Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

25. mukharōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha mukharogavij~jAnIyo nAma pa~jcaviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

athātō mukharōgāvijñānīyaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||

View original

अथातो मुखरोगाविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

🔊 Audio coming soon

ūrdhvāṅgakramēṇa mukharōgāṇāṁ hētvādikaṁ pradaryitumadhyāya ārabhyatē|| 1||

Adhikarana mukharoganidAnam (2) · Śloka 2

mātsyamāhiṣavārāhapiśitāmakamūlakam| māṣasūpadadhikṣīraśuktēkṣurasaphāṇitam| avākśayyāṁ ca bhajatō dviṣatō dantadhāvanam| dhūmacchardanagaṇḍūṣānucitaṁ ca sirāvyadham| kruddhāḥ ślēṣmōlbaṇā dōṣāḥ kurvantyantarmukhāṁ gadān||2||

View original

मात्स्यमाहिषवाराहपिशितामकमूलकम्| माषसूपदधिक्षीरशुक्तेक्षुरसफाणितम्| अवाक्शय्यां च भजतो द्विषतो दन्तधावनम्| धूमच्छर्दनगण्डूषानुचितं च सिराव्यधम्| क्रुद्धाः श्लेष्मोल्बणा दोषाः कुर्वन्त्यन्तर्मुखां गदान्||२||

🔊 Audio coming soon

mātsyētyādinā mukharōgāṇāṁ sāmānyaṁ nidānam| mātsyādyāmiṣādikaṁ bhajatō dantadhāvanādikaṁ cōcitasirāvyadhāntaṁ dviṣataḥ ślēṣmōlbaṇastrayō dōṣā antarmukhaṁ kupitāstatraiva gadān kurvanti| phāṇitaṁ kṣudraguḍaḥ| avākśayyā'dhōmukhasya śayanam||2||

Adhikarana khaNDauShThaH (3) · Śloka 3

tatra khaṇḍauṣṭha ityuktō vātēnauṣṭhō dvidhā kr̥taḥ||3||

View original

तत्र खण्डौष्ठ इत्युक्तो वातेनौष्ठो द्विधा कृतः||३||

🔊 Audio coming soon

tatrētyādinā rōgā ucyantē| ya ōṣṭhō vātēna dvidhākr̥tō bhavati sa rōgō nāmnā khaṇḍauṣṭhaḥ ||3||

Adhikarana vAtauShThakopaH (4) · Śloka 4

ōṣṭhakōpē tu pavanāt stabdhāvōṣṭhau mahārujau| dālyētē paripāṭyētē paruṣāsitakarkaśau||4||

View original

ओष्ठकोपे तु पवनात् स्तब्धावोष्ठौ महारुजौ| दाल्येते परिपाट्येते परुषासितकर्कशौ||४||

🔊 Audio coming soon

pavanādōṣṭhakōpākhyē rōgē stabdhādirūpāvōṣṭhau bhavataḥ||4||

Adhikarana pittauShThakopaH (5) · Śloka 5

pittāttīkṣṇāsahau pītau sarṣapākr̥tibhiścitau| piṭikābhirbahuklēdāvāśupākau....................||5||

View original

पित्तात्तीक्ष्णासहौ पीतौ सर्षपाकृतिभिश्चितौ| पिटिकाभिर्बहुक्लेदावाशुपाकौ....................||५||

🔊 Audio coming soon

pittādōṣṭhakōpē tīkṣṇāsahatvādiguṇāvōṣṭhau|| cittau vyāptau||5||

Adhikarana kaphauShThakopaH (6) · Śloka 6

..............................kaphāt punaḥ| śītāsahau guruśūnau savarṇapiṭakācitau||6||

View original

..............................कफात् पुनः| शीतासहौ गुरुशूनौ सवर्णपिटकाचितौ||६||

🔊 Audio coming soon

kaphādōṣṭhakōpē śītāsahatvādiguṇau|| śūnau śōphayuktau||6||

Adhikarana sannipAtauShThakopaH (7) · Śloka 7

sannipātādanēkābhau durgandhāsravapicchilau| akasmānmlānasaṁśūnarujau viṣamapākinau||7||

View original

सन्निपातादनेकाभौ दुर्गन्धास्रवपिच्छिलौ| अकस्मान्म्लानसंशूनरुजौ विषमपाकिनौ||७||

🔊 Audio coming soon

sannipātādōṣṭhakōpē anēkābhau nānāvarṇau durgandhādiguṇau ca akasmādakāraṇaṁ mlānatvādiguṇō yayōḥ| tēna kadācinmlānau kadācit saṁśūnau kadācit sarujau kadāciccārujau| viṣamapākinau kvacit sapākau kvacit kaṭhināvityarthaḥ||7||

Adhikarana raktauShThakopo~arbuda~jca (8) · Śloka 8

raktōpasr̥ṣṭau rudhiraṁ sravataḥ śōṇitaprabhau| kharjūrasadr̥śaṁ cātra kṣīṇē raktē'rbudaṁ bhavēt||8||

View original

रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ| खर्जूरसदृशं चात्र क्षीणे रक्तेऽर्बुदं भवेत्||८||

🔊 Audio coming soon

raktōpasr̥ṣṭau raktārditāvōṣṭhau raktavarṇau bhūtvā śōṇitaṁ sravataḥ|| atra ca raktauṣṭhakōpē raktē srāvātkṣīṇē kharjūrasadr̥śamarbudaṁ bhavēt ||8||

Adhikarana mAMsauShThakopaH (9) · Śloka 9

māṁsapiṇḍōpamau māṁsātsyātāṁ mūrcchatkr̥mī kramāt||9||

View original

मांसपिण्डोपमौ मांसात्स्यातां मूर्च्छत्कृमी क्रमात्||९||

🔊 Audio coming soon

māṁsād duṣṭānmāṁsapiṇḍōpamāvauṣṭhō kramācca mūrcchat kr̥mī syātām|| 9||

Adhikarana medauShThakopaH (10) · Śloka 10

talābhaśvayathuklēdau sakaṇḍvau mēdasā mr̥dū||10||

View original

तलाभश्वयथुक्लेदौ सकण्ड्वौ मेदसा मृदू||१०||

🔊 Audio coming soon

mēdasā duṣṭēnōṣṭhau tailābhaśvayathuklēdau tailābhau śvayathuklēdau yayōstau tathōktau sakṇḍvau kaṇḍūyuktau mr̥dū ca bhavataḥ||10||

Adhikarana kShatauShThakopaH (11) · Śloka 11

kṣatajāvavadīryētē pāṭyētē cāsakr̥t punaḥ| grathitau ca punaḥ syātāṁ kaṇḍūlau daśanacchadau||11||

View original

क्षतजाववदीर्येते पाट्येते चासकृत् पुनः| ग्रथितौ च पुनः स्यातां कण्डूलौ दशनच्छदौ||११||

🔊 Audio coming soon

kṣatajāvōṣṭhau yau kṣatēna kupitau tayōravadaraṇādikaṁ liṅgam| (punastathāpyacikitsitē sati grathitau kaṇḍūlau kaṇḍūyuktau syātām)|| 11||

Adhikarana jAlArbudam (12) · Śloka 12

jalabudbudavadvātakaphādōṣṭhē jalārbudam||12||

View original

जलबुद्बुदवद्वातकफादोष्ठे जलार्बुदम्||१२||

🔊 Audio coming soon

vātakaphāddhētōrjalabudbudavajjalārbudamōṣṭhē bhavati ityōṣṭhē ēkādaśa|| 12||

Adhikarana gaNDAlajI (13) · Śloka 13

gaṇḍālajīsthiraḥ śōphō gaṇḍē dāharujānvitaḥ||13||

View original

गण्डालजीस्थिरः शोफो गण्डे दाहरुजान्वितः||१३||

🔊 Audio coming soon

dāhādyanvitaḥ sthiraścācalō gaṇḍē yaḥ śōphaḥ sa gaṇḍālajī iti gaṇḍa ēkaḥ||13||

Adhikarana SItadantaH (14) · Śloka 14

vātāduṣṇāsahādantāḥ śītasparśādhikavyathāḥ| dālyanta iva śūlēna śītākhyō dālanaśca saḥ||14||

View original

वातादुष्णासहादन्ताः शीतस्पर्शाधिकव्यथाः| दाल्यन्त इव शूलेन शीताख्यो दालनश्च सः||१४||

🔊 Audio coming soon

vātāddhētōruṣṇāsatvādiguṇādantā bhavanti| sa rōgō nāmnā śītō dālanaścōcyatē| (śūlēna dālyanta ivētyanēna śūlasyātipīḍākaratvaṁ sūcitam )||14||

Adhikarana dantaharShaH (15) · Śloka 15

dantaharṣē pravātāmlaśītabhakṣākṣamā dvijāḥ| bhavantyamlāśanēnaiva sarujaścalitā iva||15||

View original

दन्तहर्षे प्रवाताम्लशीतभक्षाक्षमा द्विजाः| भवन्त्यम्लाशनेनैव सरुजश्चलिता इव||१५||

🔊 Audio coming soon

vātādēva dantaharṣākhyē rōgē pravātādyakṣamā āmlāśanēnaiva sarujaścalitā iva dantā bhavanti| pravātē amlaśītayōrbhakṣē bhakṣaṇē cākṣamā aśaktāḥ| atrā'mlaśabdō rasavācī| amlāśanēnaivētyatrā'mlaśabdō vr̥kṣāmlavācī ||15||

Adhikarana dantaBedaH (16) · Śloka 16

dantabhēdē dvijāstōdabhēdaruksphuṭanānvitāḥ||16||

View original

दन्तभेदे द्विजास्तोदभेदरुक्स्फुटनान्विताः||१६||

🔊 Audio coming soon

dantabhēdākhyē rōgē dvijā dantāstōdabhēdādyanvitā bhavati| (atra ruktōdau dantamūlē| sphuṭanabhēdau danta ēvēti mantavyam)||16||

Adhikarana dantacAlaH (17) · Śloka 17

cālaścaladbhirdaśanairbhakṣaṇādadhikavyathaiḥ||17||

View original

चालश्चलद्भिर्दशनैर्भक्षणादधिकव्यथैः||१७||

🔊 Audio coming soon

cālō nāma rōgaścaladbhirbhakṣaṇādadhikavyathaiśca daśanairbhavati| (calidbhaḥ kampamānairbhakṣaṇād yasya kasyāpi carvaṇādadhikā pūrvasmādatiriktā vyathā pīḍā yēṣāṁ taiḥ)||17||

Adhikarana karAlaH (18) · Śloka 18

karālastu karālānāṁ daśanānāṁ samudbhavaḥ||18||

View original

करालस्तु करालानां दशनानां समुद्भवः||१८||

🔊 Audio coming soon

sa karālō nāma rōgō yaḥ karālānāṁ vikaṭānāṁ dantānāṁ samudgamaḥ||18||

Adhikarana adhidantaH (19) · Śloka 19

dantō'dhikō'dhidantākhyaḥ sa cōktaḥ khalavarddhanaḥ| jāyamānē'tirugdantē jātē tatra tu śāmyati||19||

View original

दन्तोऽधिकोऽधिदन्ताख्यः स चोक्तः खलवर्द्धनः| जायमानेऽतिरुग्दन्ते जाते तत्र तु शाम्यति||१९||

🔊 Audio coming soon

yastu sannivēśādadhikō dantaḥ sō'dhidantākhyō rōgaḥ tasyaiva khalavardhana iti nāma| tatra cādhidantē jāyamānē rugjāyatē jātē tu tasmin ruk śāmyati|| 19||

Adhikarana dantaSarkarA (20) · Śloka 20

adhāvanānmalō dantē kaphō vā vātaśōṣitaḥ| pūtigandhiḥ sthirībhūtaḥ śarkarā...........||20||

View original

अधावनान्मलो दन्ते कफो वा वातशोषितः| पूतिगन्धिः स्थिरीभूतः शर्करा...........||२०||

🔊 Audio coming soon

dantānāmadhāvanādaprakṣālanādyō'nnādimalaḥ ślēṣmā vā vātēna śōṣitaḥ san pūtigandhiḥ sthirībhūtaśca sa nāmnā śarkarētyucyatē||20||

Adhikarana dantakapAlikA (21) · Śloka 21

..........................sā'pyupēkṣitā| śatāyatyaṇuśō dantakapālāni kapālikā||21||

View original

..........................साऽप्युपेक्षिता| शतायत्यणुशो दन्तकपालानि कपालिका||२१||

🔊 Audio coming soon

sā'pi śarkarōpēkṣitā satyaṇuśō'lpaśō dantakapālāni śātayati sa kapālikā nāma rōgaḥ||21||

Adhikarana shyAvadantaH (22) · Śloka 22

śyāvaḥ śyāvatvamāyātō raktapittānilairdvijaḥ||22||

View original

श्यावः श्यावत्वमायातो रक्तपित्तानिलैर्द्विजः||२२||

🔊 Audio coming soon

dvijō dantō raktādibhiḥ śyāvavarṇatvamāyātaḥ śyāvō nāma rōgō bhavati||22||

Adhikarana kRumidantaH (23) · Śloka 23

samūlaṁ dantamāśritya dōṣairulbaṇamārutaiḥ| śōṣitē majjñi suṣirē dantē'nnamalapūritē| pūtitvātkr̥mayaḥ sūkṣmā jāyantē jāyatē tataḥ| ahētutīvrārttiśamaḥ sasaṁrambhō sitaścalaḥ| pralūnaḥ pūyaraktasrutsa cōktaḥ kr̥midantakaḥ||23||

View original

समूलं दन्तमाश्रित्य दोषैरुल्बणमारुतैः| शोषिते मज्ज्ञि सुषिरे दन्तेऽन्नमलपूरिते| पूतित्वात्कृमयः सूक्ष्मा जायन्ते जायते ततः| अहेतुतीव्रार्त्तिशमः ससंरम्भो सितश्चलः| प्रलूनः पूयरक्तस्रुत्स चोक्तः कृमिदन्तकः||२३||

🔊 Audio coming soon

ulbaṇamārutairmārutādhikaistribhirdōṣaiḥ samūlaṁ mūlasaṁhitaṁ dantamāśritya tanmajjani śōṣitē ata ēva cāntardantē suṣirē'nnamalapūritē sati tēna malēna pūtitvāt sūkṣmāḥ kr̥mayō jāyantē| tataścāhētvakāraṇamēva tīvrārttirjāyatē| akāraṇamēva tasyāḥ śamaśca| sasaṁrambha ityādi prakaraṇād dantaḥ| pralūn uddhūtaḥ| chinna ityarthaḥ| saḥ rōgaḥ kr̥midantākhya uktaḥ| iti dantē daśa rōgāḥ||23||

Adhikarana shItAdaH (24) · Śloka 24

ślēṣmaraktēna pūtīni vahantyasramahētukam| śīryantē dantamāṁsāni mr̥duklinnāsitāni ca| śitādō'sau..................................||24||

View original

श्लेष्मरक्तेन पूतीनि वहन्त्यस्रमहेतुकम्| शीर्यन्ते दन्तमांसानि मृदुक्लिन्नासितानि च| शितादोऽसौ..................................||२४||

🔊 Audio coming soon

ślēṣmaraktēna hētunā pūtīni durgandhinī dantamāṁsānyahētukamēvāsraṁ vahanti| mr̥dvādiguṇayuktāni ca bhavanti śiryantē cāsau rōgaḥ śītādaḥ||24||

Adhikarana upakushaH (25) · Śloka 25

.............upakuśaḥ pākaḥ pittāsr̥gudbhavaḥ| dantamāṁsāni dahyantē raktānyutsēdhavantyataḥ| kaṇḍūmanti sravantyasramādhmāyantē'sr̥ji sthitē| calā mandarujō dantāḥ pūtivaktraṁ ca jāyatē||25||

View original

.............उपकुशः पाकः पित्तासृगुद्भवः| दन्तमांसानि दह्यन्ते रक्तान्युत्सेधवन्त्यतः| कण्डूमन्ति स्रवन्त्यस्रमाध्मायन्तेऽसृजि स्थिते| चला मन्दरुजो दन्ताः पूतिवक्त्रं च जायते||२५||

🔊 Audio coming soon

pittāsr̥gudbhavō yō dantamāṁsānāṁ pākaḥ sa nāmnōpakuśaḥ| tatra dantamāṁsānāṁ dāhō raktatvagutsēdhaśca bhavati| ataścōtsēdhāt dantamāṁsāni kaṇḍūmantyasraṁ ca sravanti| asr̥ji raktē sthitē ruddhē ādhmāyantē paripūryantē daśanāśca calā mandarujaśca bhavanti vaktraṁ ca pūti jāyatē||25||

Adhikarana dantapuppuTaH (26) · Śloka 26

dantayōstriṣu vā śōphō badarāsthinibhō ghanaḥ| kaphāsrāttīvrarukśīghraṁ pacyatē dantapuppuṭaḥ||26||

View original

दन्तयोस्त्रिषु वा शोफो बदरास्थिनिभो घनः| कफास्रात्तीव्ररुक्शीघ्रं पच्यते दन्तपुप्पुटः||२६||

🔊 Audio coming soon

dantayōriti dvayōstriṣu vā dantēṣu mūlōṣviti prakaraṇāt| kaphāsrāddhētōrbadarāsthinibhō ghanastīvraruk ca śōphō bhavati| sa ca śīghraṁ pacyatē| sa nāmnā dantapuppuṭaḥ||26||

Adhikarana dantavidradhiH (27) · Śloka 27

dantamāṁsē malaiḥ sāsrairbāhyantaḥ śvayathurguruḥ| sarugdāhaḥ sravēdbhinnaḥ pūyāsraṁ dantavidradhiḥ||27||

View original

दन्तमांसे मलैः सास्रैर्बाह्यन्तः श्वयथुर्गुरुः| सरुग्दाहः स्रवेद्भिन्नः पूयास्रं दन्तविद्रधिः||२७||

🔊 Audio coming soon

sāsraiḥ saraktairvātādibhistribhirdōṣairdantamāṁsē antarbahiśca guruḥ sarugdāhaśca śvayathurbhavati| sa ca bhinnaḥ pūyāsraṁ sravēt| sa rōgō nāmnā dantāvidradhiḥ||27||

Adhikarana suShiraH (28) · Śloka 28

śvayathurdantamūlēṣu rujāvān raktapittajaḥ| lālāsrāvī sa suṣirō dantamāṁsapraśātanaḥ||28||

View original

श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् रक्तपित्तजः| लालास्रावी स सुषिरो दन्तमांसप्रशातनः||२८||

🔊 Audio coming soon

dantamūlēṣu dantōtpattisthānēṣu raktapittajō rujāvān rujāyuktaḥ lālāsrāvī lālāsravayuktō dantamāṁsapraśātanaśca yaḥ śvayathuḥ sa nāmnā suṣiraḥ| dantamāṁsaṁ prakarṣēṇa śātayatīti dantamāṁsapraśātanaḥ||28||

Adhikarana mahAsuShiraH (29) · Śloka 29

sa sannipātajvaravān sapūyarudhirasrutiḥ| mahāsuṣira ityuktō viśīrṇadvijabandhanaḥ||29||

View original

स सन्निपातज्वरवान् सपूयरुधिरस्रुतिः| महासुषिर इत्युक्तो विशीर्णद्विजबन्धनः||२९||

🔊 Audio coming soon

sa ēva śōphaḥ sannipātajvarādinā yuktō viśliṣṭadantabandhanasthānaśca nāmnā mahāsuṣira ityuktaḥ||29||

Adhikarana adhimAMsakaH (30) · Śloka 30

dantāntē kīlavacchōphō hanukarṇarujākaraḥ| pratihantyabhyavahr̥tiṁ ślēṣmaṇā sō'dhimāṁsakaḥ||30||

View original

दन्तान्ते कीलवच्छोफो हनुकर्णरुजाकरः| प्रतिहन्त्यभ्यवहृतिं श्लेष्मणा सोऽधिमांसकः||३०||

🔊 Audio coming soon

ślēṣmaṇā hētunā dantāntē dantamālāvicchēdē hanvādirujākarō yaḥ śvayathurabhyavahr̥tiṁ bhōjanaṁ pratihantyantarā śalyabhūtatvāt sa rōgō nāmnā'dhimāṁsakaḥ||30||

Adhikarana vidarBaH (31) · Śloka 31

ghr̥ṣṭēṣu dantamāṁsēṣu saṁrambhō jāyatē mahān| yasmiṁścalanti dantāśca sa vidarbhō'bhighātajaḥ||31||

View original

घृष्टेषु दन्तमांसेषु संरम्भो जायते महान्| यस्मिंश्चलन्ति दन्ताश्च स विदर्भोऽभिघातजः||३१||

🔊 Audio coming soon

sa vidarbhō nāmābhighātajō rōgō bhavati| yō yēna kēnacit ghr̥ṣṭēṣu dantamāṁsēṣu mahān saṁrambhō jāyatē| yasmin dantāścācalāścalanti||31||

Adhikarana dantanADyaH pa~jca (33) · Śloka 33

dantamāṁsāśritān rōgān yaḥ sādhyānapyupēkṣatē| antastasyāsravan dōṣaḥ sūkṣmāṁ sañjanayēdgatim| pūyaṁ muhuḥ sā sravati tvaṅmāṁsāsthiprabhēdinī| tāḥ punaḥ pañca vijñēyā lakṣaṇaiḥ svairyathōditaiḥ||33||

View original

दन्तमांसाश्रितान् रोगान् यः साध्यानप्युपेक्षते| अन्तस्तस्यास्रवन् दोषः सूक्ष्मां सञ्जनयेद्गतिम्| पूयं मुहुः सा स्रवति त्वङ्मांसास्थिप्रभेदिनी| ताः पुनः पञ्च विज्ञेया लक्षणैः स्वैर्यथोदितैः||३३||

🔊 Audio coming soon

yaḥ puruṣaḥ sādhyānapi dantamāṁsāśritān rōgānupēkṣatē tasyāntarasravan gr̥hṇan dōṣāḥ sūkṣmāṁ gatiṁ nāḍīṁ sañjanayēt| sā ca nāḍī tvagādibhēdinī muhuḥ pūyaṁ sravati| (yaḥ puruṣaḥ sādhyān sādhayitavyān śītādādīnupēkṣatē na sādhayati api śabdānna kēvalamanyarōgōpēkṣayā dōṣadibhiḥ svayamapi jāyata iti sūcitam| tasyāntaḥsthitō dōṣaḥ asravan srōtōrōdhādanirgacchan| dōṣaśabdēna pūyaṁ gr̥hyatē)| tāḥ punarnāḍyaḥ pañca vijñēyāḥ| kathamityāha-svairnāḍīvijñānanirdiṣṭaiḥ pr̥thagdōṣasannipātaśalyabhēdēna vātāt sarugityādibhirlakṣaṇairyathōditaiḥ| ēvaṁ dantamūlē trayōdaśa rōgāḥ||33||

Adhikarana vAtAdidUShitA - jihvA (34) · Śloka 34

śākapatrakharā srastā sphuṭitā vātadūṣitā| jihvā pittātsadāhōṣā raktairmāsāṅkuraiścitā| śālmalīkaṇṭakābhaistu kaphēna bahalā guruḥ||34||

View original

शाकपत्रखरा स्रस्ता स्फुटिता वातदूषिता| जिह्वा पित्तात्सदाहोषा रक्तैर्मासाङ्कुरैश्चिता| शाल्मलीकण्टकाभैस्तु कफेन बहला गुरुः||३४||

🔊 Audio coming soon

vātadūṣitā jihvā śākatarupatravat kharā srastā ca nibandhanāt bhavati sphuṭitā ca| pittāddhētōrdāhādiyuktā jihvā bhavati| kaphēna hētunā dūṣitā jihvā tu śālmalīkaṇṭakābhairmāṁsāṅkuraiścitā vyāptā bahalā guruśca bhavati||34||

Adhikarana alasaH (35) · Śloka 35

kaphapittādadhaḥ śōphō jihvāstambhakr̥dunnataḥ| matsyagandhirbhavēt pakvaḥ sō'lasō māṁsaśātanaḥ||35||

View original

कफपित्तादधः शोफो जिह्वास्तम्भकृदुन्नतः| मत्स्यगन्धिर्भवेत् पक्वः सोऽलसो मांसशातनः||३५||

🔊 Audio coming soon

jihvāyā adhōbhāgē kaphapittācchōphō jihvāstambhakr̥dunnataśca bhavati sa ca pakvaḥ san matsyagandhirbhavēnmāṁsaśātanaśca| sa rōgaṁ nāmnā'lasaḥ||35||

Adhikarana adhijihvA (36) · Śloka 36

prabandhanē'dhō jihvāyāḥ śōphō jihvāgrasannibhaḥ| sāṅkuraḥ kaphapittāsrairlālōṣāstambhavān kharaḥ| adhijihvāḥ sarukkaṇḍūrvākyāhāravighātakr̥t||36||

View original

प्रबन्धनेऽधो जिह्वायाः शोफो जिह्वाग्रसन्निभः| साङ्कुरः कफपित्तास्रैर्लालोषास्तम्भवान् खरः| अधिजिह्वाः सरुक्कण्डूर्वाक्याहारविघातकृत्||३६||

🔊 Audio coming soon

jihvāyā adhōbhāgē prabandhanē mūlē jihvāgrasannibhaḥ sāṅkuraśca saḥ śōphaḥ kaphādibhirlālādiyuktaḥ kharaḥ kharasparśō rugādikr̥cca bhavati sa rōgō nāmnā adhijihvaḥ| vighātaśabdaḥ vākyāhārābhyāṁ sambadhyatē||36||

Adhikarana upajihvA (37) · Śloka 37

tādr̥gēvōpajihvāstu jihvāyā upari sthitaḥ||37||

View original

तादृगेवोपजिह्वास्तु जिह्वाया उपरि स्थितः||३७||

🔊 Audio coming soon

tādr̥gēvaivaṁlakṣaṇa ēva jihvāyā upai sthitaḥ śōpha upajihvākhyō rōgaḥ| iti jihvāyāṁ ṣaṭ||37||

Adhikarana tAlupiTakA (38) · Śloka 38

tālumāṁsē'linād duṣṭē piṭakāḥ sarujāḥ kharāḥ| bahvyō ghanāsrāvayutāstāstālupiṭakāḥ smr̥tāḥ|38|

View original

तालुमांसेऽलिनाद् दुष्टे पिटकाः सरुजाः खराः| बह्व्यो घनास्रावयुतास्तास्तालुपिटकाः स्मृताः|३८|

🔊 Audio coming soon

anilāttālumāṁsē duṣṭē sarujatvādiguṇā yāḥ piṭakā bhavanti tā nāmnā tālupiṭakāḥ smr̥tāḥ||38||

Adhikarana galaSuNDikA (38) · Śloka 38

tālamūlē kaphātsāsrānmatsyabastinibhō mr̥duḥ| pralambaḥ picchilaḥ śōphō nāsayāhāramīrayan| kaṇṭhōparōdhatr̥ṭkāsavamikr̥d galaśuṇḍikā||38||

View original

तालमूले कफात्सास्रान्मत्स्यबस्तिनिभो मृदुः| प्रलम्बः पिच्छिलः शोफो नासयाहारमीरयन्| कण्ठोपरोधतृट्कासवमिकृद् गलशुण्डिका||३८||

🔊 Audio coming soon

sāsrāt kaphāttālumūlē yaḥ śōphō bhavati| kimbhūta ityāha-matsyabastinibhatvādisvarūpaḥ| matsyabastiḥ śiklamatsyēṣu madhyē dr̥śyatē| sa śōphō bhujyamānamāhāraṁ nāsarayēn prērayan kaṇṭhōparōdhādikr̥d bhavati| sa rōgō nāmnā galaśuṇḍikā||38||

Adhikarana tAlusaMhatiH (39) · Śloka 39

tālumadhyē niruṅmāṁsaṁ saṁhataṁ tālusaṁhatiḥ||39||

View original

तालुमध्ये निरुङ्मांसं संहतं तालुसंहतिः||३९||

🔊 Audio coming soon

tālumadhyē rujayā vinā yanmāṁsaṁ saṁhataṁ bhavati sa rōgastālusaṁhatirnāmnā| saṁhatamēkatra puñjībhūtam||39||

Adhikarana tAlvarbudam (40) · Śloka 40

padmākr̥tistālumadhyē raktācchvayathurarbudam||40||

View original

पद्माकृतिस्तालुमध्ये रक्ताच्छ्वयथुरर्बुदम्||४०||

🔊 Audio coming soon

raktāddhētōstālumadhyē yaḥ padmākr̥tiḥ śvayathuḥ sa nāmnā'rbudaṁ bhavati||40||

Adhikarana kacCapaH (41) · Śloka 41

kacchapaḥ kacchapākāraściravr̥ddhiḥ kaphādaruk||41||

View original

कच्छपः कच्छपाकारश्चिरवृद्धिः कफादरुक्||४१||

🔊 Audio coming soon

tatraiva tālumadhyē kaphāddhētōściravr̥ddhī rujārahitaśca yaḥ kacchapākāraḥ śvayathuḥ sa nāmnā kacchapaḥ||41||

Adhikarana tAlupuppuTaH (42) · Śloka 42

kōlābhaḥ ślēṣmamēdōbhyāṁ puppuṭō nīrujaḥ sthiraḥ||42||

View original

कोलाभः श्लेष्ममेदोभ्यां पुप्पुटो नीरुजः स्थिरः||४२||

🔊 Audio coming soon

tatraiva ślēṣmamēdōbhyāṁ badarasadr̥śaḥ sthirō nīrujaśca yaḥ śvayathuḥ sa nāmnā puppuṭaḥ|| 42||

Adhikarana tAlupAkaH (43) · Śloka 43

pittēna pākaḥ pākākhyaḥ pūyāsrāvī mahārujaḥ||43||

View original

पित्तेन पाकः पाकाख़्यः पूयास्रावी महारुजः||४३||

🔊 Audio coming soon

pittēna tālumadhyē pūyāsrāvī mahārujaśca yaḥ pākaḥ sa rōgō nāmnā pākaḥ|| 43||

Adhikarana tAluSoShaH (44) · Śloka 44

vātapittajvarāyāsaistāluśōṣastadāhvayaḥ||44||

View original

वातपित्तज्वरायासैस्तालुशोषस्तदाह्वयः||४४||

🔊 Audio coming soon

vātapittādibhistāluni śōṣō bhavati sa rōgastadāhvayastāluśōṣanāmētyarthaḥ| ityaṣṭau tālurōgāḥ|| 44||

Adhikarana rohiNI (45) · Śloka 45

jihvāprabandhajāḥ kaṇṭhē dāruṇā mārgarōdhinaḥ| māṁsāṅkurāḥ śīghracayā rōhiṇī śīghrakāriṇī| kaṇṭhāsyaśōṣakr̥dvātātsā hanuḥśrōtrarukkarī| pittājjvarōṣātr̥ṇmōhakaṇṭhadhūmāyanānvitā| kṣiprajā kṣiprapākātirāgiṇī sparśanāsahā| kaphēna picchilā pāṇḍurasr̥jā sphōṭakācitā| taptāṅgāranibhā karṇarukkarī pittajākr̥tiḥ| gambhīrapākā nicayāt sarvaliṅgasamanvitā||45||

View original

जिह्वाप्रबन्धजाः कण्ठे दारुणा मार्गरोधिनः| मांसाङ्कुराः शीग़्रचया रोहिणी शीग़्रकारिणी| कण्ठास्यशोषकृद्वातात्सा हनुःश्रोत्ररुक्करी| पित्ताज्ज्वरोषातृण्मोहकण्ठधूमायनान्विता| क्षिप्रजा क्षिप्रपाकातिरागिणी स्पर्शनासहा| कफेन पिच्छिला पाण्डुरसृजा स्फोटकाचिता| तप्ताङ्गारनिभा कर्णरुक्करी पित्तजाकृतिः| गम्भीरपाका निचयात् सर्वलिङ्गसमन्विता||४५||

🔊 Audio coming soon

kaṇṭhē kaṇṭhasyāntarbhāgē jihvāprabandhanē jihvāmūlē jātā yē dāruṇādiguṇā māṁsāṅkurāstē rōhiṇī nāma rōgē bhavati| sā ca śīghrakāriṇī śīghramēva svaṁ karma māraṇākhyaṁ karōti| kaṇṭhētyādi rukparyantaṁ vātajarōhiṇīlakṣaṇam| jvarādikaṁ sparśanāsahāntaṁ pittarōhiṇyāḥ| kaphēna rōhiṇī picchilā paicchilyayuktā pāṇḍuḥ pāṇḍūravarṇā ca bhavati| asr̥jā dōṣaduṣṭēna rōhiṇī sphōṭakācitatvādiguṇā pittajākr̥tiḥ pittarōhiṇīsamānalakṣaṇā ca| nicayāt sannipātādrōhiṇī gambhīrapākā'vagāḍhapākā sarvairvātādirōhiṇīliṅgaiḥ samanvitā ca bhavati|| 45||

Adhikarana SAlUkaH (46) · Śloka 46

dōṣaiḥ kaphōlbaṇaiḥ śōphaḥ kōlavat grathitōnnataḥ| śūkakaṇṭakavat kaṇṭhē śālūkō mārgarōdhanaḥ||46||

View original

दोषैः कफोल्बणैः शोफः कोलवत् ग्रथितोन्नतः| शूककण्टकवत् कण्ठे शालूको मार्गरोधनः||४६||

🔊 Audio coming soon

kaphōlbaṇaistribhirdōṣairbadaravat grathitaścōnnataśca śūkavat kaṇṭakavacca srōtōrōdhanō yaḥ śvayathuḥ kaṇṭhē bhavati sa nāmnā śālūkaḥ|| 46||

Adhikarana vRundaH (47) · Śloka 47

vr̥ndō vr̥ttōnnatō dāhajvarakr̥dgalapārśvagaḥ||47||

View original

वृन्दो वृत्तोन्नतो दाहज्वरकृद्गलपार्श्वगः||४७||

🔊 Audio coming soon

tairēva dōṣairgalasya pārśvagō vr̥ttōnnatō dāhajvarakr̥cca yaḥ śvayathuḥ sa nāmnā vr̥ndaḥ| ( anuktakāraṇaviśēṣatvāt pūrvōktairēva dōṣaiḥ kr̥tō galapārśvagaḥ galamārgasya vāmadakṣiṇānyatarapārśvagataḥ vr̥ttaścōnnataśca vr̥ttōnnataḥ| vr̥ttō vartulaḥ| dāhaṁ jvaraṁ ca karōtīti dāhajvarakr̥t dāhādijvaraṁ karōtīti vā ya ēvaṁvidhaḥ śōphaḥ sa vr̥ndākhyō rōgaḥ )||47||

Adhikarana tuNDikerikA (48) · Śloka 48

hanusandhyāśritaḥ kaṇṭhē kārpasīphalasannibhaḥ| picchalō mandarukśōphaḥ kaṭhinastuṇḍikērikā||48||

View original

हनुसन्ध्याश्रितः कण्ठे कार्पसीफलसन्निभः| पिच्छलो मन्दरुक्शोफः कठिनस्तुण्डिकेरिका||४८||

🔊 Audio coming soon

tairēva yaḥ śvayathuḥ kaṇṭhē hanusandhimāśritya jātaḥ kārpāsīphalasadr̥śaḥ picchilatvādiguṇaśca bhavati sa nāmnā tuṇḍikērikā||48||

Adhikarana galaughaH (49) · Śloka 49

bāhyāntaḥśvayathurghōrō galamārgārgalōpamaḥ| galaughō mūrddhagurutātandrālālājvarapradaḥ||49||

View original

बाह्यान्तःश्वयथुर्घोरो गलमार्गार्गलोपमः| गलौघो मूर्द्धगुरुतातन्द्रालालाज्वरप्रदः||४९||

🔊 Audio coming soon

tairēva yaḥ śvayathuḥ kaṇṭhē bāhyāntaḥ bahirbhāgē'ntarbhāgē ca ghōrō bhayaṅkaraḥ galasrōtasō'rgalōpamō dvārabandhanasadr̥śō mūrdhagurutādipradaśca sa nāmnā galaughaḥ| (taptāṅgāranibhā taptāṅgārasadr̥śī tāpadvināṅgārasyāsambhavādaṅgāraśabdēnaiva tāpē siddhē punarapi taptāṅgāranibhētyuktatvādasya tāparāgādyatiśayō dhvanyatē)|| 49||

Adhikarana valayam (50) · Śloka 50

valayaṁ nātirukśōphastadvadēvāyatōnnataḥ||50||

View original

वलयं नातिरुक्शोफस्तद्वदेवायतोन्नतः||५०||

🔊 Audio coming soon

tairēva dōṣaistadvadēva bāhyāntargalamārgārgalōpamō nātirugāyatōnnataśca yaḥ śōphaḥ sa valayamiti nāmnā bhavati||50||

Adhikarana gilAyukaH (51) · Śloka 51

māṁsakīlō galē dōṣairēkō'nēkōthavālparuk| kr̥cchrōchvāsō'bhyavahr̥tiḥ pr̥thumūlō gilāyukaḥ||51||

View original

मांसकीलो गले दोषैरेकोऽनेकोथवाल्परुक्| कृच्छ्रोछ्वासोऽभ्यवहृतिः पृथुमूलो गिलायुकः||५१||

🔊 Audio coming soon

dōṣairvātādibhirgalē ēkō vā'nēkō vā kr̥cchrōchvāsaḥ kr̥cchrābhyavahr̥tiśca yō māṁsāṅkurō bhavati sa nāmnā gilāyukaḥ||51||

Adhikarana shataghnI (52) · Śloka 52

bhūrimāṁsāṅkuravr̥tā tīvratr̥ḍjvaramūrddharuk| śataghnī nicitā vartiḥ śataghnīvātirukkarī||52||

View original

भूरिमांसाङ्कुरवृता तीव्रतृड्ज्वरमूर्द्धरुक्| शतघ्नी निचिता वर्तिः शतघ्नीवातिरुक्करी||५२||

🔊 Audio coming soon

tairēva dōṣaiḥ kr̥tā bhūribhiḥ prabhūtairmāsāṅkuraivr̥tā parivr̥tā tīvratr̥ḍādiyuktā galē nicitā kaṇṭhasrōtasi samantādvyāptā yā varttiratirukkarī bhavati sa rujāyā'kr̥tyā ca śataghnīsādr̥śyācchataghnī| śataghnyākhyaścāyudhaḥ kaṇṭakācitā yaṣṭirbhavati||52||

Adhikarana galavidradhiH (53) · Śloka 53

vyāptasarvagalaḥ śīghrajanmapākō mahārujaḥ| pūtipūyanibhāsrāvī śvayathurgalavidradhiḥ||53||

View original

व्याप्तसर्वगलः शीघ्रजन्मपाको महारुजः| पूतिपूयनिभास्रावी श्वयथुर्गलविद्रधिः||५३||

🔊 Audio coming soon

vyāptasarvagalatvādiyuktaḥ śvayathurnāmnā galavidradhiḥ| śīghraṁ janmapākau yasya sa tathōktaḥ| vyāptasarvagalaḥ galē samantādvyāptaḥ| atra sarvaśabdēna galasya bāhyābhyantaraparigrahaḥ| pūtipūyanibhaśabdēna pakvō'pyanyavidradhivat pūyaṁ na sravati tattulyaṁ kaphamēva sravatītyarthaḥ|| 53||

Adhikarana galArbudam (54) · Śloka 54

jihvāvasānē kaṇṭhādāvapākaṁ śvayathuṁ malāḥ| janayanti sthiraṁ raktaṁ nīrujaṁ tad galārbudam||54||

View original

जिह्वावसाने कण्ठादावपाकं श्वयथुं मलाः| जनयन्ति स्थिरं रक्तं नीरुजं तद् गलार्बुदम्||५४||

🔊 Audio coming soon

malā vātādayō jihvāya avasānē kaṇṭhasyādau prārambhē vā pākarahitaṁ sthiramacalaṁ lōhitaṁ rujārahitaṁ ca yaṁ śvayathuṁ janayanti tad galārbudaṁ bhavati| (jihvāyā avasānē antē hr̥dayē jihvāvasānamiti dhanvantariḥ| hr̥dayāt pacyamānānāmādhmānādrukmasāravat| kaphaśōṇitamāṁsānāṁ sārō jihvā prajāyatē| atra kaṇṭharōgaprasaṅgāt jatrōrupari jihvāvasānamiti mantavyam )||54||

Adhikarana galagaNDaH (55) · Śloka 55

pavanaślēṣmamēdōbhirgalagaṇḍō bhavēd bahiḥ| varddhamānaḥ sa kālēna muṣkavallambatē niruk||55||

View original

पवनश्लेष्ममेदोभिर्गलगण्डो भवेद् बहिः| वर्द्धमानः स कालेन मुष्कवल्लम्बते निरुक्||५५||

🔊 Audio coming soon

pavanādibhirbahistvagbhāgē galagaṇḍākhyō rōgō bhavēt| sa ca kālēna varddhamānō niruk san muṣkavad vr̥ṣaṇavallambatē||55||

Adhikarana galagaNDaBedAH (56) · Śloka 56

kr̥ṣṇāruṇō vā tōdāḍhyaḥ sa vātātkr̥ṣṇarājimān| vr̥ddhastālugalē śōṣaṁ kuryācca virasāsyatām| sthiraḥ savarṇaḥ kaṇḍūmān śītasparśō guruḥ kaphāt| vr̥ddhastālugalē lēpaṁ kuryācca madhurāsyatām| mēdasā ślēṣmavr̥ddhānivr̥ddhyōḥ sō'nuvidhīyatē| dēhaṁ vr̥ddhaśca kurutē galē śabdaṁ svarē'lpatām||56||

View original

कृष्णारुणो वा तोदाढ्यः स वातात्कृष्णराजिमान्| वृद्धस्तालुगले शोषं कुर्याच्च विरसास्यताम्| स्थिरः सवर्णः कण्डूमान् शीतस्पर्शो गुरुः कफात्| वृद्धस्तालुगले लेपं कुर्याच्च मधुरास्यताम्| मेदसा श्लेष्मवृद्धानिवृद्ध्योः सोऽनुविधीयते| देहं वृद्धश्च कुरुते गले शब्दं स्वरेऽल्पताम्||५६||

🔊 Audio coming soon

tatra kr̥ṣṇa ityādinā pavanahētukasya galagaṇḍasya liṅgam| ślēṣmajasya sthira ityādi| mēdasā hētōrgalagaṇḍē ślēṣmavat kaphagalagaṇḍavat liṅgam| sa galagaṇḍō hānivr̥ddhyōśca dēhamanuvidhīyatē| yadaiva dēhō varddhatē tadaiva galagaṇḍō'pi varddhatē| yadaiva dēhō'pacīyatē tadaiva sō'pītyarthaḥ| sa ca mēdōjō galē gaṇḍō vr̥ddhō galaśabdādikaṁ kurutē|| 56||

Adhikarana svarahA (57) · Śloka 57

ślēṣmaruddhānilagatiḥ śuṣkakaṇṭhō hatasvaraḥ| tāmyan prasaktaṁ śvasiti yēna sa svarahā'nilāt||57||

View original

श्लेष्मरुद्धानिलगतिः शुष्ककण्ठो हतस्वरः| ताम्यन् प्रसक्तं श्वसिति येन स स्वरहाऽनिलात्||५७||

🔊 Audio coming soon

yēna rōgēṇa puruṣaḥ ślēṣmaruddhānilagatiḥ śuṣkakaṇṭhatvādiyuktō bhavati sō'nilājjayatē sa nāmnā svarahā| (ślēṣmaṇā ruddhā anilasya prāṇākhyasya marutō gatirgamanaṁ yasya| śuṣkamanārdraṁ kaṇṭhaṁ yasya| hatasvaraḥ sannasvaraḥ tāmyan glapitēndriyaḥ| prasaktaṁ kaphāvr̥takaṇṭhamārgatvāt prakarṣēṇa saktam| śvasiti śvāsamuktiṁ karōti )| ityaṣṭādaśa galarōgāḥ||57||

Adhikarana muKapAkaH vAtajaH (58) · Śloka 58

karōti vadanasyantarvraṇān sarvasarō'nilaḥ| sañcāriṇō'ruṇān rūkṣānōṣṭhau tāmrau calatvacau| jihvā śītāsahā gurvī sphuṭitā kaṇṭakācitā| vivr̥ṇōti ca kr̥cchrēṇa mukhaṁ pākō mukhasya saḥ||58||

View original

करोति वदनस्यन्तर्व्रणान् सर्वसरोऽनिलः| सञ्चारिणोऽरुणान् रूक्षानोष्ठौ ताम्रौ चलत्वचौ| जिह्वा शीतासहा गुर्वी स्फुटिता कण्टकाचिता| विवृणोति च कृच्छ्रेण मुखं पाको मुखस्य सः||५८||

🔊 Audio coming soon

sarvasarō vyāptimānanilō'ntarvadanaṁ sañcāryādiguṇān vraṇān karōti| sañcāriṇō'niyatasthānāḥ tataścōṣṭhau tāmrau tāmravarṇau malatvacaḥ ca bhavataḥ| jihvā śītāsatvādiguṇā| sa cā''turaḥ kr̥cchrēṇa mukhaṁ vivr̥ṇōti sa rōgō nāmnā mukhapākaḥ||58||

Adhikarana UrdhvagudaH (59) · Śloka 59

adhaḥ pratihatō vāyurarśōgulmakaphādibhiḥ| yātyūrdhvaṁ vaktradaurgandhyaṁ kurvannūrdhvagudastu saḥ||59||

View original

अधः प्रतिहतो वायुरर्शोगुल्मकफादिभिः| यात्यूर्ध्वं वक्त्रदौर्गन्ध्यं कुर्वन्नूर्ध्वगुदस्तु सः||५९||

🔊 Audio coming soon

arśōgulmāsibhirvāyuradhaḥpratihatō vaktradaurgandhyaṁ kurvan ūrdhvaṁ yāti| sa rōgō nāmnā ūrdhvagudaḥ||59||

Adhikarana pittajaH raktajashca mukhapAkaH (60) · Śloka 60

mukhasya pittajē pākē dāhōṣē tiktavaktratā| kṣārōkṣitakṣatasamā vraṇāstadvacca raktajē||60||

View original

मुखस्य पित्तजे पाके दाहोषे तिक्तवक्त्रता| क्षारोक्षितक्षतसमा व्रणास्तद्वच्च रक्तजे||६०||

🔊 Audio coming soon

pittajamukhapākē dāhādikaṁ liṅgam| kṣārēṇōkṣitaṁ siktaṁ yat kṣataṁ vraṇastatsamā dāhavēdanādiguṇā vraṇaḥ| tadvadēva raktajē||60||

Adhikarana kaphajamukhapAkaH (61) · Śloka 61

kaphajē madhurāsyatvaṁ kaṇḍūmatpicchilā vraṇāḥ||61||

View original

कफजे मधुरास्यत्वं कण्डूमत्पिच्छिला व्रणाः||६१||

🔊 Audio coming soon

kaphajē mukhapākē madhurāsyatvādi liṅgam| kaṇḍūmantaśca| tē picchilāśca kaṇḍūmatpicchilāḥ ||61||

Adhikarana kaPArbudam (62) · Śloka 62

antaḥkapōlamāśritya śyāvapāṇḍukaphō'rbudam| kuryāttad ghaṭṭitaṁ chinnaṁ mr̥ditaṁ ca vivardhatē||62||

View original

अन्तःकपोलमाश्रित्य श्यावपाण्डुकफोऽर्बुदम्| कुर्यात्तद् घट्टितं छिन्नं मृदितं च विवर्धते||६२||

🔊 Audio coming soon

antaḥkapōlaṁ kapōlāntarbhāgamāśritya kaphaḥ śyāvapāṇḍvarbudaṁ kuryāt| taccārbudaṁ ghaṭṭitaṁ śākapatrādināvaghr̥̄ṣṭaṁ chinnaṁ vr̥ddhipatrādinā| mr̥ditaṁ vilāyanāya kr̥tamardanamapi punarvarddhatē| (sarvāsyarōgasyāsyāntaḥkapōlakathanamāsyāntarbhāgadyōtanārtham| āśrityētyuktatvāt pravr̥ddhasya punarbahirgatiḥ sūcitā| vivarddhata ityuktatvāt chēdanādyanantarajanitasya pūrvasmādādhikyamapi sūcitam)||62||

Adhikarana sannipAtamuKapAkaH (63) · Śloka 63

mukhapākō bhavēt sāsraiḥ sarvaiḥ sarvākr̥tirmalaiḥ||63||

View original

मुखपाको भवेत् सास्रैः सर्वैः सर्वाकृतिर्मलैः||६३||

🔊 Audio coming soon

sāsraiḥ saraktaiḥ savairmalaiḥ vātādibhirmukhapākō nāma sarvalakṣaṇō rōgō bhavēt| (sarvākr̥tiḥ sarvalakṣaṇaḥ sarvēṣāṁ vātādimukhapākānāṁ lakṣaṇairyukta ityarthaḥ)||63||

Adhikarana pUtyAsyatA (64) · Śloka 64

pūtyāsyatā ca tairēva dantakāṣṭhādividviṣaḥ||64||

View original

पूत्यास्यता च तैरेव दन्तकाष्ठादिविद्विषः||६४||

🔊 Audio coming soon

dantakāṣṭhādividviṣaḥ ananuṣṭhitadantakāṣṭhādikasya puruṣasya ādiśabdēnāñjananasyadhūmagaṇḍūṣādiparigrahaḥ| tairēvēti sāsrairmalaiḥ pūtyāsyanāmā rōgō bhavati| ityaṣṭau sarvāsyarōgāḥ||64||

Adhikarana mukhAmayAnAM sa~gkhyA (65) · Śloka 65

ōṣṭhē gaṇḍē dvijē mūlē jihvāyāṁ tālukē galē| vaktrē sarvatra cētyuktā pañcasaptatirāmayāḥ| ēkādaśaikō daśa ca trayōdaśa tathā ca ṣaṭ| aṣṭāvaṣṭādaśāṣṭau ca kramāt..............||65||

View original

ओष्ठे गण्डे द्विजे मूले जिह्वायां तालुके गले| वक्त्रे सर्वत्र चेत्युक्ता पञ्चसप्ततिरामयाः| एकादशैको दश च त्रयोदश तथा च षट्| अष्टावष्टादशाष्टौ च क्रमात्..............||६५||

🔊 Audio coming soon

ityanantarōktaprakārēṇauṣṭhādiṣvaṣṭasu sthānēṣu pañcasaptatirāmayā uktāḥ| kēna vibhāgēnētyāha-ēkādaśētyādi| ōṣṭhēṣu khaṇḍauṣṭhaḥ vātōṣṭhakōpaḥ, pittauṣṭhakōpaḥ, kaphauṣṭhakōpaḥ, sannipātauṣṭhakōpaḥ, raktauṣṭhakōpaḥ, arbudamm māṁsauṣṭhakōpaḥ, mēdauṣṭhakōpaḥ, kṣatauṣṭhakōpaḥ, jalārbudākhyāḥ ityēkādaśarōgāḥ| gaṇḍē gaṇḍālajyākhya ēkō rōgaḥ| dvijē dantē śītadanta, dantaharṣa, dantabhēda, cāla, karālādhidanta, śarkarā, kapālikā, śyāva, kr̥midantākhya daśa rōgāḥ| mūlē prakaraṇāddantamūlē śītāda, upakuśa, dantapuppuṭa, dantavidradhi, suṣira, mahāsuṣirā'dhimāṁsa, vidarbhākhyāḥ pañcabhirnāḍībhiḥ saha trayōdaśa rōgā bhavanti| jihvāyāṁ vātadūṣitā, pittadūṣittā, kaphadūṣitā'lasā'dhijihvōpajihvākākhyāḥ ṣaḍrōgā bhavanti| tālukē tālupiṭakā, galaśuṇḍī, tālusaṁhati, tālvarbuda, kacchapa, tālu-puppuṭa, tālupāka, tāluśōṣākhyā aṣṭau rōgāḥ| galē vātarōhiṇī, pittarōhiṇī, kapharōhiṇī, raktarōhiṇī, sannipātarōhiṇī, śālūka, vr̥nda, tuṇḍikērī, galaugha, valaya, gilāyuka, śataghnī, galavi-dradhi, galārbuda, pavanagalagaṇḍa, ślēṣmagalagaṇḍa mēdōgalagaṇḍa, svarahākhyā aṣṭādaśa rōgā bhavanti| sarvatrāśēṣē vaktrē vātamukhapākō'rdhvaguda, pittamukhapāka, raktamukhapāka, kaphamukhapāka, kaphārbuda, sannipātamukhapāka, pūtyāsyākhyā aṣṭau rōgā bhavantīti kramārthaḥ| ēvamēkīkr̥tyaitē pañcasaptatī rōgāḥ||65||

Adhikarana mukharogANAM sAdhyAsAdhyatA (66-25) · Śloka 25

............................tēṣvanupakramāḥ| karālō māṁsaraktauṣṭhāvarbudāni jalādvinā| kacchapastālupiṭakā galaughaḥ suṣirō mahān| svaraghnōrdhvagudaśyāvaśataghnīvalayālasāḥ| nāḍyōṣṭhakōpau nicayādraktātsarvaiśca rōhiṇī| daśanē sphuṭitē dantabhēdaḥ pakvōpajihvakā| galagaṇḍaḥ svarabhraṁśī kr̥cchrōcchvāsō'tivatsaraḥ| yāpyastu harṣō bhēdaśca śēṣān śastrauṣadhairjayēt||66|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē mukharōgavijñānīyō nāma pañcaviṁśō'dhyāyaḥ||25||

View original

............................तेष्वनुपक्रमाः| करालो मांसरक्तौष्ठावर्बुदानि जलाद्विना| कच्छपस्तालुपिटका गलौघः सुषिरो महान्| स्वरघ्नोर्ध्वगुदश्यावशतघ्नीवलयालसाः| नाड्योष्ठकोपौ निचयाद्रक्तात्सर्वैश्च रोहिणी| दशने स्फुटिते दन्तभेदः पक्वोपजिह्वका| गलगण्डः स्वरभ्रंशी कृच्छ्रोच्छ्वासोऽतिवत्सरः| याप्यस्तु हर्षो भेदश्च शेषान् शस्त्रौषधैर्जयेत्||६६|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे मुखरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः||२५||

🔊 Audio coming soon

tēṣu madhya imē'nupakramāstyājyāḥ| ka ityāha-karālō ityādi| karālō nāma dantarōgaḥ| māṁsauṣṭharaktauṣṭhāvōṣṭharōgau| jalādvinā jalārbudamēkaṁ varjayitvā śēṣāṇi catvāryarbudānītyōṣṭhārbuda-galārbuda-tālvarbuda-kaphārbudānītyētānyasādhyāni| kacchapō nāma tālurōgastālupiṭakā ca| galaughākhyō galarōgaḥ| mahān suṣiraḥ mahāsuṣirākhyō dantamūlarōgaḥ tathā svaraghnādayaśca| svaraghnākhyaḥ sarvāsyarōgaḥ| śyāvākhyō dantarōgaḥ, śataghni kaṇṭharōgaḥ, tadvadvalayam| alasō jihvārōgaḥ| ētē cāsādhyāḥ| nāḍī dantamalajā sannipātajā tyājyā| ōṣṭhakōpaḥ sannipātajō'sādhyaḥ| raktāt sarvaiḥ rōhiṇī ca raktasannipātarōhiṇyau kaṇṭharōgāvasādhyau| dantabhēdākhyō rōgō daśanē sphuṭita ēvāsādhyō na tvasphuṭitē| upajihvikā pakvā ēvāsādhyā| galagaṇḍaḥ svarabhraṁśī svarahā kr̥cchrōcchvāsatvēna ca yuktō'tikrāntavatsaraśca tyājyaḥ| dantaharṣō dantabhēdaśca yāpyaḥ| ēbhyaḥ śēṣān yathāyōgaṁ vakṣyamāṇaprakārēṇa śastrairauṣadhaiśca jayēditi|| 66|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē pañcaviṁśō'dhyāyaḥ||

25. mukharōgavijñānīyaḥ — Ashtanga Sangraha | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi