Adhikarana atha mukharogavij~jAnIyo nAma pa~jcaviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō mukharōgāvijñānīyaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो मुखरोगाविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mukharoganidAnam (2) · Śloka 2
mātsyamāhiṣavārāhapiśitāmakamūlakam| māṣasūpadadhikṣīraśuktēkṣurasaphāṇitam| avākśayyāṁ ca bhajatō dviṣatō dantadhāvanam| dhūmacchardanagaṇḍūṣānucitaṁ ca sirāvyadham| kruddhāḥ ślēṣmōlbaṇā dōṣāḥ kurvantyantarmukhāṁ gadān||2||
मात्स्यमाहिषवाराहपिशितामकमूलकम्| माषसूपदधिक्षीरशुक्तेक्षुरसफाणितम्| अवाक्शय्यां च भजतो द्विषतो दन्तधावनम्| धूमच्छर्दनगण्डूषानुचितं च सिराव्यधम्| क्रुद्धाः श्लेष्मोल्बणा दोषाः कुर्वन्त्यन्तर्मुखां गदान्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana khaNDauShThaH (3) · Śloka 3
tatra khaṇḍauṣṭha ityuktō vātēnauṣṭhō dvidhā kr̥taḥ||3||
तत्र खण्डौष्ठ इत्युक्तो वातेनौष्ठो द्विधा कृतः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtauShThakopaH (4) · Śloka 4
ōṣṭhakōpē tu pavanāt stabdhāvōṣṭhau mahārujau| dālyētē paripāṭyētē paruṣāsitakarkaśau||4||
ओष्ठकोपे तु पवनात् स्तब्धावोष्ठौ महारुजौ| दाल्येते परिपाट्येते परुषासितकर्कशौ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittauShThakopaH (5) · Śloka 5
pittāttīkṣṇāsahau pītau sarṣapākr̥tibhiścitau| piṭikābhirbahuklēdāvāśupākau....................||5||
पित्तात्तीक्ष्णासहौ पीतौ सर्षपाकृतिभिश्चितौ| पिटिकाभिर्बहुक्लेदावाशुपाकौ....................||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphauShThakopaH (6) · Śloka 6
..............................kaphāt punaḥ| śītāsahau guruśūnau savarṇapiṭakācitau||6||
..............................कफात् पुनः| शीतासहौ गुरुशूनौ सवर्णपिटकाचितौ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtauShThakopaH (7) · Śloka 7
sannipātādanēkābhau durgandhāsravapicchilau| akasmānmlānasaṁśūnarujau viṣamapākinau||7||
सन्निपातादनेकाभौ दुर्गन्धास्रवपिच्छिलौ| अकस्मान्म्लानसंशूनरुजौ विषमपाकिनौ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktauShThakopo~arbuda~jca (8) · Śloka 8
raktōpasr̥ṣṭau rudhiraṁ sravataḥ śōṇitaprabhau| kharjūrasadr̥śaṁ cātra kṣīṇē raktē'rbudaṁ bhavēt||8||
रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ| खर्जूरसदृशं चात्र क्षीणे रक्तेऽर्बुदं भवेत्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAMsauShThakopaH (9) · Śloka 9
māṁsapiṇḍōpamau māṁsātsyātāṁ mūrcchatkr̥mī kramāt||9||
मांसपिण्डोपमौ मांसात्स्यातां मूर्च्छत्कृमी क्रमात्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana medauShThakopaH (10) · Śloka 10
talābhaśvayathuklēdau sakaṇḍvau mēdasā mr̥dū||10||
तलाभश्वयथुक्लेदौ सकण्ड्वौ मेदसा मृदू||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShatauShThakopaH (11) · Śloka 11
kṣatajāvavadīryētē pāṭyētē cāsakr̥t punaḥ| grathitau ca punaḥ syātāṁ kaṇḍūlau daśanacchadau||11||
क्षतजाववदीर्येते पाट्येते चासकृत् पुनः| ग्रथितौ च पुनः स्यातां कण्डूलौ दशनच्छदौ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jAlArbudam (12) · Śloka 12
jalabudbudavadvātakaphādōṣṭhē jalārbudam||12||
जलबुद्बुदवद्वातकफादोष्ठे जलार्बुदम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gaNDAlajI (13) · Śloka 13
gaṇḍālajīsthiraḥ śōphō gaṇḍē dāharujānvitaḥ||13||
गण्डालजीस्थिरः शोफो गण्डे दाहरुजान्वितः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SItadantaH (14) · Śloka 14
vātāduṣṇāsahādantāḥ śītasparśādhikavyathāḥ| dālyanta iva śūlēna śītākhyō dālanaśca saḥ||14||
वातादुष्णासहादन्ताः शीतस्पर्शाधिकव्यथाः| दाल्यन्त इव शूलेन शीताख्यो दालनश्च सः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dantaharShaH (15) · Śloka 15
dantaharṣē pravātāmlaśītabhakṣākṣamā dvijāḥ| bhavantyamlāśanēnaiva sarujaścalitā iva||15||
दन्तहर्षे प्रवाताम्लशीतभक्षाक्षमा द्विजाः| भवन्त्यम्लाशनेनैव सरुजश्चलिता इव||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dantaBedaH (16) · Śloka 16
dantabhēdē dvijāstōdabhēdaruksphuṭanānvitāḥ||16||
दन्तभेदे द्विजास्तोदभेदरुक्स्फुटनान्विताः||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dantacAlaH (17) · Śloka 17
cālaścaladbhirdaśanairbhakṣaṇādadhikavyathaiḥ||17||
चालश्चलद्भिर्दशनैर्भक्षणादधिकव्यथैः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karAlaH (18) · Śloka 18
karālastu karālānāṁ daśanānāṁ samudbhavaḥ||18||
करालस्तु करालानां दशनानां समुद्भवः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhidantaH (19) · Śloka 19
dantō'dhikō'dhidantākhyaḥ sa cōktaḥ khalavarddhanaḥ| jāyamānē'tirugdantē jātē tatra tu śāmyati||19||
दन्तोऽधिकोऽधिदन्ताख्यः स चोक्तः खलवर्द्धनः| जायमानेऽतिरुग्दन्ते जाते तत्र तु शाम्यति||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dantaSarkarA (20) · Śloka 20
adhāvanānmalō dantē kaphō vā vātaśōṣitaḥ| pūtigandhiḥ sthirībhūtaḥ śarkarā...........||20||
अधावनान्मलो दन्ते कफो वा वातशोषितः| पूतिगन्धिः स्थिरीभूतः शर्करा...........||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dantakapAlikA (21) · Śloka 21
..........................sā'pyupēkṣitā| śatāyatyaṇuśō dantakapālāni kapālikā||21||
..........................साऽप्युपेक्षिता| शतायत्यणुशो दन्तकपालानि कपालिका||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shyAvadantaH (22) · Śloka 22
śyāvaḥ śyāvatvamāyātō raktapittānilairdvijaḥ||22||
श्यावः श्यावत्वमायातो रक्तपित्तानिलैर्द्विजः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRumidantaH (23) · Śloka 23
samūlaṁ dantamāśritya dōṣairulbaṇamārutaiḥ| śōṣitē majjñi suṣirē dantē'nnamalapūritē| pūtitvātkr̥mayaḥ sūkṣmā jāyantē jāyatē tataḥ| ahētutīvrārttiśamaḥ sasaṁrambhō sitaścalaḥ| pralūnaḥ pūyaraktasrutsa cōktaḥ kr̥midantakaḥ||23||
समूलं दन्तमाश्रित्य दोषैरुल्बणमारुतैः| शोषिते मज्ज्ञि सुषिरे दन्तेऽन्नमलपूरिते| पूतित्वात्कृमयः सूक्ष्मा जायन्ते जायते ततः| अहेतुतीव्रार्त्तिशमः ससंरम्भो सितश्चलः| प्रलूनः पूयरक्तस्रुत्स चोक्तः कृमिदन्तकः||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shItAdaH (24) · Śloka 24
ślēṣmaraktēna pūtīni vahantyasramahētukam| śīryantē dantamāṁsāni mr̥duklinnāsitāni ca| śitādō'sau..................................||24||
श्लेष्मरक्तेन पूतीनि वहन्त्यस्रमहेतुकम्| शीर्यन्ते दन्तमांसानि मृदुक्लिन्नासितानि च| शितादोऽसौ..................................||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upakushaH (25) · Śloka 25
.............upakuśaḥ pākaḥ pittāsr̥gudbhavaḥ| dantamāṁsāni dahyantē raktānyutsēdhavantyataḥ| kaṇḍūmanti sravantyasramādhmāyantē'sr̥ji sthitē| calā mandarujō dantāḥ pūtivaktraṁ ca jāyatē||25||
.............उपकुशः पाकः पित्तासृगुद्भवः| दन्तमांसानि दह्यन्ते रक्तान्युत्सेधवन्त्यतः| कण्डूमन्ति स्रवन्त्यस्रमाध्मायन्तेऽसृजि स्थिते| चला मन्दरुजो दन्ताः पूतिवक्त्रं च जायते||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dantapuppuTaH (26) · Śloka 26
dantayōstriṣu vā śōphō badarāsthinibhō ghanaḥ| kaphāsrāttīvrarukśīghraṁ pacyatē dantapuppuṭaḥ||26||
दन्तयोस्त्रिषु वा शोफो बदरास्थिनिभो घनः| कफास्रात्तीव्ररुक्शीघ्रं पच्यते दन्तपुप्पुटः||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dantavidradhiH (27) · Śloka 27
dantamāṁsē malaiḥ sāsrairbāhyantaḥ śvayathurguruḥ| sarugdāhaḥ sravēdbhinnaḥ pūyāsraṁ dantavidradhiḥ||27||
दन्तमांसे मलैः सास्रैर्बाह्यन्तः श्वयथुर्गुरुः| सरुग्दाहः स्रवेद्भिन्नः पूयास्रं दन्तविद्रधिः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana suShiraH (28) · Śloka 28
śvayathurdantamūlēṣu rujāvān raktapittajaḥ| lālāsrāvī sa suṣirō dantamāṁsapraśātanaḥ||28||
श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् रक्तपित्तजः| लालास्रावी स सुषिरो दन्तमांसप्रशातनः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAsuShiraH (29) · Śloka 29
sa sannipātajvaravān sapūyarudhirasrutiḥ| mahāsuṣira ityuktō viśīrṇadvijabandhanaḥ||29||
स सन्निपातज्वरवान् सपूयरुधिरस्रुतिः| महासुषिर इत्युक्तो विशीर्णद्विजबन्धनः||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhimAMsakaH (30) · Śloka 30
dantāntē kīlavacchōphō hanukarṇarujākaraḥ| pratihantyabhyavahr̥tiṁ ślēṣmaṇā sō'dhimāṁsakaḥ||30||
दन्तान्ते कीलवच्छोफो हनुकर्णरुजाकरः| प्रतिहन्त्यभ्यवहृतिं श्लेष्मणा सोऽधिमांसकः||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vidarBaH (31) · Śloka 31
ghr̥ṣṭēṣu dantamāṁsēṣu saṁrambhō jāyatē mahān| yasmiṁścalanti dantāśca sa vidarbhō'bhighātajaḥ||31||
घृष्टेषु दन्तमांसेषु संरम्भो जायते महान्| यस्मिंश्चलन्ति दन्ताश्च स विदर्भोऽभिघातजः||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dantanADyaH pa~jca (33) · Śloka 33
dantamāṁsāśritān rōgān yaḥ sādhyānapyupēkṣatē| antastasyāsravan dōṣaḥ sūkṣmāṁ sañjanayēdgatim| pūyaṁ muhuḥ sā sravati tvaṅmāṁsāsthiprabhēdinī| tāḥ punaḥ pañca vijñēyā lakṣaṇaiḥ svairyathōditaiḥ||33||
दन्तमांसाश्रितान् रोगान् यः साध्यानप्युपेक्षते| अन्तस्तस्यास्रवन् दोषः सूक्ष्मां सञ्जनयेद्गतिम्| पूयं मुहुः सा स्रवति त्वङ्मांसास्थिप्रभेदिनी| ताः पुनः पञ्च विज्ञेया लक्षणैः स्वैर्यथोदितैः||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdidUShitA - jihvA (34) · Śloka 34
śākapatrakharā srastā sphuṭitā vātadūṣitā| jihvā pittātsadāhōṣā raktairmāsāṅkuraiścitā| śālmalīkaṇṭakābhaistu kaphēna bahalā guruḥ||34||
शाकपत्रखरा स्रस्ता स्फुटिता वातदूषिता| जिह्वा पित्तात्सदाहोषा रक्तैर्मासाङ्कुरैश्चिता| शाल्मलीकण्टकाभैस्तु कफेन बहला गुरुः||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alasaH (35) · Śloka 35
kaphapittādadhaḥ śōphō jihvāstambhakr̥dunnataḥ| matsyagandhirbhavēt pakvaḥ sō'lasō māṁsaśātanaḥ||35||
कफपित्तादधः शोफो जिह्वास्तम्भकृदुन्नतः| मत्स्यगन्धिर्भवेत् पक्वः सोऽलसो मांसशातनः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhijihvA (36) · Śloka 36
prabandhanē'dhō jihvāyāḥ śōphō jihvāgrasannibhaḥ| sāṅkuraḥ kaphapittāsrairlālōṣāstambhavān kharaḥ| adhijihvāḥ sarukkaṇḍūrvākyāhāravighātakr̥t||36||
प्रबन्धनेऽधो जिह्वायाः शोफो जिह्वाग्रसन्निभः| साङ्कुरः कफपित्तास्रैर्लालोषास्तम्भवान् खरः| अधिजिह्वाः सरुक्कण्डूर्वाक्याहारविघातकृत्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upajihvA (37) · Śloka 37
tādr̥gēvōpajihvāstu jihvāyā upari sthitaḥ||37||
तादृगेवोपजिह्वास्तु जिह्वाया उपरि स्थितः||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tAlupiTakA (38) · Śloka 38
tālumāṁsē'linād duṣṭē piṭakāḥ sarujāḥ kharāḥ| bahvyō ghanāsrāvayutāstāstālupiṭakāḥ smr̥tāḥ|38|
तालुमांसेऽलिनाद् दुष्टे पिटकाः सरुजाः खराः| बह्व्यो घनास्रावयुतास्तास्तालुपिटकाः स्मृताः|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana galaSuNDikA (38) · Śloka 38
tālamūlē kaphātsāsrānmatsyabastinibhō mr̥duḥ| pralambaḥ picchilaḥ śōphō nāsayāhāramīrayan| kaṇṭhōparōdhatr̥ṭkāsavamikr̥d galaśuṇḍikā||38||
तालमूले कफात्सास्रान्मत्स्यबस्तिनिभो मृदुः| प्रलम्बः पिच्छिलः शोफो नासयाहारमीरयन्| कण्ठोपरोधतृट्कासवमिकृद् गलशुण्डिका||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tAlusaMhatiH (39) · Śloka 39
tālumadhyē niruṅmāṁsaṁ saṁhataṁ tālusaṁhatiḥ||39||
तालुमध्ये निरुङ्मांसं संहतं तालुसंहतिः||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tAlvarbudam (40) · Śloka 40
padmākr̥tistālumadhyē raktācchvayathurarbudam||40||
पद्माकृतिस्तालुमध्ये रक्ताच्छ्वयथुरर्बुदम्||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kacCapaH (41) · Śloka 41
kacchapaḥ kacchapākāraściravr̥ddhiḥ kaphādaruk||41||
कच्छपः कच्छपाकारश्चिरवृद्धिः कफादरुक्||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tAlupuppuTaH (42) · Śloka 42
kōlābhaḥ ślēṣmamēdōbhyāṁ puppuṭō nīrujaḥ sthiraḥ||42||
कोलाभः श्लेष्ममेदोभ्यां पुप्पुटो नीरुजः स्थिरः||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tAlupAkaH (43) · Śloka 43
pittēna pākaḥ pākākhyaḥ pūyāsrāvī mahārujaḥ||43||
पित्तेन पाकः पाकाख़्यः पूयास्रावी महारुजः||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tAluSoShaH (44) · Śloka 44
vātapittajvarāyāsaistāluśōṣastadāhvayaḥ||44||
वातपित्तज्वरायासैस्तालुशोषस्तदाह्वयः||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rohiNI (45) · Śloka 45
jihvāprabandhajāḥ kaṇṭhē dāruṇā mārgarōdhinaḥ| māṁsāṅkurāḥ śīghracayā rōhiṇī śīghrakāriṇī| kaṇṭhāsyaśōṣakr̥dvātātsā hanuḥśrōtrarukkarī| pittājjvarōṣātr̥ṇmōhakaṇṭhadhūmāyanānvitā| kṣiprajā kṣiprapākātirāgiṇī sparśanāsahā| kaphēna picchilā pāṇḍurasr̥jā sphōṭakācitā| taptāṅgāranibhā karṇarukkarī pittajākr̥tiḥ| gambhīrapākā nicayāt sarvaliṅgasamanvitā||45||
जिह्वाप्रबन्धजाः कण्ठे दारुणा मार्गरोधिनः| मांसाङ्कुराः शीग़्रचया रोहिणी शीग़्रकारिणी| कण्ठास्यशोषकृद्वातात्सा हनुःश्रोत्ररुक्करी| पित्ताज्ज्वरोषातृण्मोहकण्ठधूमायनान्विता| क्षिप्रजा क्षिप्रपाकातिरागिणी स्पर्शनासहा| कफेन पिच्छिला पाण्डुरसृजा स्फोटकाचिता| तप्ताङ्गारनिभा कर्णरुक्करी पित्तजाकृतिः| गम्भीरपाका निचयात् सर्वलिङ्गसमन्विता||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SAlUkaH (46) · Śloka 46
dōṣaiḥ kaphōlbaṇaiḥ śōphaḥ kōlavat grathitōnnataḥ| śūkakaṇṭakavat kaṇṭhē śālūkō mārgarōdhanaḥ||46||
दोषैः कफोल्बणैः शोफः कोलवत् ग्रथितोन्नतः| शूककण्टकवत् कण्ठे शालूको मार्गरोधनः||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRundaH (47) · Śloka 47
vr̥ndō vr̥ttōnnatō dāhajvarakr̥dgalapārśvagaḥ||47||
वृन्दो वृत्तोन्नतो दाहज्वरकृद्गलपार्श्वगः||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tuNDikerikA (48) · Śloka 48
hanusandhyāśritaḥ kaṇṭhē kārpasīphalasannibhaḥ| picchalō mandarukśōphaḥ kaṭhinastuṇḍikērikā||48||
हनुसन्ध्याश्रितः कण्ठे कार्पसीफलसन्निभः| पिच्छलो मन्दरुक्शोफः कठिनस्तुण्डिकेरिका||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana galaughaH (49) · Śloka 49
bāhyāntaḥśvayathurghōrō galamārgārgalōpamaḥ| galaughō mūrddhagurutātandrālālājvarapradaḥ||49||
बाह्यान्तःश्वयथुर्घोरो गलमार्गार्गलोपमः| गलौघो मूर्द्धगुरुतातन्द्रालालाज्वरप्रदः||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana valayam (50) · Śloka 50
valayaṁ nātirukśōphastadvadēvāyatōnnataḥ||50||
वलयं नातिरुक्शोफस्तद्वदेवायतोन्नतः||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gilAyukaH (51) · Śloka 51
māṁsakīlō galē dōṣairēkō'nēkōthavālparuk| kr̥cchrōchvāsō'bhyavahr̥tiḥ pr̥thumūlō gilāyukaḥ||51||
मांसकीलो गले दोषैरेकोऽनेकोथवाल्परुक्| कृच्छ्रोछ्वासोऽभ्यवहृतिः पृथुमूलो गिलायुकः||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shataghnI (52) · Śloka 52
bhūrimāṁsāṅkuravr̥tā tīvratr̥ḍjvaramūrddharuk| śataghnī nicitā vartiḥ śataghnīvātirukkarī||52||
भूरिमांसाङ्कुरवृता तीव्रतृड्ज्वरमूर्द्धरुक्| शतघ्नी निचिता वर्तिः शतघ्नीवातिरुक्करी||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana galavidradhiH (53) · Śloka 53
vyāptasarvagalaḥ śīghrajanmapākō mahārujaḥ| pūtipūyanibhāsrāvī śvayathurgalavidradhiḥ||53||
व्याप्तसर्वगलः शीघ्रजन्मपाको महारुजः| पूतिपूयनिभास्रावी श्वयथुर्गलविद्रधिः||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana galArbudam (54) · Śloka 54
jihvāvasānē kaṇṭhādāvapākaṁ śvayathuṁ malāḥ| janayanti sthiraṁ raktaṁ nīrujaṁ tad galārbudam||54||
जिह्वावसाने कण्ठादावपाकं श्वयथुं मलाः| जनयन्ति स्थिरं रक्तं नीरुजं तद् गलार्बुदम्||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana galagaNDaH (55) · Śloka 55
pavanaślēṣmamēdōbhirgalagaṇḍō bhavēd bahiḥ| varddhamānaḥ sa kālēna muṣkavallambatē niruk||55||
पवनश्लेष्ममेदोभिर्गलगण्डो भवेद् बहिः| वर्द्धमानः स कालेन मुष्कवल्लम्बते निरुक्||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana galagaNDaBedAH (56) · Śloka 56
kr̥ṣṇāruṇō vā tōdāḍhyaḥ sa vātātkr̥ṣṇarājimān| vr̥ddhastālugalē śōṣaṁ kuryācca virasāsyatām| sthiraḥ savarṇaḥ kaṇḍūmān śītasparśō guruḥ kaphāt| vr̥ddhastālugalē lēpaṁ kuryācca madhurāsyatām| mēdasā ślēṣmavr̥ddhānivr̥ddhyōḥ sō'nuvidhīyatē| dēhaṁ vr̥ddhaśca kurutē galē śabdaṁ svarē'lpatām||56||
कृष्णारुणो वा तोदाढ्यः स वातात्कृष्णराजिमान्| वृद्धस्तालुगले शोषं कुर्याच्च विरसास्यताम्| स्थिरः सवर्णः कण्डूमान् शीतस्पर्शो गुरुः कफात्| वृद्धस्तालुगले लेपं कुर्याच्च मधुरास्यताम्| मेदसा श्लेष्मवृद्धानिवृद्ध्योः सोऽनुविधीयते| देहं वृद्धश्च कुरुते गले शब्दं स्वरेऽल्पताम्||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svarahA (57) · Śloka 57
ślēṣmaruddhānilagatiḥ śuṣkakaṇṭhō hatasvaraḥ| tāmyan prasaktaṁ śvasiti yēna sa svarahā'nilāt||57||
श्लेष्मरुद्धानिलगतिः शुष्ककण्ठो हतस्वरः| ताम्यन् प्रसक्तं श्वसिति येन स स्वरहाऽनिलात्||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana muKapAkaH vAtajaH (58) · Śloka 58
karōti vadanasyantarvraṇān sarvasarō'nilaḥ| sañcāriṇō'ruṇān rūkṣānōṣṭhau tāmrau calatvacau| jihvā śītāsahā gurvī sphuṭitā kaṇṭakācitā| vivr̥ṇōti ca kr̥cchrēṇa mukhaṁ pākō mukhasya saḥ||58||
करोति वदनस्यन्तर्व्रणान् सर्वसरोऽनिलः| सञ्चारिणोऽरुणान् रूक्षानोष्ठौ ताम्रौ चलत्वचौ| जिह्वा शीतासहा गुर्वी स्फुटिता कण्टकाचिता| विवृणोति च कृच्छ्रेण मुखं पाको मुखस्य सः||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvagudaH (59) · Śloka 59
adhaḥ pratihatō vāyurarśōgulmakaphādibhiḥ| yātyūrdhvaṁ vaktradaurgandhyaṁ kurvannūrdhvagudastu saḥ||59||
अधः प्रतिहतो वायुरर्शोगुल्मकफादिभिः| यात्यूर्ध्वं वक्त्रदौर्गन्ध्यं कुर्वन्नूर्ध्वगुदस्तु सः||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajaH raktajashca mukhapAkaH (60) · Śloka 60
mukhasya pittajē pākē dāhōṣē tiktavaktratā| kṣārōkṣitakṣatasamā vraṇāstadvacca raktajē||60||
मुखस्य पित्तजे पाके दाहोषे तिक्तवक्त्रता| क्षारोक्षितक्षतसमा व्रणास्तद्वच्च रक्तजे||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajamukhapAkaH (61) · Śloka 61
kaphajē madhurāsyatvaṁ kaṇḍūmatpicchilā vraṇāḥ||61||
कफजे मधुरास्यत्वं कण्डूमत्पिच्छिला व्रणाः||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPArbudam (62) · Śloka 62
antaḥkapōlamāśritya śyāvapāṇḍukaphō'rbudam| kuryāttad ghaṭṭitaṁ chinnaṁ mr̥ditaṁ ca vivardhatē||62||
अन्तःकपोलमाश्रित्य श्यावपाण्डुकफोऽर्बुदम्| कुर्यात्तद् घट्टितं छिन्नं मृदितं च विवर्धते||६२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtamuKapAkaH (63) · Śloka 63
mukhapākō bhavēt sāsraiḥ sarvaiḥ sarvākr̥tirmalaiḥ||63||
मुखपाको भवेत् सास्रैः सर्वैः सर्वाकृतिर्मलैः||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUtyAsyatA (64) · Śloka 64
pūtyāsyatā ca tairēva dantakāṣṭhādividviṣaḥ||64||
पूत्यास्यता च तैरेव दन्तकाष्ठादिविद्विषः||६४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mukhAmayAnAM sa~gkhyA (65) · Śloka 65
ōṣṭhē gaṇḍē dvijē mūlē jihvāyāṁ tālukē galē| vaktrē sarvatra cētyuktā pañcasaptatirāmayāḥ| ēkādaśaikō daśa ca trayōdaśa tathā ca ṣaṭ| aṣṭāvaṣṭādaśāṣṭau ca kramāt..............||65||
ओष्ठे गण्डे द्विजे मूले जिह्वायां तालुके गले| वक्त्रे सर्वत्र चेत्युक्ता पञ्चसप्ततिरामयाः| एकादशैको दश च त्रयोदश तथा च षट्| अष्टावष्टादशाष्टौ च क्रमात्..............||६५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mukharogANAM sAdhyAsAdhyatA (66-25) · Śloka 25
............................tēṣvanupakramāḥ| karālō māṁsaraktauṣṭhāvarbudāni jalādvinā| kacchapastālupiṭakā galaughaḥ suṣirō mahān| svaraghnōrdhvagudaśyāvaśataghnīvalayālasāḥ| nāḍyōṣṭhakōpau nicayādraktātsarvaiśca rōhiṇī| daśanē sphuṭitē dantabhēdaḥ pakvōpajihvakā| galagaṇḍaḥ svarabhraṁśī kr̥cchrōcchvāsō'tivatsaraḥ| yāpyastu harṣō bhēdaśca śēṣān śastrauṣadhairjayēt||66|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē mukharōgavijñānīyō nāma pañcaviṁśō'dhyāyaḥ||25||
............................तेष्वनुपक्रमाः| करालो मांसरक्तौष्ठावर्बुदानि जलाद्विना| कच्छपस्तालुपिटका गलौघः सुषिरो महान्| स्वरघ्नोर्ध्वगुदश्यावशतघ्नीवलयालसाः| नाड्योष्ठकोपौ निचयाद्रक्तात्सर्वैश्च रोहिणी| दशने स्फुटिते दन्तभेदः पक्वोपजिह्वका| गलगण्डः स्वरभ्रंशी कृच्छ्रोच्छ्वासोऽतिवत्सरः| याप्यस्तु हर्षो भेदश्च शेषान् शस्त्रौषधैर्जयेत्||६६|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे मुखरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः||२५||
🔊 Audio coming soon