Adhikarana atha mukharogavij~jAnIyo nAma pa~jcaviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō mukharōgāvijñānīyaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
View original
अथातो मुखरोगाविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
ūrdhvāṅgakramēṇa mukharōgāṇāṁ hētvādikaṁ pradaryitumadhyāya ārabhyatē|| 1||
Adhikarana mukharoganidAnam (2) · Śloka 2
mātsyamāhiṣavārāhapiśitāmakamūlakam|
māṣasūpadadhikṣīraśuktēkṣurasaphāṇitam|
avākśayyāṁ ca bhajatō dviṣatō dantadhāvanam|
dhūmacchardanagaṇḍūṣānucitaṁ ca sirāvyadham|
kruddhāḥ ślēṣmōlbaṇā dōṣāḥ kurvantyantarmukhāṁ gadān||2||
View original
मात्स्यमाहिषवाराहपिशितामकमूलकम्|
माषसूपदधिक्षीरशुक्तेक्षुरसफाणितम्|
अवाक्शय्यां च भजतो द्विषतो दन्तधावनम्|
धूमच्छर्दनगण्डूषानुचितं च सिराव्यधम्|
क्रुद्धाः श्लेष्मोल्बणा दोषाः कुर्वन्त्यन्तर्मुखां गदान्||२||
mātsyētyādinā mukharōgāṇāṁ sāmānyaṁ nidānam| mātsyādyāmiṣādikaṁ bhajatō dantadhāvanādikaṁ cōcitasirāvyadhāntaṁ dviṣataḥ ślēṣmōlbaṇastrayō dōṣā antarmukhaṁ kupitāstatraiva gadān kurvanti| phāṇitaṁ kṣudraguḍaḥ| avākśayyā'dhōmukhasya śayanam||2||
Adhikarana khaNDauShThaH (3) · Śloka 3
tatra khaṇḍauṣṭha ityuktō vātēnauṣṭhō dvidhā kr̥taḥ||3||
View original
तत्र खण्डौष्ठ इत्युक्तो वातेनौष्ठो द्विधा कृतः||३||
tatrētyādinā rōgā ucyantē| ya ōṣṭhō vātēna dvidhākr̥tō bhavati sa rōgō nāmnā khaṇḍauṣṭhaḥ ||3||
Adhikarana vAtauShThakopaH (4) · Śloka 4
ōṣṭhakōpē tu pavanāt stabdhāvōṣṭhau mahārujau|
dālyētē paripāṭyētē paruṣāsitakarkaśau||4||
View original
ओष्ठकोपे तु पवनात् स्तब्धावोष्ठौ महारुजौ|
दाल्येते परिपाट्येते परुषासितकर्कशौ||४||
pavanādōṣṭhakōpākhyē rōgē stabdhādirūpāvōṣṭhau bhavataḥ||4||
Adhikarana pittauShThakopaH (5) · Śloka 5
pittāttīkṣṇāsahau pītau sarṣapākr̥tibhiścitau|
piṭikābhirbahuklēdāvāśupākau....................||5||
View original
पित्तात्तीक्ष्णासहौ पीतौ सर्षपाकृतिभिश्चितौ|
पिटिकाभिर्बहुक्लेदावाशुपाकौ....................||५||
pittādōṣṭhakōpē tīkṣṇāsahatvādiguṇāvōṣṭhau|| cittau vyāptau||5||
Adhikarana kaphauShThakopaH (6) · Śloka 6
..............................kaphāt punaḥ|
śītāsahau guruśūnau savarṇapiṭakācitau||6||
View original
..............................कफात् पुनः|
शीतासहौ गुरुशूनौ सवर्णपिटकाचितौ||६||
kaphādōṣṭhakōpē śītāsahatvādiguṇau|| śūnau śōphayuktau||6||
Adhikarana sannipAtauShThakopaH (7) · Śloka 7
sannipātādanēkābhau durgandhāsravapicchilau|
akasmānmlānasaṁśūnarujau viṣamapākinau||7||
View original
सन्निपातादनेकाभौ दुर्गन्धास्रवपिच्छिलौ|
अकस्मान्म्लानसंशूनरुजौ विषमपाकिनौ||७||
sannipātādōṣṭhakōpē anēkābhau nānāvarṇau durgandhādiguṇau ca akasmādakāraṇaṁ mlānatvādiguṇō yayōḥ| tēna kadācinmlānau kadācit saṁśūnau kadācit sarujau kadāciccārujau| viṣamapākinau kvacit sapākau kvacit kaṭhināvityarthaḥ||7||
Adhikarana raktauShThakopo~arbuda~jca (8) · Śloka 8
raktōpasr̥ṣṭau rudhiraṁ sravataḥ śōṇitaprabhau|
kharjūrasadr̥śaṁ cātra kṣīṇē raktē'rbudaṁ bhavēt||8||
View original
रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ|
खर्जूरसदृशं चात्र क्षीणे रक्तेऽर्बुदं भवेत्||८||
raktōpasr̥ṣṭau raktārditāvōṣṭhau raktavarṇau bhūtvā śōṇitaṁ sravataḥ|| atra ca raktauṣṭhakōpē raktē srāvātkṣīṇē kharjūrasadr̥śamarbudaṁ bhavēt ||8||
Adhikarana mAMsauShThakopaH (9) · Śloka 9
māṁsapiṇḍōpamau māṁsātsyātāṁ mūrcchatkr̥mī kramāt||9||
View original
मांसपिण्डोपमौ मांसात्स्यातां मूर्च्छत्कृमी क्रमात्||९||
māṁsād duṣṭānmāṁsapiṇḍōpamāvauṣṭhō kramācca mūrcchat kr̥mī syātām|| 9||
Adhikarana medauShThakopaH (10) · Śloka 10
talābhaśvayathuklēdau sakaṇḍvau mēdasā mr̥dū||10||
View original
तलाभश्वयथुक्लेदौ सकण्ड्वौ मेदसा मृदू||१०||
mēdasā duṣṭēnōṣṭhau tailābhaśvayathuklēdau tailābhau śvayathuklēdau yayōstau tathōktau sakṇḍvau kaṇḍūyuktau mr̥dū ca bhavataḥ||10||
Adhikarana kShatauShThakopaH (11) · Śloka 11
kṣatajāvavadīryētē pāṭyētē cāsakr̥t punaḥ|
grathitau ca punaḥ syātāṁ kaṇḍūlau daśanacchadau||11||
View original
क्षतजाववदीर्येते पाट्येते चासकृत् पुनः|
ग्रथितौ च पुनः स्यातां कण्डूलौ दशनच्छदौ||११||
kṣatajāvōṣṭhau yau kṣatēna kupitau tayōravadaraṇādikaṁ liṅgam| (punastathāpyacikitsitē sati grathitau kaṇḍūlau kaṇḍūyuktau syātām)|| 11||
Adhikarana jAlArbudam (12) · Śloka 12
jalabudbudavadvātakaphādōṣṭhē jalārbudam||12||
View original
जलबुद्बुदवद्वातकफादोष्ठे जलार्बुदम्||१२||
vātakaphāddhētōrjalabudbudavajjalārbudamōṣṭhē bhavati ityōṣṭhē ēkādaśa|| 12||
Adhikarana gaNDAlajI (13) · Śloka 13
gaṇḍālajīsthiraḥ śōphō gaṇḍē dāharujānvitaḥ||13||
View original
गण्डालजीस्थिरः शोफो गण्डे दाहरुजान्वितः||१३||
dāhādyanvitaḥ sthiraścācalō gaṇḍē yaḥ śōphaḥ sa gaṇḍālajī iti gaṇḍa ēkaḥ||13||
Adhikarana SItadantaH (14) · Śloka 14
vātāduṣṇāsahādantāḥ śītasparśādhikavyathāḥ|
dālyanta iva śūlēna śītākhyō dālanaśca saḥ||14||
View original
वातादुष्णासहादन्ताः शीतस्पर्शाधिकव्यथाः|
दाल्यन्त इव शूलेन शीताख्यो दालनश्च सः||१४||
vātāddhētōruṣṇāsatvādiguṇādantā bhavanti| sa rōgō nāmnā śītō dālanaścōcyatē| (śūlēna dālyanta ivētyanēna śūlasyātipīḍākaratvaṁ sūcitam )||14||
Adhikarana dantaharShaH (15) · Śloka 15
dantaharṣē pravātāmlaśītabhakṣākṣamā dvijāḥ|
bhavantyamlāśanēnaiva sarujaścalitā iva||15||
View original
दन्तहर्षे प्रवाताम्लशीतभक्षाक्षमा द्विजाः|
भवन्त्यम्लाशनेनैव सरुजश्चलिता इव||१५||
vātādēva dantaharṣākhyē rōgē pravātādyakṣamā āmlāśanēnaiva sarujaścalitā iva dantā bhavanti| pravātē amlaśītayōrbhakṣē bhakṣaṇē cākṣamā aśaktāḥ| atrā'mlaśabdō rasavācī| amlāśanēnaivētyatrā'mlaśabdō vr̥kṣāmlavācī ||15||
Adhikarana dantaBedaH (16) · Śloka 16
dantabhēdē dvijāstōdabhēdaruksphuṭanānvitāḥ||16||
View original
दन्तभेदे द्विजास्तोदभेदरुक्स्फुटनान्विताः||१६||
dantabhēdākhyē rōgē dvijā dantāstōdabhēdādyanvitā bhavati| (atra ruktōdau dantamūlē| sphuṭanabhēdau danta ēvēti mantavyam)||16||
Adhikarana dantacAlaH (17) · Śloka 17
cālaścaladbhirdaśanairbhakṣaṇādadhikavyathaiḥ||17||
View original
चालश्चलद्भिर्दशनैर्भक्षणादधिकव्यथैः||१७||
cālō nāma rōgaścaladbhirbhakṣaṇādadhikavyathaiśca daśanairbhavati| (calidbhaḥ kampamānairbhakṣaṇād yasya kasyāpi carvaṇādadhikā pūrvasmādatiriktā vyathā pīḍā yēṣāṁ taiḥ)||17||
Adhikarana karAlaH (18) · Śloka 18
karālastu karālānāṁ daśanānāṁ samudbhavaḥ||18||
View original
करालस्तु करालानां दशनानां समुद्भवः||१८||
sa karālō nāma rōgō yaḥ karālānāṁ vikaṭānāṁ dantānāṁ samudgamaḥ||18||
Adhikarana adhidantaH (19) · Śloka 19
dantō'dhikō'dhidantākhyaḥ sa cōktaḥ khalavarddhanaḥ|
jāyamānē'tirugdantē jātē tatra tu śāmyati||19||
View original
दन्तोऽधिकोऽधिदन्ताख्यः स चोक्तः खलवर्द्धनः|
जायमानेऽतिरुग्दन्ते जाते तत्र तु शाम्यति||१९||
yastu sannivēśādadhikō dantaḥ sō'dhidantākhyō rōgaḥ tasyaiva khalavardhana iti nāma| tatra cādhidantē jāyamānē rugjāyatē jātē tu tasmin ruk śāmyati|| 19||
Adhikarana dantaSarkarA (20) · Śloka 20
adhāvanānmalō dantē kaphō vā vātaśōṣitaḥ|
pūtigandhiḥ sthirībhūtaḥ śarkarā...........||20||
View original
अधावनान्मलो दन्ते कफो वा वातशोषितः|
पूतिगन्धिः स्थिरीभूतः शर्करा...........||२०||
dantānāmadhāvanādaprakṣālanādyō'nnādimalaḥ ślēṣmā vā vātēna śōṣitaḥ san pūtigandhiḥ sthirībhūtaśca sa nāmnā śarkarētyucyatē||20||
Adhikarana dantakapAlikA (21) · Śloka 21
..........................sā'pyupēkṣitā|
śatāyatyaṇuśō dantakapālāni kapālikā||21||
View original
..........................साऽप्युपेक्षिता|
शतायत्यणुशो दन्तकपालानि कपालिका||२१||
sā'pi śarkarōpēkṣitā satyaṇuśō'lpaśō dantakapālāni śātayati sa kapālikā nāma rōgaḥ||21||
Adhikarana shyAvadantaH (22) · Śloka 22
śyāvaḥ śyāvatvamāyātō raktapittānilairdvijaḥ||22||
View original
श्यावः श्यावत्वमायातो रक्तपित्तानिलैर्द्विजः||२२||
dvijō dantō raktādibhiḥ śyāvavarṇatvamāyātaḥ śyāvō nāma rōgō bhavati||22||
Adhikarana kRumidantaH (23) · Śloka 23
samūlaṁ dantamāśritya dōṣairulbaṇamārutaiḥ|
śōṣitē majjñi suṣirē dantē'nnamalapūritē|
pūtitvātkr̥mayaḥ sūkṣmā jāyantē jāyatē tataḥ|
ahētutīvrārttiśamaḥ sasaṁrambhō sitaścalaḥ|
pralūnaḥ pūyaraktasrutsa cōktaḥ kr̥midantakaḥ||23||
View original
समूलं दन्तमाश्रित्य दोषैरुल्बणमारुतैः|
शोषिते मज्ज्ञि सुषिरे दन्तेऽन्नमलपूरिते|
पूतित्वात्कृमयः सूक्ष्मा जायन्ते जायते ततः|
अहेतुतीव्रार्त्तिशमः ससंरम्भो सितश्चलः|
प्रलूनः पूयरक्तस्रुत्स चोक्तः कृमिदन्तकः||२३||
ulbaṇamārutairmārutādhikaistribhirdōṣaiḥ samūlaṁ mūlasaṁhitaṁ dantamāśritya tanmajjani śōṣitē ata ēva cāntardantē suṣirē'nnamalapūritē sati tēna malēna pūtitvāt sūkṣmāḥ kr̥mayō jāyantē| tataścāhētvakāraṇamēva tīvrārttirjāyatē| akāraṇamēva tasyāḥ śamaśca| sasaṁrambha ityādi prakaraṇād dantaḥ| pralūn uddhūtaḥ| chinna ityarthaḥ| saḥ rōgaḥ kr̥midantākhya uktaḥ| iti dantē daśa rōgāḥ||23||
Adhikarana shItAdaH (24) · Śloka 24
ślēṣmaraktēna pūtīni vahantyasramahētukam|
śīryantē dantamāṁsāni mr̥duklinnāsitāni ca|
śitādō'sau..................................||24||
View original
श्लेष्मरक्तेन पूतीनि वहन्त्यस्रमहेतुकम्|
शीर्यन्ते दन्तमांसानि मृदुक्लिन्नासितानि च|
शितादोऽसौ..................................||२४||
ślēṣmaraktēna hētunā pūtīni durgandhinī dantamāṁsānyahētukamēvāsraṁ vahanti| mr̥dvādiguṇayuktāni ca bhavanti śiryantē cāsau rōgaḥ śītādaḥ||24||
Adhikarana upakushaH (25) · Śloka 25
.............upakuśaḥ pākaḥ pittāsr̥gudbhavaḥ|
dantamāṁsāni dahyantē raktānyutsēdhavantyataḥ|
kaṇḍūmanti sravantyasramādhmāyantē'sr̥ji sthitē|
calā mandarujō dantāḥ pūtivaktraṁ ca jāyatē||25||
View original
.............उपकुशः पाकः पित्तासृगुद्भवः|
दन्तमांसानि दह्यन्ते रक्तान्युत्सेधवन्त्यतः|
कण्डूमन्ति स्रवन्त्यस्रमाध्मायन्तेऽसृजि स्थिते|
चला मन्दरुजो दन्ताः पूतिवक्त्रं च जायते||२५||
pittāsr̥gudbhavō yō dantamāṁsānāṁ pākaḥ sa nāmnōpakuśaḥ| tatra dantamāṁsānāṁ dāhō raktatvagutsēdhaśca bhavati| ataścōtsēdhāt dantamāṁsāni kaṇḍūmantyasraṁ ca sravanti| asr̥ji raktē sthitē ruddhē ādhmāyantē paripūryantē daśanāśca calā mandarujaśca bhavanti vaktraṁ ca pūti jāyatē||25||
Adhikarana dantapuppuTaH (26) · Śloka 26
dantayōstriṣu vā śōphō badarāsthinibhō ghanaḥ|
kaphāsrāttīvrarukśīghraṁ pacyatē dantapuppuṭaḥ||26||
View original
दन्तयोस्त्रिषु वा शोफो बदरास्थिनिभो घनः|
कफास्रात्तीव्ररुक्शीघ्रं पच्यते दन्तपुप्पुटः||२६||
dantayōriti dvayōstriṣu vā dantēṣu mūlōṣviti prakaraṇāt| kaphāsrāddhētōrbadarāsthinibhō ghanastīvraruk ca śōphō bhavati| sa ca śīghraṁ pacyatē| sa nāmnā dantapuppuṭaḥ||26||
Adhikarana dantavidradhiH (27) · Śloka 27
dantamāṁsē malaiḥ sāsrairbāhyantaḥ śvayathurguruḥ|
sarugdāhaḥ sravēdbhinnaḥ pūyāsraṁ dantavidradhiḥ||27||
View original
दन्तमांसे मलैः सास्रैर्बाह्यन्तः श्वयथुर्गुरुः|
सरुग्दाहः स्रवेद्भिन्नः पूयास्रं दन्तविद्रधिः||२७||
sāsraiḥ saraktairvātādibhistribhirdōṣairdantamāṁsē antarbahiśca guruḥ sarugdāhaśca śvayathurbhavati| sa ca bhinnaḥ pūyāsraṁ sravēt| sa rōgō nāmnā dantāvidradhiḥ||27||
Adhikarana suShiraH (28) · Śloka 28
śvayathurdantamūlēṣu rujāvān raktapittajaḥ|
lālāsrāvī sa suṣirō dantamāṁsapraśātanaḥ||28||
View original
श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् रक्तपित्तजः|
लालास्रावी स सुषिरो दन्तमांसप्रशातनः||२८||
dantamūlēṣu dantōtpattisthānēṣu raktapittajō rujāvān rujāyuktaḥ lālāsrāvī lālāsravayuktō dantamāṁsapraśātanaśca yaḥ śvayathuḥ sa nāmnā suṣiraḥ| dantamāṁsaṁ prakarṣēṇa śātayatīti dantamāṁsapraśātanaḥ||28||
Adhikarana mahAsuShiraH (29) · Śloka 29
sa sannipātajvaravān sapūyarudhirasrutiḥ|
mahāsuṣira ityuktō viśīrṇadvijabandhanaḥ||29||
View original
स सन्निपातज्वरवान् सपूयरुधिरस्रुतिः|
महासुषिर इत्युक्तो विशीर्णद्विजबन्धनः||२९||
sa ēva śōphaḥ sannipātajvarādinā yuktō viśliṣṭadantabandhanasthānaśca nāmnā mahāsuṣira ityuktaḥ||29||
Adhikarana adhimAMsakaH (30) · Śloka 30
dantāntē kīlavacchōphō hanukarṇarujākaraḥ|
pratihantyabhyavahr̥tiṁ ślēṣmaṇā sō'dhimāṁsakaḥ||30||
View original
दन्तान्ते कीलवच्छोफो हनुकर्णरुजाकरः|
प्रतिहन्त्यभ्यवहृतिं श्लेष्मणा सोऽधिमांसकः||३०||
ślēṣmaṇā hētunā dantāntē dantamālāvicchēdē hanvādirujākarō yaḥ śvayathurabhyavahr̥tiṁ bhōjanaṁ pratihantyantarā śalyabhūtatvāt sa rōgō nāmnā'dhimāṁsakaḥ||30||
Adhikarana vidarBaH (31) · Śloka 31
ghr̥ṣṭēṣu dantamāṁsēṣu saṁrambhō jāyatē mahān|
yasmiṁścalanti dantāśca sa vidarbhō'bhighātajaḥ||31||
View original
घृष्टेषु दन्तमांसेषु संरम्भो जायते महान्|
यस्मिंश्चलन्ति दन्ताश्च स विदर्भोऽभिघातजः||३१||
sa vidarbhō nāmābhighātajō rōgō bhavati| yō yēna kēnacit ghr̥ṣṭēṣu dantamāṁsēṣu mahān saṁrambhō jāyatē| yasmin dantāścācalāścalanti||31||
Adhikarana dantanADyaH pa~jca (33) · Śloka 33
dantamāṁsāśritān rōgān yaḥ sādhyānapyupēkṣatē|
antastasyāsravan dōṣaḥ sūkṣmāṁ sañjanayēdgatim|
pūyaṁ muhuḥ sā sravati tvaṅmāṁsāsthiprabhēdinī|
tāḥ punaḥ pañca vijñēyā lakṣaṇaiḥ svairyathōditaiḥ||33||
View original
दन्तमांसाश्रितान् रोगान् यः साध्यानप्युपेक्षते|
अन्तस्तस्यास्रवन् दोषः सूक्ष्मां सञ्जनयेद्गतिम्|
पूयं मुहुः सा स्रवति त्वङ्मांसास्थिप्रभेदिनी|
ताः पुनः पञ्च विज्ञेया लक्षणैः स्वैर्यथोदितैः||३३||
yaḥ puruṣaḥ sādhyānapi dantamāṁsāśritān rōgānupēkṣatē tasyāntarasravan gr̥hṇan dōṣāḥ sūkṣmāṁ gatiṁ nāḍīṁ sañjanayēt| sā ca nāḍī tvagādibhēdinī muhuḥ pūyaṁ sravati| (yaḥ puruṣaḥ sādhyān sādhayitavyān śītādādīnupēkṣatē na sādhayati api śabdānna kēvalamanyarōgōpēkṣayā dōṣadibhiḥ svayamapi jāyata iti sūcitam| tasyāntaḥsthitō dōṣaḥ asravan srōtōrōdhādanirgacchan| dōṣaśabdēna pūyaṁ gr̥hyatē)| tāḥ punarnāḍyaḥ pañca vijñēyāḥ| kathamityāha-svairnāḍīvijñānanirdiṣṭaiḥ pr̥thagdōṣasannipātaśalyabhēdēna vātāt sarugityādibhirlakṣaṇairyathōditaiḥ| ēvaṁ dantamūlē trayōdaśa rōgāḥ||33||
Adhikarana vAtAdidUShitA - jihvA (34) · Śloka 34
śākapatrakharā srastā sphuṭitā vātadūṣitā|
jihvā pittātsadāhōṣā raktairmāsāṅkuraiścitā|
śālmalīkaṇṭakābhaistu kaphēna bahalā guruḥ||34||
View original
शाकपत्रखरा स्रस्ता स्फुटिता वातदूषिता|
जिह्वा पित्तात्सदाहोषा रक्तैर्मासाङ्कुरैश्चिता|
शाल्मलीकण्टकाभैस्तु कफेन बहला गुरुः||३४||
vātadūṣitā jihvā śākatarupatravat kharā srastā ca nibandhanāt bhavati sphuṭitā ca| pittāddhētōrdāhādiyuktā jihvā bhavati| kaphēna hētunā dūṣitā jihvā tu śālmalīkaṇṭakābhairmāṁsāṅkuraiścitā vyāptā bahalā guruśca bhavati||34||
Adhikarana alasaH (35) · Śloka 35
kaphapittādadhaḥ śōphō jihvāstambhakr̥dunnataḥ|
matsyagandhirbhavēt pakvaḥ sō'lasō māṁsaśātanaḥ||35||
View original
कफपित्तादधः शोफो जिह्वास्तम्भकृदुन्नतः|
मत्स्यगन्धिर्भवेत् पक्वः सोऽलसो मांसशातनः||३५||
jihvāyā adhōbhāgē kaphapittācchōphō jihvāstambhakr̥dunnataśca bhavati sa ca pakvaḥ san matsyagandhirbhavēnmāṁsaśātanaśca| sa rōgaṁ nāmnā'lasaḥ||35||
Adhikarana adhijihvA (36) · Śloka 36
prabandhanē'dhō jihvāyāḥ śōphō jihvāgrasannibhaḥ|
sāṅkuraḥ kaphapittāsrairlālōṣāstambhavān kharaḥ|
adhijihvāḥ sarukkaṇḍūrvākyāhāravighātakr̥t||36||
View original
प्रबन्धनेऽधो जिह्वायाः शोफो जिह्वाग्रसन्निभः|
साङ्कुरः कफपित्तास्रैर्लालोषास्तम्भवान् खरः|
अधिजिह्वाः सरुक्कण्डूर्वाक्याहारविघातकृत्||३६||
jihvāyā adhōbhāgē prabandhanē mūlē jihvāgrasannibhaḥ sāṅkuraśca saḥ śōphaḥ kaphādibhirlālādiyuktaḥ kharaḥ kharasparśō rugādikr̥cca bhavati sa rōgō nāmnā adhijihvaḥ| vighātaśabdaḥ vākyāhārābhyāṁ sambadhyatē||36||
Adhikarana upajihvA (37) · Śloka 37
tādr̥gēvōpajihvāstu jihvāyā upari sthitaḥ||37||
View original
तादृगेवोपजिह्वास्तु जिह्वाया उपरि स्थितः||३७||
tādr̥gēvaivaṁlakṣaṇa ēva jihvāyā upai sthitaḥ śōpha upajihvākhyō rōgaḥ| iti jihvāyāṁ ṣaṭ||37||
Adhikarana tAlupiTakA (38) · Śloka 38
tālumāṁsē'linād duṣṭē piṭakāḥ sarujāḥ kharāḥ|
bahvyō ghanāsrāvayutāstāstālupiṭakāḥ smr̥tāḥ|38|
View original
तालुमांसेऽलिनाद् दुष्टे पिटकाः सरुजाः खराः|
बह्व्यो घनास्रावयुतास्तास्तालुपिटकाः स्मृताः|३८|
anilāttālumāṁsē duṣṭē sarujatvādiguṇā yāḥ piṭakā bhavanti tā nāmnā tālupiṭakāḥ smr̥tāḥ||38||
Adhikarana galaSuNDikA (38) · Śloka 38
tālamūlē kaphātsāsrānmatsyabastinibhō mr̥duḥ|
pralambaḥ picchilaḥ śōphō nāsayāhāramīrayan|
kaṇṭhōparōdhatr̥ṭkāsavamikr̥d galaśuṇḍikā||38||
View original
तालमूले कफात्सास्रान्मत्स्यबस्तिनिभो मृदुः|
प्रलम्बः पिच्छिलः शोफो नासयाहारमीरयन्|
कण्ठोपरोधतृट्कासवमिकृद् गलशुण्डिका||३८||
sāsrāt kaphāttālumūlē yaḥ śōphō bhavati| kimbhūta ityāha-matsyabastinibhatvādisvarūpaḥ| matsyabastiḥ śiklamatsyēṣu madhyē dr̥śyatē| sa śōphō bhujyamānamāhāraṁ nāsarayēn prērayan kaṇṭhōparōdhādikr̥d bhavati| sa rōgō nāmnā galaśuṇḍikā||38||
Adhikarana tAlusaMhatiH (39) · Śloka 39
tālumadhyē niruṅmāṁsaṁ saṁhataṁ tālusaṁhatiḥ||39||
View original
तालुमध्ये निरुङ्मांसं संहतं तालुसंहतिः||३९||
tālumadhyē rujayā vinā yanmāṁsaṁ saṁhataṁ bhavati sa rōgastālusaṁhatirnāmnā| saṁhatamēkatra puñjībhūtam||39||
Adhikarana tAlvarbudam (40) · Śloka 40
padmākr̥tistālumadhyē raktācchvayathurarbudam||40||
View original
पद्माकृतिस्तालुमध्ये रक्ताच्छ्वयथुरर्बुदम्||४०||
raktāddhētōstālumadhyē yaḥ padmākr̥tiḥ śvayathuḥ sa nāmnā'rbudaṁ bhavati||40||
Adhikarana kacCapaH (41) · Śloka 41
kacchapaḥ kacchapākāraściravr̥ddhiḥ kaphādaruk||41||
View original
कच्छपः कच्छपाकारश्चिरवृद्धिः कफादरुक्||४१||
tatraiva tālumadhyē kaphāddhētōściravr̥ddhī rujārahitaśca yaḥ kacchapākāraḥ śvayathuḥ sa nāmnā kacchapaḥ||41||
Adhikarana tAlupuppuTaH (42) · Śloka 42
kōlābhaḥ ślēṣmamēdōbhyāṁ puppuṭō nīrujaḥ sthiraḥ||42||
View original
कोलाभः श्लेष्ममेदोभ्यां पुप्पुटो नीरुजः स्थिरः||४२||
tatraiva ślēṣmamēdōbhyāṁ badarasadr̥śaḥ sthirō nīrujaśca yaḥ śvayathuḥ sa nāmnā puppuṭaḥ|| 42||
Adhikarana tAlupAkaH (43) · Śloka 43
pittēna pākaḥ pākākhyaḥ pūyāsrāvī mahārujaḥ||43||
View original
पित्तेन पाकः पाकाख़्यः पूयास्रावी महारुजः||४३||
pittēna tālumadhyē pūyāsrāvī mahārujaśca yaḥ pākaḥ sa rōgō nāmnā pākaḥ|| 43||
Adhikarana tAluSoShaH (44) · Śloka 44
vātapittajvarāyāsaistāluśōṣastadāhvayaḥ||44||
View original
वातपित्तज्वरायासैस्तालुशोषस्तदाह्वयः||४४||
vātapittādibhistāluni śōṣō bhavati sa rōgastadāhvayastāluśōṣanāmētyarthaḥ| ityaṣṭau tālurōgāḥ|| 44||
Adhikarana rohiNI (45) · Śloka 45
jihvāprabandhajāḥ kaṇṭhē dāruṇā mārgarōdhinaḥ|
māṁsāṅkurāḥ śīghracayā rōhiṇī śīghrakāriṇī|
kaṇṭhāsyaśōṣakr̥dvātātsā hanuḥśrōtrarukkarī|
pittājjvarōṣātr̥ṇmōhakaṇṭhadhūmāyanānvitā|
kṣiprajā kṣiprapākātirāgiṇī sparśanāsahā|
kaphēna picchilā pāṇḍurasr̥jā sphōṭakācitā|
taptāṅgāranibhā karṇarukkarī pittajākr̥tiḥ|
gambhīrapākā nicayāt sarvaliṅgasamanvitā||45||
View original
जिह्वाप्रबन्धजाः कण्ठे दारुणा मार्गरोधिनः|
मांसाङ्कुराः शीग़्रचया रोहिणी शीग़्रकारिणी|
कण्ठास्यशोषकृद्वातात्सा हनुःश्रोत्ररुक्करी|
पित्ताज्ज्वरोषातृण्मोहकण्ठधूमायनान्विता|
क्षिप्रजा क्षिप्रपाकातिरागिणी स्पर्शनासहा|
कफेन पिच्छिला पाण्डुरसृजा स्फोटकाचिता|
तप्ताङ्गारनिभा कर्णरुक्करी पित्तजाकृतिः|
गम्भीरपाका निचयात् सर्वलिङ्गसमन्विता||४५||
kaṇṭhē kaṇṭhasyāntarbhāgē jihvāprabandhanē jihvāmūlē jātā yē dāruṇādiguṇā māṁsāṅkurāstē rōhiṇī nāma rōgē bhavati| sā ca śīghrakāriṇī śīghramēva svaṁ karma māraṇākhyaṁ karōti| kaṇṭhētyādi rukparyantaṁ vātajarōhiṇīlakṣaṇam| jvarādikaṁ sparśanāsahāntaṁ pittarōhiṇyāḥ| kaphēna rōhiṇī picchilā paicchilyayuktā pāṇḍuḥ pāṇḍūravarṇā ca bhavati| asr̥jā dōṣaduṣṭēna rōhiṇī sphōṭakācitatvādiguṇā pittajākr̥tiḥ pittarōhiṇīsamānalakṣaṇā ca| nicayāt sannipātādrōhiṇī gambhīrapākā'vagāḍhapākā sarvairvātādirōhiṇīliṅgaiḥ samanvitā ca bhavati|| 45||
Adhikarana SAlUkaH (46) · Śloka 46
dōṣaiḥ kaphōlbaṇaiḥ śōphaḥ kōlavat grathitōnnataḥ|
śūkakaṇṭakavat kaṇṭhē śālūkō mārgarōdhanaḥ||46||
View original
दोषैः कफोल्बणैः शोफः कोलवत् ग्रथितोन्नतः|
शूककण्टकवत् कण्ठे शालूको मार्गरोधनः||४६||
kaphōlbaṇaistribhirdōṣairbadaravat grathitaścōnnataśca śūkavat kaṇṭakavacca srōtōrōdhanō yaḥ śvayathuḥ kaṇṭhē bhavati sa nāmnā śālūkaḥ|| 46||
Adhikarana vRundaH (47) · Śloka 47
vr̥ndō vr̥ttōnnatō dāhajvarakr̥dgalapārśvagaḥ||47||
View original
वृन्दो वृत्तोन्नतो दाहज्वरकृद्गलपार्श्वगः||४७||
tairēva dōṣairgalasya pārśvagō vr̥ttōnnatō dāhajvarakr̥cca yaḥ śvayathuḥ sa nāmnā vr̥ndaḥ| ( anuktakāraṇaviśēṣatvāt pūrvōktairēva dōṣaiḥ kr̥tō galapārśvagaḥ galamārgasya vāmadakṣiṇānyatarapārśvagataḥ vr̥ttaścōnnataśca vr̥ttōnnataḥ| vr̥ttō vartulaḥ| dāhaṁ jvaraṁ ca karōtīti dāhajvarakr̥t dāhādijvaraṁ karōtīti vā ya ēvaṁvidhaḥ śōphaḥ sa vr̥ndākhyō rōgaḥ )||47||
Adhikarana tuNDikerikA (48) · Śloka 48
hanusandhyāśritaḥ kaṇṭhē kārpasīphalasannibhaḥ|
picchalō mandarukśōphaḥ kaṭhinastuṇḍikērikā||48||
View original
हनुसन्ध्याश्रितः कण्ठे कार्पसीफलसन्निभः|
पिच्छलो मन्दरुक्शोफः कठिनस्तुण्डिकेरिका||४८||
tairēva yaḥ śvayathuḥ kaṇṭhē hanusandhimāśritya jātaḥ kārpāsīphalasadr̥śaḥ picchilatvādiguṇaśca bhavati sa nāmnā tuṇḍikērikā||48||
Adhikarana galaughaH (49) · Śloka 49
bāhyāntaḥśvayathurghōrō galamārgārgalōpamaḥ|
galaughō mūrddhagurutātandrālālājvarapradaḥ||49||
View original
बाह्यान्तःश्वयथुर्घोरो गलमार्गार्गलोपमः|
गलौघो मूर्द्धगुरुतातन्द्रालालाज्वरप्रदः||४९||
tairēva yaḥ śvayathuḥ kaṇṭhē bāhyāntaḥ bahirbhāgē'ntarbhāgē ca ghōrō bhayaṅkaraḥ galasrōtasō'rgalōpamō dvārabandhanasadr̥śō mūrdhagurutādipradaśca sa nāmnā galaughaḥ| (taptāṅgāranibhā taptāṅgārasadr̥śī tāpadvināṅgārasyāsambhavādaṅgāraśabdēnaiva tāpē siddhē punarapi taptāṅgāranibhētyuktatvādasya tāparāgādyatiśayō dhvanyatē)|| 49||
Adhikarana valayam (50) · Śloka 50
valayaṁ nātirukśōphastadvadēvāyatōnnataḥ||50||
View original
वलयं नातिरुक्शोफस्तद्वदेवायतोन्नतः||५०||
tairēva dōṣaistadvadēva bāhyāntargalamārgārgalōpamō nātirugāyatōnnataśca yaḥ śōphaḥ sa valayamiti nāmnā bhavati||50||
Adhikarana gilAyukaH (51) · Śloka 51
māṁsakīlō galē dōṣairēkō'nēkōthavālparuk|
kr̥cchrōchvāsō'bhyavahr̥tiḥ pr̥thumūlō gilāyukaḥ||51||
View original
मांसकीलो गले दोषैरेकोऽनेकोथवाल्परुक्|
कृच्छ्रोछ्वासोऽभ्यवहृतिः पृथुमूलो गिलायुकः||५१||
dōṣairvātādibhirgalē ēkō vā'nēkō vā kr̥cchrōchvāsaḥ kr̥cchrābhyavahr̥tiśca yō māṁsāṅkurō bhavati sa nāmnā gilāyukaḥ||51||
Adhikarana shataghnI (52) · Śloka 52
bhūrimāṁsāṅkuravr̥tā tīvratr̥ḍjvaramūrddharuk|
śataghnī nicitā vartiḥ śataghnīvātirukkarī||52||
View original
भूरिमांसाङ्कुरवृता तीव्रतृड्ज्वरमूर्द्धरुक्|
शतघ्नी निचिता वर्तिः शतघ्नीवातिरुक्करी||५२||
tairēva dōṣaiḥ kr̥tā bhūribhiḥ prabhūtairmāsāṅkuraivr̥tā parivr̥tā tīvratr̥ḍādiyuktā galē nicitā kaṇṭhasrōtasi samantādvyāptā yā varttiratirukkarī bhavati sa rujāyā'kr̥tyā ca śataghnīsādr̥śyācchataghnī| śataghnyākhyaścāyudhaḥ kaṇṭakācitā yaṣṭirbhavati||52||
Adhikarana galavidradhiH (53) · Śloka 53
vyāptasarvagalaḥ śīghrajanmapākō mahārujaḥ|
pūtipūyanibhāsrāvī śvayathurgalavidradhiḥ||53||
View original
व्याप्तसर्वगलः शीघ्रजन्मपाको महारुजः|
पूतिपूयनिभास्रावी श्वयथुर्गलविद्रधिः||५३||
vyāptasarvagalatvādiyuktaḥ śvayathurnāmnā galavidradhiḥ| śīghraṁ janmapākau yasya sa tathōktaḥ| vyāptasarvagalaḥ galē samantādvyāptaḥ| atra sarvaśabdēna galasya bāhyābhyantaraparigrahaḥ| pūtipūyanibhaśabdēna pakvō'pyanyavidradhivat pūyaṁ na sravati tattulyaṁ kaphamēva sravatītyarthaḥ|| 53||
Adhikarana galArbudam (54) · Śloka 54
jihvāvasānē kaṇṭhādāvapākaṁ śvayathuṁ malāḥ|
janayanti sthiraṁ raktaṁ nīrujaṁ tad galārbudam||54||
View original
जिह्वावसाने कण्ठादावपाकं श्वयथुं मलाः|
जनयन्ति स्थिरं रक्तं नीरुजं तद् गलार्बुदम्||५४||
malā vātādayō jihvāya avasānē kaṇṭhasyādau prārambhē vā pākarahitaṁ sthiramacalaṁ lōhitaṁ rujārahitaṁ ca yaṁ śvayathuṁ janayanti tad galārbudaṁ bhavati| (jihvāyā avasānē antē hr̥dayē jihvāvasānamiti dhanvantariḥ| hr̥dayāt pacyamānānāmādhmānādrukmasāravat| kaphaśōṇitamāṁsānāṁ sārō jihvā prajāyatē| atra kaṇṭharōgaprasaṅgāt jatrōrupari jihvāvasānamiti mantavyam )||54||
Adhikarana galagaNDaH (55) · Śloka 55
pavanaślēṣmamēdōbhirgalagaṇḍō bhavēd bahiḥ|
varddhamānaḥ sa kālēna muṣkavallambatē niruk||55||
View original
पवनश्लेष्ममेदोभिर्गलगण्डो भवेद् बहिः|
वर्द्धमानः स कालेन मुष्कवल्लम्बते निरुक्||५५||
pavanādibhirbahistvagbhāgē galagaṇḍākhyō rōgō bhavēt| sa ca kālēna varddhamānō niruk san muṣkavad vr̥ṣaṇavallambatē||55||
Adhikarana galagaNDaBedAH (56) · Śloka 56
kr̥ṣṇāruṇō vā tōdāḍhyaḥ sa vātātkr̥ṣṇarājimān|
vr̥ddhastālugalē śōṣaṁ kuryācca virasāsyatām|
sthiraḥ savarṇaḥ kaṇḍūmān śītasparśō guruḥ kaphāt|
vr̥ddhastālugalē lēpaṁ kuryācca madhurāsyatām|
mēdasā ślēṣmavr̥ddhānivr̥ddhyōḥ sō'nuvidhīyatē|
dēhaṁ vr̥ddhaśca kurutē galē śabdaṁ svarē'lpatām||56||
View original
कृष्णारुणो वा तोदाढ्यः स वातात्कृष्णराजिमान्|
वृद्धस्तालुगले शोषं कुर्याच्च विरसास्यताम्|
स्थिरः सवर्णः कण्डूमान् शीतस्पर्शो गुरुः कफात्|
वृद्धस्तालुगले लेपं कुर्याच्च मधुरास्यताम्|
मेदसा श्लेष्मवृद्धानिवृद्ध्योः सोऽनुविधीयते|
देहं वृद्धश्च कुरुते गले शब्दं स्वरेऽल्पताम्||५६||
tatra kr̥ṣṇa ityādinā pavanahētukasya galagaṇḍasya liṅgam| ślēṣmajasya sthira ityādi| mēdasā hētōrgalagaṇḍē ślēṣmavat kaphagalagaṇḍavat liṅgam| sa galagaṇḍō hānivr̥ddhyōśca dēhamanuvidhīyatē| yadaiva dēhō varddhatē tadaiva galagaṇḍō'pi varddhatē| yadaiva dēhō'pacīyatē tadaiva sō'pītyarthaḥ| sa ca mēdōjō galē gaṇḍō vr̥ddhō galaśabdādikaṁ kurutē|| 56||
Adhikarana svarahA (57) · Śloka 57
ślēṣmaruddhānilagatiḥ śuṣkakaṇṭhō hatasvaraḥ|
tāmyan prasaktaṁ śvasiti yēna sa svarahā'nilāt||57||
View original
श्लेष्मरुद्धानिलगतिः शुष्ककण्ठो हतस्वरः|
ताम्यन् प्रसक्तं श्वसिति येन स स्वरहाऽनिलात्||५७||
yēna rōgēṇa puruṣaḥ ślēṣmaruddhānilagatiḥ śuṣkakaṇṭhatvādiyuktō bhavati sō'nilājjayatē sa nāmnā svarahā| (ślēṣmaṇā ruddhā anilasya prāṇākhyasya marutō gatirgamanaṁ yasya| śuṣkamanārdraṁ kaṇṭhaṁ yasya| hatasvaraḥ sannasvaraḥ tāmyan glapitēndriyaḥ| prasaktaṁ kaphāvr̥takaṇṭhamārgatvāt prakarṣēṇa saktam| śvasiti śvāsamuktiṁ karōti )| ityaṣṭādaśa galarōgāḥ||57||
Adhikarana muKapAkaH vAtajaH (58) · Śloka 58
karōti vadanasyantarvraṇān sarvasarō'nilaḥ|
sañcāriṇō'ruṇān rūkṣānōṣṭhau tāmrau calatvacau|
jihvā śītāsahā gurvī sphuṭitā kaṇṭakācitā|
vivr̥ṇōti ca kr̥cchrēṇa mukhaṁ pākō mukhasya saḥ||58||
View original
करोति वदनस्यन्तर्व्रणान् सर्वसरोऽनिलः|
सञ्चारिणोऽरुणान् रूक्षानोष्ठौ ताम्रौ चलत्वचौ|
जिह्वा शीतासहा गुर्वी स्फुटिता कण्टकाचिता|
विवृणोति च कृच्छ्रेण मुखं पाको मुखस्य सः||५८||
sarvasarō vyāptimānanilō'ntarvadanaṁ sañcāryādiguṇān vraṇān karōti| sañcāriṇō'niyatasthānāḥ tataścōṣṭhau tāmrau tāmravarṇau malatvacaḥ ca bhavataḥ| jihvā śītāsatvādiguṇā| sa cā''turaḥ kr̥cchrēṇa mukhaṁ vivr̥ṇōti sa rōgō nāmnā mukhapākaḥ||58||
Adhikarana UrdhvagudaH (59) · Śloka 59
adhaḥ pratihatō vāyurarśōgulmakaphādibhiḥ|
yātyūrdhvaṁ vaktradaurgandhyaṁ kurvannūrdhvagudastu saḥ||59||
View original
अधः प्रतिहतो वायुरर्शोगुल्मकफादिभिः|
यात्यूर्ध्वं वक्त्रदौर्गन्ध्यं कुर्वन्नूर्ध्वगुदस्तु सः||५९||
arśōgulmāsibhirvāyuradhaḥpratihatō vaktradaurgandhyaṁ kurvan ūrdhvaṁ yāti| sa rōgō nāmnā ūrdhvagudaḥ||59||
Adhikarana pittajaH raktajashca mukhapAkaH (60) · Śloka 60
mukhasya pittajē pākē dāhōṣē tiktavaktratā|
kṣārōkṣitakṣatasamā vraṇāstadvacca raktajē||60||
View original
मुखस्य पित्तजे पाके दाहोषे तिक्तवक्त्रता|
क्षारोक्षितक्षतसमा व्रणास्तद्वच्च रक्तजे||६०||
pittajamukhapākē dāhādikaṁ liṅgam| kṣārēṇōkṣitaṁ siktaṁ yat kṣataṁ vraṇastatsamā dāhavēdanādiguṇā vraṇaḥ| tadvadēva raktajē||60||
Adhikarana kaphajamukhapAkaH (61) · Śloka 61
kaphajē madhurāsyatvaṁ kaṇḍūmatpicchilā vraṇāḥ||61||
View original
कफजे मधुरास्यत्वं कण्डूमत्पिच्छिला व्रणाः||६१||
kaphajē mukhapākē madhurāsyatvādi liṅgam| kaṇḍūmantaśca| tē picchilāśca kaṇḍūmatpicchilāḥ ||61||
Adhikarana kaPArbudam (62) · Śloka 62
antaḥkapōlamāśritya śyāvapāṇḍukaphō'rbudam|
kuryāttad ghaṭṭitaṁ chinnaṁ mr̥ditaṁ ca vivardhatē||62||
View original
अन्तःकपोलमाश्रित्य श्यावपाण्डुकफोऽर्बुदम्|
कुर्यात्तद् घट्टितं छिन्नं मृदितं च विवर्धते||६२||
antaḥkapōlaṁ kapōlāntarbhāgamāśritya kaphaḥ śyāvapāṇḍvarbudaṁ kuryāt| taccārbudaṁ ghaṭṭitaṁ śākapatrādināvaghr̥̄ṣṭaṁ chinnaṁ vr̥ddhipatrādinā| mr̥ditaṁ vilāyanāya kr̥tamardanamapi punarvarddhatē| (sarvāsyarōgasyāsyāntaḥkapōlakathanamāsyāntarbhāgadyōtanārtham| āśrityētyuktatvāt pravr̥ddhasya punarbahirgatiḥ sūcitā| vivarddhata ityuktatvāt chēdanādyanantarajanitasya pūrvasmādādhikyamapi sūcitam)||62||
Adhikarana sannipAtamuKapAkaH (63) · Śloka 63
mukhapākō bhavēt sāsraiḥ sarvaiḥ sarvākr̥tirmalaiḥ||63||
View original
मुखपाको भवेत् सास्रैः सर्वैः सर्वाकृतिर्मलैः||६३||
sāsraiḥ saraktaiḥ savairmalaiḥ vātādibhirmukhapākō nāma sarvalakṣaṇō rōgō bhavēt| (sarvākr̥tiḥ sarvalakṣaṇaḥ sarvēṣāṁ vātādimukhapākānāṁ lakṣaṇairyukta ityarthaḥ)||63||
Adhikarana pUtyAsyatA (64) · Śloka 64
pūtyāsyatā ca tairēva dantakāṣṭhādividviṣaḥ||64||
View original
पूत्यास्यता च तैरेव दन्तकाष्ठादिविद्विषः||६४||
dantakāṣṭhādividviṣaḥ ananuṣṭhitadantakāṣṭhādikasya puruṣasya ādiśabdēnāñjananasyadhūmagaṇḍūṣādiparigrahaḥ| tairēvēti sāsrairmalaiḥ pūtyāsyanāmā rōgō bhavati| ityaṣṭau sarvāsyarōgāḥ||64||
Adhikarana mukhAmayAnAM sa~gkhyA (65) · Śloka 65
ōṣṭhē gaṇḍē dvijē mūlē jihvāyāṁ tālukē galē|
vaktrē sarvatra cētyuktā pañcasaptatirāmayāḥ|
ēkādaśaikō daśa ca trayōdaśa tathā ca ṣaṭ|
aṣṭāvaṣṭādaśāṣṭau ca kramāt..............||65||
View original
ओष्ठे गण्डे द्विजे मूले जिह्वायां तालुके गले|
वक्त्रे सर्वत्र चेत्युक्ता पञ्चसप्ततिरामयाः|
एकादशैको दश च त्रयोदश तथा च षट्|
अष्टावष्टादशाष्टौ च क्रमात्..............||६५||
ityanantarōktaprakārēṇauṣṭhādiṣvaṣṭasu sthānēṣu pañcasaptatirāmayā uktāḥ| kēna vibhāgēnētyāha-ēkādaśētyādi| ōṣṭhēṣu khaṇḍauṣṭhaḥ vātōṣṭhakōpaḥ, pittauṣṭhakōpaḥ, kaphauṣṭhakōpaḥ, sannipātauṣṭhakōpaḥ, raktauṣṭhakōpaḥ, arbudamm māṁsauṣṭhakōpaḥ, mēdauṣṭhakōpaḥ, kṣatauṣṭhakōpaḥ, jalārbudākhyāḥ ityēkādaśarōgāḥ| gaṇḍē gaṇḍālajyākhya ēkō rōgaḥ| dvijē dantē śītadanta, dantaharṣa, dantabhēda, cāla, karālādhidanta, śarkarā, kapālikā, śyāva, kr̥midantākhya daśa rōgāḥ| mūlē prakaraṇāddantamūlē śītāda, upakuśa, dantapuppuṭa, dantavidradhi, suṣira, mahāsuṣirā'dhimāṁsa, vidarbhākhyāḥ pañcabhirnāḍībhiḥ saha trayōdaśa rōgā bhavanti| jihvāyāṁ vātadūṣitā, pittadūṣittā, kaphadūṣitā'lasā'dhijihvōpajihvākākhyāḥ ṣaḍrōgā bhavanti| tālukē tālupiṭakā, galaśuṇḍī, tālusaṁhati, tālvarbuda, kacchapa, tālu-puppuṭa, tālupāka, tāluśōṣākhyā aṣṭau rōgāḥ| galē vātarōhiṇī, pittarōhiṇī, kapharōhiṇī, raktarōhiṇī, sannipātarōhiṇī, śālūka, vr̥nda, tuṇḍikērī, galaugha, valaya, gilāyuka, śataghnī, galavi-dradhi, galārbuda, pavanagalagaṇḍa, ślēṣmagalagaṇḍa mēdōgalagaṇḍa, svarahākhyā aṣṭādaśa rōgā bhavanti| sarvatrāśēṣē vaktrē vātamukhapākō'rdhvaguda, pittamukhapāka, raktamukhapāka, kaphamukhapāka, kaphārbuda, sannipātamukhapāka, pūtyāsyākhyā aṣṭau rōgā bhavantīti kramārthaḥ| ēvamēkīkr̥tyaitē pañcasaptatī rōgāḥ||65||
Adhikarana mukharogANAM sAdhyAsAdhyatA (66-25) · Śloka 25
............................tēṣvanupakramāḥ|
karālō māṁsaraktauṣṭhāvarbudāni jalādvinā|
kacchapastālupiṭakā galaughaḥ suṣirō mahān|
svaraghnōrdhvagudaśyāvaśataghnīvalayālasāḥ|
nāḍyōṣṭhakōpau nicayādraktātsarvaiśca rōhiṇī|
daśanē sphuṭitē dantabhēdaḥ pakvōpajihvakā|
galagaṇḍaḥ svarabhraṁśī kr̥cchrōcchvāsō'tivatsaraḥ|
yāpyastu harṣō bhēdaśca śēṣān śastrauṣadhairjayēt||66||
iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē mukharōgavijñānīyō nāma pañcaviṁśō'dhyāyaḥ||25||
View original
............................तेष्वनुपक्रमाः|
करालो मांसरक्तौष्ठावर्बुदानि जलाद्विना|
कच्छपस्तालुपिटका गलौघः सुषिरो महान्|
स्वरघ्नोर्ध्वगुदश्यावशतघ्नीवलयालसाः|
नाड्योष्ठकोपौ निचयाद्रक्तात्सर्वैश्च रोहिणी|
दशने स्फुटिते दन्तभेदः पक्वोपजिह्वका|
गलगण्डः स्वरभ्रंशी कृच्छ्रोच्छ्वासोऽतिवत्सरः|
याप्यस्तु हर्षो भेदश्च शेषान् शस्त्रौषधैर्जयेत्||६६||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे मुखरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः||२५||
tēṣu madhya imē'nupakramāstyājyāḥ| ka ityāha-karālō ityādi| karālō nāma dantarōgaḥ| māṁsauṣṭharaktauṣṭhāvōṣṭharōgau| jalādvinā jalārbudamēkaṁ varjayitvā śēṣāṇi catvāryarbudānītyōṣṭhārbuda-galārbuda-tālvarbuda-kaphārbudānītyētānyasādhyāni| kacchapō nāma tālurōgastālupiṭakā ca| galaughākhyō galarōgaḥ| mahān suṣiraḥ mahāsuṣirākhyō dantamūlarōgaḥ tathā svaraghnādayaśca| svaraghnākhyaḥ sarvāsyarōgaḥ| śyāvākhyō dantarōgaḥ, śataghni kaṇṭharōgaḥ, tadvadvalayam| alasō jihvārōgaḥ| ētē cāsādhyāḥ| nāḍī dantamalajā sannipātajā tyājyā| ōṣṭhakōpaḥ sannipātajō'sādhyaḥ| raktāt sarvaiḥ rōhiṇī ca raktasannipātarōhiṇyau kaṇṭharōgāvasādhyau| dantabhēdākhyō rōgō daśanē sphuṭita ēvāsādhyō na tvasphuṭitē| upajihvikā pakvā ēvāsādhyā| galagaṇḍaḥ svarabhraṁśī svarahā kr̥cchrōcchvāsatvēna ca yuktō'tikrāntavatsaraśca tyājyaḥ| dantaharṣō dantabhēdaśca yāpyaḥ| ēbhyaḥ śēṣān yathāyōgaṁ vakṣyamāṇaprakārēṇa śastrairauṣadhaiśca jayēditi|| 66|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē pañcaviṁśō'dhyāyaḥ||