25. mukharōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha mukharogavij~jAnIyo nAma pa~jcaviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો મુખરોગાવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana mukharoganidAnam (2) · Śloka 2

માત્સ્યમાહિષવારાહપિશિતામકમૂલકમ્| માષસૂપદધિક્ષીરશુક્તેક્ષુરસફાણિતમ્| અવાક્શય્યાં ચ ભજતો દ્વિષતો દન્તધાવનમ્| ધૂમચ્છર્દનગણ્ડૂષાનુચિતં ચ સિરાવ્યધમ્| ક્રુદ્ધાઃ શ્લેષ્મોલ્બણા દોષાઃ કુર્વન્ત્યન્તર્મુખાં ગદાન્||૨||

Adhikarana khaNDauShThaH (3) · Śloka 3

તત્ર ખણ્ડૌષ્ઠ ઇત્યુક્તો વાતેનૌષ્ઠો દ્વિધા કૃતઃ||૩||

Adhikarana vAtauShThakopaH (4) · Śloka 4

ઓષ્ઠકોપે તુ પવનાત્ સ્તબ્ધાવોષ્ઠૌ મહારુજૌ| દાલ્યેતે પરિપાટ્યેતે પરુષાસિતકર્કશૌ||૪||

Adhikarana pittauShThakopaH (5) · Śloka 5

પિત્તાત્તીક્ષ્ણાસહૌ પીતૌ સર્ષપાકૃતિભિશ્ચિતૌ| પિટિકાભિર્બહુક્લેદાવાશુપાકૌ....................||૫||

Adhikarana kaphauShThakopaH (6) · Śloka 6

..............................કફાત્ પુનઃ| શીતાસહૌ ગુરુશૂનૌ સવર્ણપિટકાચિતૌ||૬||

Adhikarana sannipAtauShThakopaH (7) · Śloka 7

સન્નિપાતાદનેકાભૌ દુર્ગન્ધાસ્રવપિચ્છિલૌ| અકસ્માન્મ્લાનસંશૂનરુજૌ વિષમપાકિનૌ||૭||

Adhikarana raktauShThakopo~arbuda~jca (8) · Śloka 8

રક્તોપસૃષ્ટૌ રુધિરં સ્રવતઃ શોણિતપ્રભૌ| ખર્જૂરસદૃશં ચાત્ર ક્ષીણે રક્તેઽર્બુદં ભવેત્||૮||

Adhikarana mAMsauShThakopaH (9) · Śloka 9

માંસપિણ્ડોપમૌ માંસાત્સ્યાતાં મૂર્ચ્છત્કૃમી ક્રમાત્||૯||

Adhikarana medauShThakopaH (10) · Śloka 10

તલાભશ્વયથુક્લેદૌ સકણ્ડ્વૌ મેદસા મૃદૂ||૧૦||

Adhikarana kShatauShThakopaH (11) · Śloka 11

ક્ષતજાવવદીર્યેતે પાટ્યેતે ચાસકૃત્ પુનઃ| ગ્રથિતૌ ચ પુનઃ સ્યાતાં કણ્ડૂલૌ દશનચ્છદૌ||૧૧||

Adhikarana jAlArbudam (12) · Śloka 12

જલબુદ્બુદવદ્વાતકફાદોષ્ઠે જલાર્બુદમ્||૧૨||

Adhikarana gaNDAlajI (13) · Śloka 13

ગણ્ડાલજીસ્થિરઃ શોફો ગણ્ડે દાહરુજાન્વિતઃ||૧૩||

Adhikarana SItadantaH (14) · Śloka 14

વાતાદુષ્ણાસહાદન્તાઃ શીતસ્પર્શાધિકવ્યથાઃ| દાલ્યન્ત ઇવ શૂલેન શીતાખ્યો દાલનશ્ચ સઃ||૧૪||

Adhikarana dantaharShaH (15) · Śloka 15

દન્તહર્ષે પ્રવાતામ્લશીતભક્ષાક્ષમા દ્વિજાઃ| ભવન્ત્યમ્લાશનેનૈવ સરુજશ્ચલિતા ઇવ||૧૫||

Adhikarana dantaBedaH (16) · Śloka 16

દન્તભેદે દ્વિજાસ્તોદભેદરુક્સ્ફુટનાન્વિતાઃ||૧૬||

Adhikarana dantacAlaH (17) · Śloka 17

ચાલશ્ચલદ્ભિર્દશનૈર્ભક્ષણાદધિકવ્યથૈઃ||૧૭||

Adhikarana karAlaH (18) · Śloka 18

કરાલસ્તુ કરાલાનાં દશનાનાં સમુદ્ભવઃ||૧૮||

Adhikarana adhidantaH (19) · Śloka 19

દન્તોઽધિકોઽધિદન્તાખ્યઃ સ ચોક્તઃ ખલવર્દ્ધનઃ| જાયમાનેઽતિરુગ્દન્તે જાતે તત્ર તુ શામ્યતિ||૧૯||

Adhikarana dantaSarkarA (20) · Śloka 20

અધાવનાન્મલો દન્તે કફો વા વાતશોષિતઃ| પૂતિગન્ધિઃ સ્થિરીભૂતઃ શર્કરા...........||૨૦||

Adhikarana dantakapAlikA (21) · Śloka 21

..........................સાઽપ્યુપેક્ષિતા| શતાયત્યણુશો દન્તકપાલાનિ કપાલિકા||૨૧||

Adhikarana shyAvadantaH (22) · Śloka 22

શ્યાવઃ શ્યાવત્વમાયાતો રક્તપિત્તાનિલૈર્દ્વિજઃ||૨૨||

Adhikarana kRumidantaH (23) · Śloka 23

સમૂલં દન્તમાશ્રિત્ય દોષૈરુલ્બણમારુતૈઃ| શોષિતે મજ્જ્ઞિ સુષિરે દન્તેઽન્નમલપૂરિતે| પૂતિત્વાત્કૃમયઃ સૂક્ષ્મા જાયન્તે જાયતે તતઃ| અહેતુતીવ્રાર્ત્તિશમઃ સસંરમ્ભો સિતશ્ચલઃ| પ્રલૂનઃ પૂયરક્તસ્રુત્સ ચોક્તઃ કૃમિદન્તકઃ||૨૩||

Adhikarana shItAdaH (24) · Śloka 24

શ્લેષ્મરક્તેન પૂતીનિ વહન્ત્યસ્રમહેતુકમ્| શીર્યન્તે દન્તમાંસાનિ મૃદુક્લિન્નાસિતાનિ ચ| શિતાદોઽસૌ..................................||૨૪||

Adhikarana upakushaH (25) · Śloka 25

.............ઉપકુશઃ પાકઃ પિત્તાસૃગુદ્ભવઃ| દન્તમાંસાનિ દહ્યન્તે રક્તાન્યુત્સેધવન્ત્યતઃ| કણ્ડૂમન્તિ સ્રવન્ત્યસ્રમાધ્માયન્તેઽસૃજિ સ્થિતે| ચલા મન્દરુજો દન્તાઃ પૂતિવક્ત્રં ચ જાયતે||૨૫||

Adhikarana dantapuppuTaH (26) · Śloka 26

દન્તયોસ્ત્રિષુ વા શોફો બદરાસ્થિનિભો ઘનઃ| કફાસ્રાત્તીવ્રરુક્શીઘ્રં પચ્યતે દન્તપુપ્પુટઃ||૨૬||

Adhikarana dantavidradhiH (27) · Śloka 27

દન્તમાંસે મલૈઃ સાસ્રૈર્બાહ્યન્તઃ શ્વયથુર્ગુરુઃ| સરુગ્દાહઃ સ્રવેદ્ભિન્નઃ પૂયાસ્રં દન્તવિદ્રધિઃ||૨૭||

Adhikarana suShiraH (28) · Śloka 28

શ્વયથુર્દન્તમૂલેષુ રુજાવાન્ રક્તપિત્તજઃ| લાલાસ્રાવી સ સુષિરો દન્તમાંસપ્રશાતનઃ||૨૮||

Adhikarana mahAsuShiraH (29) · Śloka 29

સ સન્નિપાતજ્વરવાન્ સપૂયરુધિરસ્રુતિઃ| મહાસુષિર ઇત્યુક્તો વિશીર્ણદ્વિજબન્ધનઃ||૨૯||

Adhikarana adhimAMsakaH (30) · Śloka 30

દન્તાન્તે કીલવચ્છોફો હનુકર્ણરુજાકરઃ| પ્રતિહન્ત્યભ્યવહૃતિં શ્લેષ્મણા સોઽધિમાંસકઃ||૩૦||

Adhikarana vidarBaH (31) · Śloka 31

ઘૃષ્ટેષુ દન્તમાંસેષુ સંરમ્ભો જાયતે મહાન્| યસ્મિંશ્ચલન્તિ દન્તાશ્ચ સ વિદર્ભોઽભિઘાતજઃ||૩૧||

Adhikarana dantanADyaH pa~jca (33) · Śloka 33

દન્તમાંસાશ્રિતાન્ રોગાન્ યઃ સાધ્યાનપ્યુપેક્ષતે| અન્તસ્તસ્યાસ્રવન્ દોષઃ સૂક્ષ્માં સઞ્જનયેદ્ગતિમ્| પૂયં મુહુઃ સા સ્રવતિ ત્વઙ્માંસાસ્થિપ્રભેદિની| તાઃ પુનઃ પઞ્ચ વિજ્ઞેયા લક્ષણૈઃ સ્વૈર્યથોદિતૈઃ||૩૩||

Adhikarana vAtAdidUShitA - jihvA (34) · Śloka 34

શાકપત્રખરા સ્રસ્તા સ્ફુટિતા વાતદૂષિતા| જિહ્વા પિત્તાત્સદાહોષા રક્તૈર્માસાઙ્કુરૈશ્ચિતા| શાલ્મલીકણ્ટકાભૈસ્તુ કફેન બહલા ગુરુઃ||૩૪||

Adhikarana alasaH (35) · Śloka 35

કફપિત્તાદધઃ શોફો જિહ્વાસ્તમ્ભકૃદુન્નતઃ| મત્સ્યગન્ધિર્ભવેત્ પક્વઃ સોઽલસો માંસશાતનઃ||૩૫||

Adhikarana adhijihvA (36) · Śloka 36

પ્રબન્ધનેઽધો જિહ્વાયાઃ શોફો જિહ્વાગ્રસન્નિભઃ| સાઙ્કુરઃ કફપિત્તાસ્રૈર્લાલોષાસ્તમ્ભવાન્ ખરઃ| અધિજિહ્વાઃ સરુક્કણ્ડૂર્વાક્યાહારવિઘાતકૃત્||૩૬||

Adhikarana upajihvA (37) · Śloka 37

તાદૃગેવોપજિહ્વાસ્તુ જિહ્વાયા ઉપરિ સ્થિતઃ||૩૭||

Adhikarana tAlupiTakA (38) · Śloka 38

તાલુમાંસેઽલિનાદ્ દુષ્ટે પિટકાઃ સરુજાઃ ખરાઃ| બહ્વ્યો ઘનાસ્રાવયુતાસ્તાસ્તાલુપિટકાઃ સ્મૃતાઃ|૩૮|

Adhikarana galaSuNDikA (38) · Śloka 38

તાલમૂલે કફાત્સાસ્રાન્મત્સ્યબસ્તિનિભો મૃદુઃ| પ્રલમ્બઃ પિચ્છિલઃ શોફો નાસયાહારમીરયન્| કણ્ઠોપરોધતૃટ્કાસવમિકૃદ્ ગલશુણ્ડિકા||૩૮||

Adhikarana tAlusaMhatiH (39) · Śloka 39

તાલુમધ્યે નિરુઙ્માંસં સંહતં તાલુસંહતિઃ||૩૯||

Adhikarana tAlvarbudam (40) · Śloka 40

પદ્માકૃતિસ્તાલુમધ્યે રક્તાચ્છ્વયથુરર્બુદમ્||૪૦||

Adhikarana kacCapaH (41) · Śloka 41

કચ્છપઃ કચ્છપાકારશ્ચિરવૃદ્ધિઃ કફાદરુક્||૪૧||

Adhikarana tAlupuppuTaH (42) · Śloka 42

કોલાભઃ શ્લેષ્મમેદોભ્યાં પુપ્પુટો નીરુજઃ સ્થિરઃ||૪૨||

Adhikarana tAlupAkaH (43) · Śloka 43

પિત્તેન પાકઃ પાકાખ્યઃ પૂયાસ્રાવી મહારુજઃ||૪૩||

Adhikarana tAluSoShaH (44) · Śloka 44

વાતપિત્તજ્વરાયાસૈસ્તાલુશોષસ્તદાહ્વયઃ||૪૪||

Adhikarana rohiNI (45) · Śloka 45

જિહ્વાપ્રબન્ધજાઃ કણ્ઠે દારુણા માર્ગરોધિનઃ| માંસાઙ્કુરાઃ શીઘ્રચયા રોહિણી શીઘ્રકારિણી| કણ્ઠાસ્યશોષકૃદ્વાતાત્સા હનુઃશ્રોત્રરુક્કરી| પિત્તાજ્જ્વરોષાતૃણ્મોહકણ્ઠધૂમાયનાન્વિતા| ક્ષિપ્રજા ક્ષિપ્રપાકાતિરાગિણી સ્પર્શનાસહા| કફેન પિચ્છિલા પાણ્ડુરસૃજા સ્ફોટકાચિતા| તપ્તાઙ્ગારનિભા કર્ણરુક્કરી પિત્તજાકૃતિઃ| ગમ્ભીરપાકા નિચયાત્ સર્વલિઙ્ગસમન્વિતા||૪૫||

Adhikarana SAlUkaH (46) · Śloka 46

દોષૈઃ કફોલ્બણૈઃ શોફઃ કોલવત્ ગ્રથિતોન્નતઃ| શૂકકણ્ટકવત્ કણ્ઠે શાલૂકો માર્ગરોધનઃ||૪૬||

Adhikarana vRundaH (47) · Śloka 47

વૃન્દો વૃત્તોન્નતો દાહજ્વરકૃદ્ગલપાર્શ્વગઃ||૪૭||

Adhikarana tuNDikerikA (48) · Śloka 48

હનુસન્ધ્યાશ્રિતઃ કણ્ઠે કાર્પસીફલસન્નિભઃ| પિચ્છલો મન્દરુક્શોફઃ કઠિનસ્તુણ્ડિકેરિકા||૪૮||

Adhikarana galaughaH (49) · Śloka 49

બાહ્યાન્તઃશ્વયથુર્ઘોરો ગલમાર્ગાર્ગલોપમઃ| ગલૌઘો મૂર્દ્ધગુરુતાતન્દ્રાલાલાજ્વરપ્રદઃ||૪૯||

Adhikarana valayam (50) · Śloka 50

વલયં નાતિરુક્શોફસ્તદ્વદેવાયતોન્નતઃ||૫૦||

Adhikarana gilAyukaH (51) · Śloka 51

માંસકીલો ગલે દોષૈરેકોઽનેકોથવાલ્પરુક્| કૃચ્છ્રોછ્વાસોઽભ્યવહૃતિઃ પૃથુમૂલો ગિલાયુકઃ||૫૧||

Adhikarana shataghnI (52) · Śloka 52

ભૂરિમાંસાઙ્કુરવૃતા તીવ્રતૃડ્જ્વરમૂર્દ્ધરુક્| શતઘ્ની નિચિતા વર્તિઃ શતઘ્નીવાતિરુક્કરી||૫૨||

Adhikarana galavidradhiH (53) · Śloka 53

વ્યાપ્તસર્વગલઃ શીઘ્રજન્મપાકો મહારુજઃ| પૂતિપૂયનિભાસ્રાવી શ્વયથુર્ગલવિદ્રધિઃ||૫૩||

Adhikarana galArbudam (54) · Śloka 54

જિહ્વાવસાને કણ્ઠાદાવપાકં શ્વયથું મલાઃ| જનયન્તિ સ્થિરં રક્તં નીરુજં તદ્ ગલાર્બુદમ્||૫૪||

Adhikarana galagaNDaH (55) · Śloka 55

પવનશ્લેષ્મમેદોભિર્ગલગણ્ડો ભવેદ્ બહિઃ| વર્દ્ધમાનઃ સ કાલેન મુષ્કવલ્લમ્બતે નિરુક્||૫૫||

Adhikarana galagaNDaBedAH (56) · Śloka 56

કૃષ્ણારુણો વા તોદાઢ્યઃ સ વાતાત્કૃષ્ણરાજિમાન્| વૃદ્ધસ્તાલુગલે શોષં કુર્યાચ્ચ વિરસાસ્યતામ્| સ્થિરઃ સવર્ણઃ કણ્ડૂમાન્ શીતસ્પર્શો ગુરુઃ કફાત્| વૃદ્ધસ્તાલુગલે લેપં કુર્યાચ્ચ મધુરાસ્યતામ્| મેદસા શ્લેષ્મવૃદ્ધાનિવૃદ્ધ્યોઃ સોઽનુવિધીયતે| દેહં વૃદ્ધશ્ચ કુરુતે ગલે શબ્દં સ્વરેઽલ્પતામ્||૫૬||

Adhikarana svarahA (57) · Śloka 57

શ્લેષ્મરુદ્ધાનિલગતિઃ શુષ્કકણ્ઠો હતસ્વરઃ| તામ્યન્ પ્રસક્તં શ્વસિતિ યેન સ સ્વરહાઽનિલાત્||૫૭||

Adhikarana muKapAkaH vAtajaH (58) · Śloka 58

કરોતિ વદનસ્યન્તર્વ્રણાન્ સર્વસરોઽનિલઃ| સઞ્ચારિણોઽરુણાન્ રૂક્ષાનોષ્ઠૌ તામ્રૌ ચલત્વચૌ| જિહ્વા શીતાસહા ગુર્વી સ્ફુટિતા કણ્ટકાચિતા| વિવૃણોતિ ચ કૃચ્છ્રેણ મુખં પાકો મુખસ્ય સઃ||૫૮||

Adhikarana UrdhvagudaH (59) · Śloka 59

અધઃ પ્રતિહતો વાયુરર્શોગુલ્મકફાદિભિઃ| યાત્યૂર્ધ્વં વક્ત્રદૌર્ગન્ધ્યં કુર્વન્નૂર્ધ્વગુદસ્તુ સઃ||૫૯||

Adhikarana pittajaH raktajashca mukhapAkaH (60) · Śloka 60

મુખસ્ય પિત્તજે પાકે દાહોષે તિક્તવક્ત્રતા| ક્ષારોક્ષિતક્ષતસમા વ્રણાસ્તદ્વચ્ચ રક્તજે||૬૦||

Adhikarana kaphajamukhapAkaH (61) · Śloka 61

કફજે મધુરાસ્યત્વં કણ્ડૂમત્પિચ્છિલા વ્રણાઃ||૬૧||

Adhikarana kaPArbudam (62) · Śloka 62

અન્તઃકપોલમાશ્રિત્ય શ્યાવપાણ્ડુકફોઽર્બુદમ્| કુર્યાત્તદ્ ઘટ્ટિતં છિન્નં મૃદિતં ચ વિવર્ધતે||૬૨||

Adhikarana sannipAtamuKapAkaH (63) · Śloka 63

મુખપાકો ભવેત્ સાસ્રૈઃ સર્વૈઃ સર્વાકૃતિર્મલૈઃ||૬૩||

Adhikarana pUtyAsyatA (64) · Śloka 64

પૂત્યાસ્યતા ચ તૈરેવ દન્તકાષ્ઠાદિવિદ્વિષઃ||૬૪||

Adhikarana mukhAmayAnAM sa~gkhyA (65) · Śloka 65

ઓષ્ઠે ગણ્ડે દ્વિજે મૂલે જિહ્વાયાં તાલુકે ગલે| વક્ત્રે સર્વત્ર ચેત્યુક્તા પઞ્ચસપ્તતિરામયાઃ| એકાદશૈકો દશ ચ ત્રયોદશ તથા ચ ષટ્| અષ્ટાવષ્ટાદશાષ્ટૌ ચ ક્રમાત્..............||૬૫||

Adhikarana mukharogANAM sAdhyAsAdhyatA (66-25) · Śloka 25

............................તેષ્વનુપક્રમાઃ| કરાલો માંસરક્તૌષ્ઠાવર્બુદાનિ જલાદ્વિના| કચ્છપસ્તાલુપિટકા ગલૌઘઃ સુષિરો મહાન્| સ્વરઘ્નોર્ધ્વગુદશ્યાવશતઘ્નીવલયાલસાઃ| નાડ્યોષ્ઠકોપૌ નિચયાદ્રક્તાત્સર્વૈશ્ચ રોહિણી| દશને સ્ફુટિતે દન્તભેદઃ પક્વોપજિહ્વકા| ગલગણ્ડઃ સ્વરભ્રંશી કૃચ્છ્રોચ્છ્વાસોઽતિવત્સરઃ| યાપ્યસ્તુ હર્ષો ભેદશ્ચ શેષાન્ શસ્ત્રૌષધૈર્જયેત્||૬૬|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે મુખરોગવિજ્ઞાનીયો નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૫||