (43) · Śloka 43

પિત્તેન પાકઃ પાકાખ્યઃ પૂયાસ્રાવી મહારુજઃ||૪૩||

પિત્તેન તાલુમધ્યે પૂયાસ્રાવી મહારુજશ્ચ યઃ પાકઃ સ રોગો નામ્ના પાકઃ|| ૪૩||

Adhikarana tAluSoShaH (44) · Śloka 44

વાતપિત્તજ્વરાયાસૈસ્તાલુશોષસ્તદાહ્વયઃ||૪૪||

વાતપિત્તાદિભિસ્તાલુનિ શોષો ભવતિ સ રોગસ્તદાહ્વયસ્તાલુશોષનામેત્યર્થઃ| ઇત્યષ્ટૌ તાલુરોગાઃ|| ૪૪||

Adhikarana rohiNI (45) · Śloka 45

જિહ્વાપ્રબન્ધજાઃ કણ્ઠે દારુણા માર્ગરોધિનઃ| માંસાઙ્કુરાઃ શીઘ્રચયા રોહિણી શીઘ્રકારિણી| કણ્ઠાસ્યશોષકૃદ્વાતાત્સા હનુઃશ્રોત્રરુક્કરી| પિત્તાજ્જ્વરોષાતૃણ્મોહકણ્ઠધૂમાયનાન્વિતા| ક્ષિપ્રજા ક્ષિપ્રપાકાતિરાગિણી સ્પર્શનાસહા| કફેન પિચ્છિલા પાણ્ડુરસૃજા સ્ફોટકાચિતા| તપ્તાઙ્ગારનિભા કર્ણરુક્કરી પિત્તજાકૃતિઃ| ગમ્ભીરપાકા નિચયાત્ સર્વલિઙ્ગસમન્વિતા||૪૫||

કણ્ઠે કણ્ઠસ્યાન્તર્ભાગે જિહ્વાપ્રબન્ધને જિહ્વામૂલે જાતા યે દારુણાદિગુણા માંસાઙ્કુરાસ્તે રોહિણી નામ રોગે ભવતિ| સા ચ શીઘ્રકારિણી શીઘ્રમેવ સ્વં કર્મ મારણાખ્યં કરોતિ| કણ્ઠેત્યાદિ રુક્પર્યન્તં વાતજરોહિણીલક્ષણમ્| જ્વરાદિકં સ્પર્શનાસહાન્તં પિત્તરોહિણ્યાઃ| કફેન રોહિણી પિચ્છિલા પૈચ્છિલ્યયુક્તા પાણ્ડુઃ પાણ્ડૂરવર્ણા ચ ભવતિ| અસૃજા દોષદુષ્ટેન રોહિણી સ્ફોટકાચિતત્વાદિગુણા પિત્તજાકૃતિઃ પિત્તરોહિણીસમાનલક્ષણા ચ| નિચયાત્ સન્નિપાતાદ્રોહિણી ગમ્ભીરપાકાઽવગાઢપાકા સર્વૈર્વાતાદિરોહિણીલિઙ્ગૈઃ સમન્વિતા ચ ભવતિ|| ૪૫||

Adhikarana SAlUkaH (46) · Śloka 46

દોષૈઃ કફોલ્બણૈઃ શોફઃ કોલવત્ ગ્રથિતોન્નતઃ| શૂકકણ્ટકવત્ કણ્ઠે શાલૂકો માર્ગરોધનઃ||૪૬||

કફોલ્બણૈસ્ત્રિભિર્દોષૈર્બદરવત્ ગ્રથિતશ્ચોન્નતશ્ચ શૂકવત્ કણ્ટકવચ્ચ સ્રોતોરોધનો યઃ શ્વયથુઃ કણ્ઠે ભવતિ સ નામ્ના શાલૂકઃ|| ૪૬||

Adhikarana vRundaH (47) · Śloka 47

વૃન્દો વૃત્તોન્નતો દાહજ્વરકૃદ્ગલપાર્શ્વગઃ||૪૭||

તૈરેવ દોષૈર્ગલસ્ય પાર્શ્વગો વૃત્તોન્નતો દાહજ્વરકૃચ્ચ યઃ શ્વયથુઃ સ નામ્ના વૃન્દઃ| ( અનુક્તકારણવિશેષત્વાત્ પૂર્વોક્તૈરેવ દોષૈઃ કૃતો ગલપાર્શ્વગઃ ગલમાર્ગસ્ય વામદક્ષિણાન્યતરપાર્શ્વગતઃ વૃત્તશ્ચોન્નતશ્ચ વૃત્તોન્નતઃ| વૃત્તો વર્તુલઃ| દાહં જ્વરં ચ કરોતીતિ દાહજ્વરકૃત્ દાહાદિજ્વરં કરોતીતિ વા ય એવંવિધઃ શોફઃ સ વૃન્દાખ્યો રોગઃ )||૪૭||

Adhikarana tuNDikerikA (48) · Śloka 48

હનુસન્ધ્યાશ્રિતઃ કણ્ઠે કાર્પસીફલસન્નિભઃ| પિચ્છલો મન્દરુક્શોફઃ કઠિનસ્તુણ્ડિકેરિકા||૪૮||

તૈરેવ યઃ શ્વયથુઃ કણ્ઠે હનુસન્ધિમાશ્રિત્ય જાતઃ કાર્પાસીફલસદૃશઃ પિચ્છિલત્વાદિગુણશ્ચ ભવતિ સ નામ્ના તુણ્ડિકેરિકા||૪૮||

Adhikarana galaughaH (49) · Śloka 49

બાહ્યાન્તઃશ્વયથુર્ઘોરો ગલમાર્ગાર્ગલોપમઃ| ગલૌઘો મૂર્દ્ધગુરુતાતન્દ્રાલાલાજ્વરપ્રદઃ||૪૯||

તૈરેવ યઃ શ્વયથુઃ કણ્ઠે બાહ્યાન્તઃ બહિર્ભાગેઽન્તર્ભાગે ચ ઘોરો ભયઙ્કરઃ ગલસ્રોતસોઽર્ગલોપમો દ્વારબન્ધનસદૃશો મૂર્ધગુરુતાદિપ્રદશ્ચ સ નામ્ના ગલૌઘઃ| (તપ્તાઙ્ગારનિભા તપ્તાઙ્ગારસદૃશી તાપદ્વિનાઙ્ગારસ્યાસમ્ભવાદઙ્ગારશબ્દેનૈવ તાપે સિદ્ધે પુનરપિ તપ્તાઙ્ગારનિભેત્યુક્તત્વાદસ્ય તાપરાગાદ્યતિશયો ધ્વન્યતે)|| ૪૯||

Adhikarana valayam (50) · Śloka 50

વલયં નાતિરુક્શોફસ્તદ્વદેવાયતોન્નતઃ||૫૦||

તૈરેવ દોષૈસ્તદ્વદેવ બાહ્યાન્તર્ગલમાર્ગાર્ગલોપમો નાતિરુગાયતોન્નતશ્ચ યઃ શોફઃ સ વલયમિતિ નામ્ના ભવતિ||૫૦||

Adhikarana gilAyukaH (51) · Śloka 51

માંસકીલો ગલે દોષૈરેકોઽનેકોથવાલ્પરુક્| કૃચ્છ્રોછ્વાસોઽભ્યવહૃતિઃ પૃથુમૂલો ગિલાયુકઃ||૫૧||

દોષૈર્વાતાદિભિર્ગલે એકો વાઽનેકો વા કૃચ્છ્રોછ્વાસઃ કૃચ્છ્રાભ્યવહૃતિશ્ચ યો માંસાઙ્કુરો ભવતિ સ નામ્ના ગિલાયુકઃ||૫૧||

Adhikarana shataghnI (52) · Śloka 52

ભૂરિમાંસાઙ્કુરવૃતા તીવ્રતૃડ્જ્વરમૂર્દ્ધરુક્| શતઘ્ની નિચિતા વર્તિઃ શતઘ્નીવાતિરુક્કરી||૫૨||

તૈરેવ દોષૈઃ કૃતા ભૂરિભિઃ પ્રભૂતૈર્માસાઙ્કુરૈવૃતા પરિવૃતા તીવ્રતૃડાદિયુક્તા ગલે નિચિતા કણ્ઠસ્રોતસિ સમન્તાદ્વ્યાપ્તા યા વર્ત્તિરતિરુક્કરી ભવતિ સ રુજાયાઽકૃત્યા ચ શતઘ્નીસાદૃશ્યાચ્છતઘ્ની| શતઘ્ન્યાખ્યશ્ચાયુધઃ કણ્ટકાચિતા યષ્ટિર્ભવતિ||૫૨||

Adhikarana galavidradhiH (53) · Śloka 53

વ્યાપ્તસર્વગલઃ શીઘ્રજન્મપાકો મહારુજઃ| પૂતિપૂયનિભાસ્રાવી શ્વયથુર્ગલવિદ્રધિઃ||૫૩||

વ્યાપ્તસર્વગલત્વાદિયુક્તઃ શ્વયથુર્નામ્ના ગલવિદ્રધિઃ| શીઘ્રં જન્મપાકૌ યસ્ય સ તથોક્તઃ| વ્યાપ્તસર્વગલઃ ગલે સમન્તાદ્વ્યાપ્તઃ| અત્ર સર્વશબ્દેન ગલસ્ય બાહ્યાભ્યન્તરપરિગ્રહઃ| પૂતિપૂયનિભશબ્દેન પક્વોઽપ્યન્યવિદ્રધિવત્ પૂયં ન સ્રવતિ તત્તુલ્યં કફમેવ સ્રવતીત્યર્થઃ|| ૫૩||

Adhikarana galArbudam (54) · Śloka 54

જિહ્વાવસાને કણ્ઠાદાવપાકં શ્વયથું મલાઃ| જનયન્તિ સ્થિરં રક્તં નીરુજં તદ્ ગલાર્બુદમ્||૫૪||

મલા વાતાદયો જિહ્વાય અવસાને કણ્ઠસ્યાદૌ પ્રારમ્ભે વા પાકરહિતં સ્થિરમચલં લોહિતં રુજારહિતં ચ યં શ્વયથું જનયન્તિ તદ્ ગલાર્બુદં ભવતિ| (જિહ્વાયા અવસાને અન્તે હૃદયે જિહ્વાવસાનમિતિ ધન્વન્તરિઃ| હૃદયાત્ પચ્યમાનાનામાધ્માનાદ્રુક્મસારવત્| કફશોણિતમાંસાનાં સારો જિહ્વા પ્રજાયતે| અત્ર કણ્ઠરોગપ્રસઙ્ગાત્ જત્રોરુપરિ જિહ્વાવસાનમિતિ મન્તવ્યમ્ )||૫૪||

Adhikarana galagaNDaH (55) · Śloka 55

પવનશ્લેષ્મમેદોભિર્ગલગણ્ડો ભવેદ્ બહિઃ| વર્દ્ધમાનઃ સ કાલેન મુષ્કવલ્લમ્બતે નિરુક્||૫૫||

પવનાદિભિર્બહિસ્ત્વગ્ભાગે ગલગણ્ડાખ્યો રોગો ભવેત્| સ ચ કાલેન વર્દ્ધમાનો નિરુક્ સન્ મુષ્કવદ્ વૃષણવલ્લમ્બતે||૫૫||

Adhikarana galagaNDaBedAH (56) · Śloka 56

કૃષ્ણારુણો વા તોદાઢ્યઃ સ વાતાત્કૃષ્ણરાજિમાન્| વૃદ્ધસ્તાલુગલે શોષં કુર્યાચ્ચ વિરસાસ્યતામ્| સ્થિરઃ સવર્ણઃ કણ્ડૂમાન્ શીતસ્પર્શો ગુરુઃ કફાત્| વૃદ્ધસ્તાલુગલે લેપં કુર્યાચ્ચ મધુરાસ્યતામ્| મેદસા શ્લેષ્મવૃદ્ધાનિવૃદ્ધ્યોઃ સોઽનુવિધીયતે| દેહં વૃદ્ધશ્ચ કુરુતે ગલે શબ્દં સ્વરેઽલ્પતામ્||૫૬||

તત્ર કૃષ્ણ ઇત્યાદિના પવનહેતુકસ્ય ગલગણ્ડસ્ય લિઙ્ગમ્| શ્લેષ્મજસ્ય સ્થિર ઇત્યાદિ| મેદસા હેતોર્ગલગણ્ડે શ્લેષ્મવત્ કફગલગણ્ડવત્ લિઙ્ગમ્| સ ગલગણ્ડો હાનિવૃદ્ધ્યોશ્ચ દેહમનુવિધીયતે| યદૈવ દેહો વર્દ્ધતે તદૈવ ગલગણ્ડોઽપિ વર્દ્ધતે| યદૈવ દેહોઽપચીયતે તદૈવ સોઽપીત્યર્થઃ| સ ચ મેદોજો ગલે ગણ્ડો વૃદ્ધો ગલશબ્દાદિકં કુરુતે|| ૫૬||

Adhikarana svarahA (57) · Śloka 57

શ્લેષ્મરુદ્ધાનિલગતિઃ શુષ્કકણ્ઠો હતસ્વરઃ| તામ્યન્ પ્રસક્તં શ્વસિતિ યેન સ સ્વરહાઽનિલાત્||૫૭||

યેન રોગેણ પુરુષઃ શ્લેષ્મરુદ્ધાનિલગતિઃ શુષ્કકણ્ઠત્વાદિયુક્તો ભવતિ સોઽનિલાજ્જયતે સ નામ્ના સ્વરહા| (શ્લેષ્મણા રુદ્ધા અનિલસ્ય પ્રાણાખ્યસ્ય મરુતો ગતિર્ગમનં યસ્ય| શુષ્કમનાર્દ્રં કણ્ઠં યસ્ય| હતસ્વરઃ સન્નસ્વરઃ તામ્યન્ ગ્લપિતેન્દ્રિયઃ| પ્રસક્તં કફાવૃતકણ્ઠમાર્ગત્વાત્ પ્રકર્ષેણ સક્તમ્| શ્વસિતિ શ્વાસમુક્તિં કરોતિ )| ઇત્યષ્ટાદશ ગલરોગાઃ||૫૭||

Adhikarana muKapAkaH vAtajaH (58) · Śloka 58

કરોતિ વદનસ્યન્તર્વ્રણાન્ સર્વસરોઽનિલઃ| સઞ્ચારિણોઽરુણાન્ રૂક્ષાનોષ્ઠૌ તામ્રૌ ચલત્વચૌ| જિહ્વા શીતાસહા ગુર્વી સ્ફુટિતા કણ્ટકાચિતા| વિવૃણોતિ ચ કૃચ્છ્રેણ મુખં પાકો મુખસ્ય સઃ||૫૮||

સર્વસરો વ્યાપ્તિમાનનિલોઽન્તર્વદનં સઞ્ચાર્યાદિગુણાન્ વ્રણાન્ કરોતિ| સઞ્ચારિણોઽનિયતસ્થાનાઃ તતશ્ચોષ્ઠૌ તામ્રૌ તામ્રવર્ણૌ મલત્વચઃ ચ ભવતઃ| જિહ્વા શીતાસત્વાદિગુણા| સ ચાઽઽતુરઃ કૃચ્છ્રેણ મુખં વિવૃણોતિ સ રોગો નામ્ના મુખપાકઃ||૫૮||

Adhikarana UrdhvagudaH (59) · Śloka 59

અધઃ પ્રતિહતો વાયુરર્શોગુલ્મકફાદિભિઃ| યાત્યૂર્ધ્વં વક્ત્રદૌર્ગન્ધ્યં કુર્વન્નૂર્ધ્વગુદસ્તુ સઃ||૫૯||

અર્શોગુલ્માસિભિર્વાયુરધઃપ્રતિહતો વક્ત્રદૌર્ગન્ધ્યં કુર્વન્ ઊર્ધ્વં યાતિ| સ રોગો નામ્ના ઊર્ધ્વગુદઃ||૫૯||

Adhikarana pittajaH raktajashca mukhapAkaH (60) · Śloka 60

મુખસ્ય પિત્તજે પાકે દાહોષે તિક્તવક્ત્રતા| ક્ષારોક્ષિતક્ષતસમા વ્રણાસ્તદ્વચ્ચ રક્તજે||૬૦||

પિત્તજમુખપાકે દાહાદિકં લિઙ્ગમ્| ક્ષારેણોક્ષિતં સિક્તં યત્ ક્ષતં વ્રણસ્તત્સમા દાહવેદનાદિગુણા વ્રણઃ| તદ્વદેવ રક્તજે||૬૦||

Adhikarana kaphajamukhapAkaH (61) · Śloka 61

કફજે મધુરાસ્યત્વં કણ્ડૂમત્પિચ્છિલા વ્રણાઃ||૬૧||

કફજે મુખપાકે મધુરાસ્યત્વાદિ લિઙ્ગમ્| કણ્ડૂમન્તશ્ચ| તે પિચ્છિલાશ્ચ કણ્ડૂમત્પિચ્છિલાઃ ||૬૧||

Adhikarana kaPArbudam (62) · Śloka 62

અન્તઃકપોલમાશ્રિત્ય શ્યાવપાણ્ડુકફોઽર્બુદમ્| કુર્યાત્તદ્ ઘટ્ટિતં છિન્નં મૃદિતં ચ વિવર્ધતે||૬૨||

અન્તઃકપોલં કપોલાન્તર્ભાગમાશ્રિત્ય કફઃ શ્યાવપાણ્ડ્વર્બુદં કુર્યાત્| તચ્ચાર્બુદં ઘટ્ટિતં શાકપત્રાદિનાવઘૄષ્ટં છિન્નં વૃદ્ધિપત્રાદિના| મૃદિતં વિલાયનાય કૃતમર્દનમપિ પુનર્વર્દ્ધતે| (સર્વાસ્યરોગસ્યાસ્યાન્તઃકપોલકથનમાસ્યાન્તર્ભાગદ્યોતનાર્થમ્| આશ્રિત્યેત્યુક્તત્વાત્ પ્રવૃદ્ધસ્ય પુનર્બહિર્ગતિઃ સૂચિતા| વિવર્દ્ધત ઇત્યુક્તત્વાત્ છેદનાદ્યનન્તરજનિતસ્ય પૂર્વસ્માદાધિક્યમપિ સૂચિતમ્)||૬૨||

Adhikarana sannipAtamuKapAkaH (63) · Śloka 63

મુખપાકો ભવેત્ સાસ્રૈઃ સર્વૈઃ સર્વાકૃતિર્મલૈઃ||૬૩||

સાસ્રૈઃ સરક્તૈઃ સવૈર્મલૈઃ વાતાદિભિર્મુખપાકો નામ સર્વલક્ષણો રોગો ભવેત્| (સર્વાકૃતિઃ સર્વલક્ષણઃ સર્વેષાં વાતાદિમુખપાકાનાં લક્ષણૈર્યુક્ત ઇત્યર્થઃ)||૬૩||

Adhikarana pUtyAsyatA (64) · Śloka 64

પૂત્યાસ્યતા ચ તૈરેવ દન્તકાષ્ઠાદિવિદ્વિષઃ||૬૪||

દન્તકાષ્ઠાદિવિદ્વિષઃ અનનુષ્ઠિતદન્તકાષ્ઠાદિકસ્ય પુરુષસ્ય આદિશબ્દેનાઞ્જનનસ્યધૂમગણ્ડૂષાદિપરિગ્રહઃ| તૈરેવેતિ સાસ્રૈર્મલૈઃ પૂત્યાસ્યનામા રોગો ભવતિ| ઇત્યષ્ટૌ સર્વાસ્યરોગાઃ||૬૪||

Adhikarana mukhAmayAnAM sa~gkhyA (65) · Śloka 65

ઓષ્ઠે ગણ્ડે દ્વિજે મૂલે જિહ્વાયાં તાલુકે ગલે| વક્ત્રે સર્વત્ર ચેત્યુક્તા પઞ્ચસપ્તતિરામયાઃ| એકાદશૈકો દશ ચ ત્રયોદશ તથા ચ ષટ્| અષ્ટાવષ્ટાદશાષ્ટૌ ચ ક્રમાત્..............||૬૫||

ઇત્યનન્તરોક્તપ્રકારેણૌષ્ઠાદિષ્વષ્ટસુ સ્થાનેષુ પઞ્ચસપ્તતિરામયા ઉક્તાઃ| કેન વિભાગેનેત્યાહ-એકાદશેત્યાદિ| ઓષ્ઠેષુ ખણ્ડૌષ્ઠઃ વાતોષ્ઠકોપઃ, પિત્તૌષ્ઠકોપઃ, કફૌષ્ઠકોપઃ, સન્નિપાતૌષ્ઠકોપઃ, રક્તૌષ્ઠકોપઃ, અર્બુદમ્મ્ માંસૌષ્ઠકોપઃ, મેદૌષ્ઠકોપઃ, ક્ષતૌષ્ઠકોપઃ, જલાર્બુદાખ્યાઃ ઇત્યેકાદશરોગાઃ| ગણ્ડે ગણ્ડાલજ્યાખ્ય એકો રોગઃ| દ્વિજે દન્તે શીતદન્ત, દન્તહર્ષ, દન્તભેદ, ચાલ, કરાલાધિદન્ત, શર્કરા, કપાલિકા, શ્યાવ, કૃમિદન્તાખ્ય દશ રોગાઃ| મૂલે પ્રકરણાદ્દન્તમૂલે શીતાદ, ઉપકુશ, દન્તપુપ્પુટ, દન્તવિદ્રધિ, સુષિર, મહાસુષિરાઽધિમાંસ, વિદર્ભાખ્યાઃ પઞ્ચભિર્નાડીભિઃ સહ ત્રયોદશ રોગા ભવન્તિ| જિહ્વાયાં વાતદૂષિતા, પિત્તદૂષિત્તા, કફદૂષિતાઽલસાઽધિજિહ્વોપજિહ્વાકાખ્યાઃ ષડ્રોગા ભવન્તિ| તાલુકે તાલુપિટકા, ગલશુણ્ડી, તાલુસંહતિ, તાલ્વર્બુદ, કચ્છપ, તાલુ-પુપ્પુટ, તાલુપાક, તાલુશોષાખ્યા અષ્ટૌ રોગાઃ| ગલે વાતરોહિણી, પિત્તરોહિણી, કફરોહિણી, રક્તરોહિણી, સન્નિપાતરોહિણી, શાલૂક, વૃન્દ, તુણ્ડિકેરી, ગલૌઘ, વલય, ગિલાયુક, શતઘ્ની, ગલવિ-દ્રધિ, ગલાર્બુદ, પવનગલગણ્ડ, શ્લેષ્મગલગણ્ડ મેદોગલગણ્ડ, સ્વરહાખ્યા અષ્ટાદશ રોગા ભવન્તિ| સર્વત્રાશેષે વક્ત્રે વાતમુખપાકોઽર્ધ્વગુદ, પિત્તમુખપાક, રક્તમુખપાક, કફમુખપાક, કફાર્બુદ, સન્નિપાતમુખપાક, પૂત્યાસ્યાખ્યા અષ્ટૌ રોગા ભવન્તીતિ ક્રમાર્થઃ| એવમેકીકૃત્યૈતે પઞ્ચસપ્તતી રોગાઃ||૬૫||

Adhikarana mukharogANAM sAdhyAsAdhyatA (66-25) · Śloka 25

............................તેષ્વનુપક્રમાઃ| કરાલો માંસરક્તૌષ્ઠાવર્બુદાનિ જલાદ્વિના| કચ્છપસ્તાલુપિટકા ગલૌઘઃ સુષિરો મહાન્| સ્વરઘ્નોર્ધ્વગુદશ્યાવશતઘ્નીવલયાલસાઃ| નાડ્યોષ્ઠકોપૌ નિચયાદ્રક્તાત્સર્વૈશ્ચ રોહિણી| દશને સ્ફુટિતે દન્તભેદઃ પક્વોપજિહ્વકા| ગલગણ્ડઃ સ્વરભ્રંશી કૃચ્છ્રોચ્છ્વાસોઽતિવત્સરઃ| યાપ્યસ્તુ હર્ષો ભેદશ્ચ શેષાન્ શસ્ત્રૌષધૈર્જયેત્||૬૬|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે મુખરોગવિજ્ઞાનીયો નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૫||

તેષુ મધ્ય ઇમેઽનુપક્રમાસ્ત્યાજ્યાઃ| ક ઇત્યાહ-કરાલો ઇત્યાદિ| કરાલો નામ દન્તરોગઃ| માંસૌષ્ઠરક્તૌષ્ઠાવોષ્ઠરોગૌ| જલાદ્વિના જલાર્બુદમેકં વર્જયિત્વા શેષાણિ ચત્વાર્યર્બુદાનીત્યોષ્ઠાર્બુદ-ગલાર્બુદ-તાલ્વર્બુદ-કફાર્બુદાનીત્યેતાન્યસાધ્યાનિ| કચ્છપો નામ તાલુરોગસ્તાલુપિટકા ચ| ગલૌઘાખ્યો ગલરોગઃ| મહાન્ સુષિરઃ મહાસુષિરાખ્યો દન્તમૂલરોગઃ તથા સ્વરઘ્નાદયશ્ચ| સ્વરઘ્નાખ્યઃ સર્વાસ્યરોગઃ| શ્યાવાખ્યો દન્તરોગઃ, શતઘ્નિ કણ્ઠરોગઃ, તદ્વદ્વલયમ્| અલસો જિહ્વારોગઃ| એતે ચાસાધ્યાઃ| નાડી દન્તમલજા સન્નિપાતજા ત્યાજ્યા| ઓષ્ઠકોપઃ સન્નિપાતજોઽસાધ્યઃ| રક્તાત્ સર્વૈઃ રોહિણી ચ રક્તસન્નિપાતરોહિણ્યૌ કણ્ઠરોગાવસાધ્યૌ| દન્તભેદાખ્યો રોગો દશને સ્ફુટિત એવાસાધ્યો ન ત્વસ્ફુટિતે| ઉપજિહ્વિકા પક્વા એવાસાધ્યા| ગલગણ્ડઃ સ્વરભ્રંશી સ્વરહા કૃચ્છ્રોચ્છ્વાસત્વેન ચ યુક્તોઽતિક્રાન્તવત્સરશ્ચ ત્યાજ્યઃ| દન્તહર્ષો દન્તભેદશ્ચ યાપ્યઃ| એભ્યઃ શેષાન્ યથાયોગં વક્ષ્યમાણપ્રકારેણ શસ્ત્રૈરૌષધૈશ્ચ જયેદિતિ|| ૬૬|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ||