25. mukharōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha mukharogavij~jAnIyo nAma pa~jcaviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋ ಮುಖರೋಗಾವಿಜ್ಞಾನೀಯಂ ನಾಮಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

ಊರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಕ್ರಮೇಣ ಮುಖರೋಗಾಣಾಂ ಹೇತ್ವಾದಿಕಂ ಪ್ರದರ್ಯಿತುಮಧ್ಯಾಯ ಆರಭ್ಯತೇ|| ೧||

Adhikarana mukharoganidAnam (2) · Śloka 2

ಮಾತ್ಸ್ಯಮಾಹಿಷವಾರಾಹಪಿಶಿತಾಮಕಮೂಲಕಮ್| ಮಾಷಸೂಪದಧಿಕ್ಷೀರಶುಕ್ತೇಕ್ಷುರಸಫಾಣಿತಮ್| ಅವಾಕ್ಶಯ್ಯಾಂ ಚ ಭಜತೋ ದ್ವಿಷತೋ ದನ್ತಧಾವನಮ್| ಧೂಮಚ್ಛರ್ದನಗಣ್ಡೂಷಾನುಚಿತಂ ಚ ಸಿರಾವ್ಯಧಮ್| ಕ್ರುದ್ಧಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಲ್ಬಣಾ ದೋಷಾಃ ಕುರ್ವನ್ತ್ಯನ್ತರ್ಮುಖಾಂ ಗದಾನ್||೨||

ಮಾತ್ಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ಮುಖರೋಗಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ನಿದಾನಮ್| ಮಾತ್ಸ್ಯಾದ್ಯಾಮಿಷಾದಿಕಂ ಭಜತೋ ದನ್ತಧಾವನಾದಿಕಂ ಚೋಚಿತಸಿರಾವ್ಯಧಾನ್ತಂ ದ್ವಿಷತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಲ್ಬಣಸ್ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ಅನ್ತರ್ಮುಖಂ ಕುಪಿತಾಸ್ತತ್ರೈವ ಗದಾನ್ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಫಾಣಿತಂ ಕ್ಷುದ್ರಗುಡಃ| ಅವಾಕ್ಶಯ್ಯಾಽಧೋಮುಖಸ್ಯ ಶಯನಮ್||೨||

Adhikarana khaNDauShThaH (3) · Śloka 3

ತತ್ರ ಖಣ್ಡೌಷ್ಠ ಇತ್ಯುಕ್ತೋ ವಾತೇನೌಷ್ಠೋ ದ್ವಿಧಾ ಕೃತಃ||೩||

ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿನಾ ರೋಗಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಯ ಓಷ್ಠೋ ವಾತೇನ ದ್ವಿಧಾಕೃತೋ ಭವತಿ ಸ ರೋಗೋ ನಾಮ್ನಾ ಖಣ್ಡೌಷ್ಠಃ ||೩||

Adhikarana vAtauShThakopaH (4) · Śloka 4

ಓಷ್ಠಕೋಪೇ ತು ಪವನಾತ್ ಸ್ತಬ್ಧಾವೋಷ್ಠೌ ಮಹಾರುಜೌ| ದಾಲ್ಯೇತೇ ಪರಿಪಾಟ್ಯೇತೇ ಪರುಷಾಸಿತಕರ್ಕಶೌ||೪||

ಪವನಾದೋಷ್ಠಕೋಪಾಖ್ಯೇ ರೋಗೇ ಸ್ತಬ್ಧಾದಿರೂಪಾವೋಷ್ಠೌ ಭವತಃ||೪||

Adhikarana pittauShThakopaH (5) · Śloka 5

ಪಿತ್ತಾತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾಸಹೌ ಪೀತೌ ಸರ್ಷಪಾಕೃತಿಭಿಶ್ಚಿತೌ| ಪಿಟಿಕಾಭಿರ್ಬಹುಕ್ಲೇದಾವಾಶುಪಾಕೌ....................||೫||

ಪಿತ್ತಾದೋಷ್ಠಕೋಪೇ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಸಹತ್ವಾದಿಗುಣಾವೋಷ್ಠೌ|| ಚಿತ್ತೌ ವ್ಯಾಪ್ತೌ||೫||

Adhikarana kaphauShThakopaH (6) · Śloka 6

..............................ಕಫಾತ್ ಪುನಃ| ಶೀತಾಸಹೌ ಗುರುಶೂನೌ ಸವರ್ಣಪಿಟಕಾಚಿತೌ||೬||

ಕಫಾದೋಷ್ಠಕೋಪೇ ಶೀತಾಸಹತ್ವಾದಿಗುಣೌ|| ಶೂನೌ ಶೋಫಯುಕ್ತೌ||೬||

Adhikarana sannipAtauShThakopaH (7) · Śloka 7

ಸನ್ನಿಪಾತಾದನೇಕಾಭೌ ದುರ್ಗನ್ಧಾಸ್ರವಪಿಚ್ಛಿಲೌ| ಅಕಸ್ಮಾನ್ಮ್ಲಾನಸಂಶೂನರುಜೌ ವಿಷಮಪಾಕಿನೌ||೭||

ಸನ್ನಿಪಾತಾದೋಷ್ಠಕೋಪೇ ಅನೇಕಾಭೌ ನಾನಾವರ್ಣೌ ದುರ್ಗನ್ಧಾದಿಗುಣೌ ಚ ಅಕಸ್ಮಾದಕಾರಣಂ ಮ್ಲಾನತ್ವಾದಿಗುಣೋ ಯಯೋಃ| ತೇನ ಕದಾಚಿನ್ಮ್ಲಾನೌ ಕದಾಚಿತ್ ಸಂಶೂನೌ ಕದಾಚಿತ್ ಸರುಜೌ ಕದಾಚಿಚ್ಚಾರುಜೌ| ವಿಷಮಪಾಕಿನೌ ಕ್ವಚಿತ್ ಸಪಾಕೌ ಕ್ವಚಿತ್ ಕಠಿನಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ||೭||

Adhikarana raktauShThakopo~arbuda~jca (8) · Śloka 8

ರಕ್ತೋಪಸೃಷ್ಟೌ ರುಧಿರಂ ಸ್ರವತಃ ಶೋಣಿತಪ್ರಭೌ| ಖರ್ಜೂರಸದೃಶಂ ಚಾತ್ರ ಕ್ಷೀಣೇ ರಕ್ತೇಽರ್ಬುದಂ ಭವೇತ್||೮||

ರಕ್ತೋಪಸೃಷ್ಟೌ ರಕ್ತಾರ್ದಿತಾವೋಷ್ಠೌ ರಕ್ತವರ್ಣೌ ಭೂತ್ವಾ ಶೋಣಿತಂ ಸ್ರವತಃ|| ಅತ್ರ ಚ ರಕ್ತೌಷ್ಠಕೋಪೇ ರಕ್ತೇ ಸ್ರಾವಾತ್ಕ್ಷೀಣೇ ಖರ್ಜೂರಸದೃಶಮರ್ಬುದಂ ಭವೇತ್ ||೮||

Adhikarana mAMsauShThakopaH (9) · Śloka 9

ಮಾಂಸಪಿಣ್ಡೋಪಮೌ ಮಾಂಸಾತ್ಸ್ಯಾತಾಂ ಮೂರ್ಚ್ಛತ್ಕೃಮೀ ಕ್ರಮಾತ್||೯||

ಮಾಂಸಾದ್ ದುಷ್ಟಾನ್ಮಾಂಸಪಿಣ್ಡೋಪಮಾವೌಷ್ಠೋ ಕ್ರಮಾಚ್ಚ ಮೂರ್ಚ್ಛತ್ ಕೃಮೀ ಸ್ಯಾತಾಮ್|| ೯||

Adhikarana medauShThakopaH (10) · Śloka 10

ತಲಾಭಶ್ವಯಥುಕ್ಲೇದೌ ಸಕಣ್ಡ್ವೌ ಮೇದಸಾ ಮೃದೂ||೧೦||

ಮೇದಸಾ ದುಷ್ಟೇನೋಷ್ಠೌ ತೈಲಾಭಶ್ವಯಥುಕ್ಲೇದೌ ತೈಲಾಭೌ ಶ್ವಯಥುಕ್ಲೇದೌ ಯಯೋಸ್ತೌ ತಥೋಕ್ತೌ ಸಕ್ಣ್ಡ್ವೌ ಕಣ್ಡೂಯುಕ್ತೌ ಮೃದೂ ಚ ಭವತಃ||೧೦||

Adhikarana kShatauShThakopaH (11) · Śloka 11

ಕ್ಷತಜಾವವದೀರ್ಯೇತೇ ಪಾಟ್ಯೇತೇ ಚಾಸಕೃತ್ ಪುನಃ| ಗ್ರಥಿತೌ ಚ ಪುನಃ ಸ್ಯಾತಾಂ ಕಣ್ಡೂಲೌ ದಶನಚ್ಛದೌ||೧೧||

ಕ್ಷತಜಾವೋಷ್ಠೌ ಯೌ ಕ್ಷತೇನ ಕುಪಿತೌ ತಯೋರವದರಣಾದಿಕಂ ಲಿಙ್ಗಮ್| (ಪುನಸ್ತಥಾಪ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಸತಿ ಗ್ರಥಿತೌ ಕಣ್ಡೂಲೌ ಕಣ್ಡೂಯುಕ್ತೌ ಸ್ಯಾತಾಮ್)|| ೧೧||

Adhikarana jAlArbudam (12) · Śloka 12

ಜಲಬುದ್ಬುದವದ್ವಾತಕಫಾದೋಷ್ಠೇ ಜಲಾರ್ಬುದಮ್||೧೨||

ವಾತಕಫಾದ್ಧೇತೋರ್ಜಲಬುದ್ಬುದವಜ್ಜಲಾರ್ಬುದಮೋಷ್ಠೇ ಭವತಿ ಇತ್ಯೋಷ್ಠೇ ಏಕಾದಶ|| ೧೨||

Adhikarana gaNDAlajI (13) · Śloka 13

ಗಣ್ಡಾಲಜೀಸ್ಥಿರಃ ಶೋಫೋ ಗಣ್ಡೇ ದಾಹರುಜಾನ್ವಿತಃ||೧೩||

ದಾಹಾದ್ಯನ್ವಿತಃ ಸ್ಥಿರಶ್ಚಾಚಲೋ ಗಣ್ಡೇ ಯಃ ಶೋಫಃ ಸ ಗಣ್ಡಾಲಜೀ ಇತಿ ಗಣ್ಡ ಏಕಃ||೧೩||

Adhikarana SItadantaH (14) · Śloka 14

ವಾತಾದುಷ್ಣಾಸಹಾದನ್ತಾಃ ಶೀತಸ್ಪರ್ಶಾಧಿಕವ್ಯಥಾಃ| ದಾಲ್ಯನ್ತ ಇವ ಶೂಲೇನ ಶೀತಾಖ್ಯೋ ದಾಲನಶ್ಚ ಸಃ||೧೪||

ವಾತಾದ್ಧೇತೋರುಷ್ಣಾಸತ್ವಾದಿಗುಣಾದನ್ತಾ ಭವನ್ತಿ| ಸ ರೋಗೋ ನಾಮ್ನಾ ಶೀತೋ ದಾಲನಶ್ಚೋಚ್ಯತೇ| (ಶೂಲೇನ ದಾಲ್ಯನ್ತ ಇವೇತ್ಯನೇನ ಶೂಲಸ್ಯಾತಿಪೀಡಾಕರತ್ವಂ ಸೂಚಿತಮ್ )||೧೪||

Adhikarana dantaharShaH (15) · Śloka 15

ದನ್ತಹರ್ಷೇ ಪ್ರವಾತಾಮ್ಲಶೀತಭಕ್ಷಾಕ್ಷಮಾ ದ್ವಿಜಾಃ| ಭವನ್ತ್ಯಮ್ಲಾಶನೇನೈವ ಸರುಜಶ್ಚಲಿತಾ ಇವ||೧೫||

ವಾತಾದೇವ ದನ್ತಹರ್ಷಾಖ್ಯೇ ರೋಗೇ ಪ್ರವಾತಾದ್ಯಕ್ಷಮಾ ಆಮ್ಲಾಶನೇನೈವ ಸರುಜಶ್ಚಲಿತಾ ಇವ ದನ್ತಾ ಭವನ್ತಿ| ಪ್ರವಾತೇ ಅಮ್ಲಶೀತಯೋರ್ಭಕ್ಷೇ ಭಕ್ಷಣೇ ಚಾಕ್ಷಮಾ ಅಶಕ್ತಾಃ| ಅತ್ರಾಽಮ್ಲಶಬ್ದೋ ರಸವಾಚೀ| ಅಮ್ಲಾಶನೇನೈವೇತ್ಯತ್ರಾಽಮ್ಲಶಬ್ದೋ ವೃಕ್ಷಾಮ್ಲವಾಚೀ ||೧೫||

Adhikarana dantaBedaH (16) · Śloka 16

ದನ್ತಭೇದೇ ದ್ವಿಜಾಸ್ತೋದಭೇದರುಕ್ಸ್ಫುಟನಾನ್ವಿತಾಃ||೧೬||

ದನ್ತಭೇದಾಖ್ಯೇ ರೋಗೇ ದ್ವಿಜಾ ದನ್ತಾಸ್ತೋದಭೇದಾದ್ಯನ್ವಿತಾ ಭವತಿ| (ಅತ್ರ ರುಕ್ತೋದೌ ದನ್ತಮೂಲೇ| ಸ್ಫುಟನಭೇದೌ ದನ್ತ ಏವೇತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್)||೧೬||

Adhikarana dantacAlaH (17) · Śloka 17

ಚಾಲಶ್ಚಲದ್ಭಿರ್ದಶನೈರ್ಭಕ್ಷಣಾದಧಿಕವ್ಯಥೈಃ||೧೭||

ಚಾಲೋ ನಾಮ ರೋಗಶ್ಚಲದ್ಭಿರ್ಭಕ್ಷಣಾದಧಿಕವ್ಯಥೈಶ್ಚ ದಶನೈರ್ಭವತಿ| (ಚಲಿದ್ಭಃ ಕಮ್ಪಮಾನೈರ್ಭಕ್ಷಣಾದ್ ಯಸ್ಯ ಕಸ್ಯಾಪಿ ಚರ್ವಣಾದಧಿಕಾ ಪೂರ್ವಸ್ಮಾದತಿರಿಕ್ತಾ ವ್ಯಥಾ ಪೀಡಾ ಯೇಷಾಂ ತೈಃ)||೧೭||

Adhikarana karAlaH (18) · Śloka 18

ಕರಾಲಸ್ತು ಕರಾಲಾನಾಂ ದಶನಾನಾಂ ಸಮುದ್ಭವಃ||೧೮||

ಸ ಕರಾಲೋ ನಾಮ ರೋಗೋ ಯಃ ಕರಾಲಾನಾಂ ವಿಕಟಾನಾಂ ದನ್ತಾನಾಂ ಸಮುದ್ಗಮಃ||೧೮||

Adhikarana adhidantaH (19) · Śloka 19

ದನ್ತೋಽಧಿಕೋಽಧಿದನ್ತಾಖ್ಯಃ ಸ ಚೋಕ್ತಃ ಖಲವರ್ದ್ಧನಃ| ಜಾಯಮಾನೇಽತಿರುಗ್ದನ್ತೇ ಜಾತೇ ತತ್ರ ತು ಶಾಮ್ಯತಿ||೧೯||

ಯಸ್ತು ಸನ್ನಿವೇಶಾದಧಿಕೋ ದನ್ತಃ ಸೋಽಧಿದನ್ತಾಖ್ಯೋ ರೋಗಃ ತಸ್ಯೈವ ಖಲವರ್ಧನ ಇತಿ ನಾಮ| ತತ್ರ ಚಾಧಿದನ್ತೇ ಜಾಯಮಾನೇ ರುಗ್ಜಾಯತೇ ಜಾತೇ ತು ತಸ್ಮಿನ್ ರುಕ್ ಶಾಮ್ಯತಿ|| ೧೯||

Adhikarana dantaSarkarA (20) · Śloka 20

ಅಧಾವನಾನ್ಮಲೋ ದನ್ತೇ ಕಫೋ ವಾ ವಾತಶೋಷಿತಃ| ಪೂತಿಗನ್ಧಿಃ ಸ್ಥಿರೀಭೂತಃ ಶರ್ಕರಾ...........||೨೦||

ದನ್ತಾನಾಮಧಾವನಾದಪ್ರಕ್ಷಾಲನಾದ್ಯೋಽನ್ನಾದಿಮಲಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ವಾ ವಾತೇನ ಶೋಷಿತಃ ಸನ್ ಪೂತಿಗನ್ಧಿಃ ಸ್ಥಿರೀಭೂತಶ್ಚ ಸ ನಾಮ್ನಾ ಶರ್ಕರೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ||೨೦||

Adhikarana dantakapAlikA (21) · Śloka 21

..........................ಸಾಽಪ್ಯುಪೇಕ್ಷಿತಾ| ಶತಾಯತ್ಯಣುಶೋ ದನ್ತಕಪಾಲಾನಿ ಕಪಾಲಿಕಾ||೨೧||

ಸಾಽಪಿ ಶರ್ಕರೋಪೇಕ್ಷಿತಾ ಸತ್ಯಣುಶೋಽಲ್ಪಶೋ ದನ್ತಕಪಾಲಾನಿ ಶಾತಯತಿ ಸ ಕಪಾಲಿಕಾ ನಾಮ ರೋಗಃ||೨೧||

Adhikarana shyAvadantaH (22) · Śloka 22

ಶ್ಯಾವಃ ಶ್ಯಾವತ್ವಮಾಯಾತೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾನಿಲೈರ್ದ್ವಿಜಃ||೨೨||

ದ್ವಿಜೋ ದನ್ತೋ ರಕ್ತಾದಿಭಿಃ ಶ್ಯಾವವರ್ಣತ್ವಮಾಯಾತಃ ಶ್ಯಾವೋ ನಾಮ ರೋಗೋ ಭವತಿ||೨೨||

Adhikarana kRumidantaH (23) · Śloka 23

ಸಮೂಲಂ ದನ್ತಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ದೋಷೈರುಲ್ಬಣಮಾರುತೈಃ| ಶೋಷಿತೇ ಮಜ್ಜ್ಞಿ ಸುಷಿರೇ ದನ್ತೇಽನ್ನಮಲಪೂರಿತೇ| ಪೂತಿತ್ವಾತ್ಕೃಮಯಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಜಾಯನ್ತೇ ಜಾಯತೇ ತತಃ| ಅಹೇತುತೀವ್ರಾರ್ತ್ತಿಶಮಃ ಸಸಂರಮ್ಭೋ ಸಿತಶ್ಚಲಃ| ಪ್ರಲೂನಃ ಪೂಯರಕ್ತಸ್ರುತ್ಸ ಚೋಕ್ತಃ ಕೃಮಿದನ್ತಕಃ||೨೩||

ಉಲ್ಬಣಮಾರುತೈರ್ಮಾರುತಾಧಿಕೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈಃ ಸಮೂಲಂ ಮೂಲಸಂಹಿತಂ ದನ್ತಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ತನ್ಮಜ್ಜನಿ ಶೋಷಿತೇ ಅತ ಏವ ಚಾನ್ತರ್ದನ್ತೇ ಸುಷಿರೇಽನ್ನಮಲಪೂರಿತೇ ಸತಿ ತೇನ ಮಲೇನ ಪೂತಿತ್ವಾತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ ಕೃಮಯೋ ಜಾಯನ್ತೇ| ತತಶ್ಚಾಹೇತ್ವಕಾರಣಮೇವ ತೀವ್ರಾರ್ತ್ತಿರ್ಜಾಯತೇ| ಅಕಾರಣಮೇವ ತಸ್ಯಾಃ ಶಮಶ್ಚ| ಸಸಂರಮ್ಭ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಕರಣಾದ್ ದನ್ತಃ| ಪ್ರಲೂನ್ ಉದ್ಧೂತಃ| ಛಿನ್ನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಃ ರೋಗಃ ಕೃಮಿದನ್ತಾಖ್ಯ ಉಕ್ತಃ| ಇತಿ ದನ್ತೇ ದಶ ರೋಗಾಃ||೨೩||

Adhikarana shItAdaH (24) · Śloka 24

ಶ್ಲೇಷ್ಮರಕ್ತೇನ ಪೂತೀನಿ ವಹನ್ತ್ಯಸ್ರಮಹೇತುಕಮ್| ಶೀರ್ಯನ್ತೇ ದನ್ತಮಾಂಸಾನಿ ಮೃದುಕ್ಲಿನ್ನಾಸಿತಾನಿ ಚ| ಶಿತಾದೋಽಸೌ..................................||೨೪||

ಶ್ಲೇಷ್ಮರಕ್ತೇನ ಹೇತುನಾ ಪೂತೀನಿ ದುರ್ಗನ್ಧಿನೀ ದನ್ತಮಾಂಸಾನ್ಯಹೇತುಕಮೇವಾಸ್ರಂ ವಹನ್ತಿ| ಮೃದ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾನಿ ಚ ಭವನ್ತಿ ಶಿರ್ಯನ್ತೇ ಚಾಸೌ ರೋಗಃ ಶೀತಾದಃ||೨೪||

Adhikarana upakushaH (25) · Śloka 25

.............ಉಪಕುಶಃ ಪಾಕಃ ಪಿತ್ತಾಸೃಗುದ್ಭವಃ| ದನ್ತಮಾಂಸಾನಿ ದಹ್ಯನ್ತೇ ರಕ್ತಾನ್ಯುತ್ಸೇಧವನ್ತ್ಯತಃ| ಕಣ್ಡೂಮನ್ತಿ ಸ್ರವನ್ತ್ಯಸ್ರಮಾಧ್ಮಾಯನ್ತೇಽಸೃಜಿ ಸ್ಥಿತೇ| ಚಲಾ ಮನ್ದರುಜೋ ದನ್ತಾಃ ಪೂತಿವಕ್ತ್ರಂ ಚ ಜಾಯತೇ||೨೫||

ಪಿತ್ತಾಸೃಗುದ್ಭವೋ ಯೋ ದನ್ತಮಾಂಸಾನಾಂ ಪಾಕಃ ಸ ನಾಮ್ನೋಪಕುಶಃ| ತತ್ರ ದನ್ತಮಾಂಸಾನಾಂ ದಾಹೋ ರಕ್ತತ್ವಗುತ್ಸೇಧಶ್ಚ ಭವತಿ| ಅತಶ್ಚೋತ್ಸೇಧಾತ್ ದನ್ತಮಾಂಸಾನಿ ಕಣ್ಡೂಮನ್ತ್ಯಸ್ರಂ ಚ ಸ್ರವನ್ತಿ| ಅಸೃಜಿ ರಕ್ತೇ ಸ್ಥಿತೇ ರುದ್ಧೇ ಆಧ್ಮಾಯನ್ತೇ ಪರಿಪೂರ್ಯನ್ತೇ ದಶನಾಶ್ಚ ಚಲಾ ಮನ್ದರುಜಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ ವಕ್ತ್ರಂ ಚ ಪೂತಿ ಜಾಯತೇ||೨೫||

Adhikarana dantapuppuTaH (26) · Śloka 26

ದನ್ತಯೋಸ್ತ್ರಿಷು ವಾ ಶೋಫೋ ಬದರಾಸ್ಥಿನಿಭೋ ಘನಃ| ಕಫಾಸ್ರಾತ್ತೀವ್ರರುಕ್ಶೀಘ್ರಂ ಪಚ್ಯತೇ ದನ್ತಪುಪ್ಪುಟಃ||೨೬||

ದನ್ತಯೋರಿತಿ ದ್ವಯೋಸ್ತ್ರಿಷು ವಾ ದನ್ತೇಷು ಮೂಲೋಷ್ವಿತಿ ಪ್ರಕರಣಾತ್| ಕಫಾಸ್ರಾದ್ಧೇತೋರ್ಬದರಾಸ್ಥಿನಿಭೋ ಘನಸ್ತೀವ್ರರುಕ್ ಚ ಶೋಫೋ ಭವತಿ| ಸ ಚ ಶೀಘ್ರಂ ಪಚ್ಯತೇ| ಸ ನಾಮ್ನಾ ದನ್ತಪುಪ್ಪುಟಃ||೨೬||

Adhikarana dantavidradhiH (27) · Śloka 27

ದನ್ತಮಾಂಸೇ ಮಲೈಃ ಸಾಸ್ರೈರ್ಬಾಹ್ಯನ್ತಃ ಶ್ವಯಥುರ್ಗುರುಃ| ಸರುಗ್ದಾಹಃ ಸ್ರವೇದ್ಭಿನ್ನಃ ಪೂಯಾಸ್ರಂ ದನ್ತವಿದ್ರಧಿಃ||೨೭||

ಸಾಸ್ರೈಃ ಸರಕ್ತೈರ್ವಾತಾದಿಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈರ್ದನ್ತಮಾಂಸೇ ಅನ್ತರ್ಬಹಿಶ್ಚ ಗುರುಃ ಸರುಗ್ದಾಹಶ್ಚ ಶ್ವಯಥುರ್ಭವತಿ| ಸ ಚ ಭಿನ್ನಃ ಪೂಯಾಸ್ರಂ ಸ್ರವೇತ್| ಸ ರೋಗೋ ನಾಮ್ನಾ ದನ್ತಾವಿದ್ರಧಿಃ||೨೭||

Adhikarana suShiraH (28) · Śloka 28

ಶ್ವಯಥುರ್ದನ್ತಮೂಲೇಷು ರುಜಾವಾನ್ ರಕ್ತಪಿತ್ತಜಃ| ಲಾಲಾಸ್ರಾವೀ ಸ ಸುಷಿರೋ ದನ್ತಮಾಂಸಪ್ರಶಾತನಃ||೨೮||

ದನ್ತಮೂಲೇಷು ದನ್ತೋತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಾನೇಷು ರಕ್ತಪಿತ್ತಜೋ ರುಜಾವಾನ್ ರುಜಾಯುಕ್ತಃ ಲಾಲಾಸ್ರಾವೀ ಲಾಲಾಸ್ರವಯುಕ್ತೋ ದನ್ತಮಾಂಸಪ್ರಶಾತನಶ್ಚ ಯಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಸ ನಾಮ್ನಾ ಸುಷಿರಃ| ದನ್ತಮಾಂಸಂ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಶಾತಯತೀತಿ ದನ್ತಮಾಂಸಪ್ರಶಾತನಃ||೨೮||

Adhikarana mahAsuShiraH (29) · Śloka 29

ಸ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರವಾನ್ ಸಪೂಯರುಧಿರಸ್ರುತಿಃ| ಮಹಾಸುಷಿರ ಇತ್ಯುಕ್ತೋ ವಿಶೀರ್ಣದ್ವಿಜಬನ್ಧನಃ||೨೯||

ಸ ಏವ ಶೋಫಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಾದಿನಾ ಯುಕ್ತೋ ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟದನ್ತಬನ್ಧನಸ್ಥಾನಶ್ಚ ನಾಮ್ನಾ ಮಹಾಸುಷಿರ ಇತ್ಯುಕ್ತಃ||೨೯||

Adhikarana adhimAMsakaH (30) · Śloka 30

ದನ್ತಾನ್ತೇ ಕೀಲವಚ್ಛೋಫೋ ಹನುಕರ್ಣರುಜಾಕರಃ| ಪ್ರತಿಹನ್ತ್ಯಭ್ಯವಹೃತಿಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಸೋಽಧಿಮಾಂಸಕಃ||೩೦||

ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಹೇತುನಾ ದನ್ತಾನ್ತೇ ದನ್ತಮಾಲಾವಿಚ್ಛೇದೇ ಹನ್ವಾದಿರುಜಾಕರೋ ಯಃ ಶ್ವಯಥುರಭ್ಯವಹೃತಿಂ ಭೋಜನಂ ಪ್ರತಿಹನ್ತ್ಯನ್ತರಾ ಶಲ್ಯಭೂತತ್ವಾತ್ ಸ ರೋಗೋ ನಾಮ್ನಾಽಧಿಮಾಂಸಕಃ||೩೦||

Adhikarana vidarBaH (31) · Śloka 31

ಘೃಷ್ಟೇಷು ದನ್ತಮಾಂಸೇಷು ಸಂರಮ್ಭೋ ಜಾಯತೇ ಮಹಾನ್| ಯಸ್ಮಿಂಶ್ಚಲನ್ತಿ ದನ್ತಾಶ್ಚ ಸ ವಿದರ್ಭೋಽಭಿಘಾತಜಃ||೩೧||

ಸ ವಿದರ್ಭೋ ನಾಮಾಭಿಘಾತಜೋ ರೋಗೋ ಭವತಿ| ಯೋ ಯೇನ ಕೇನಚಿತ್ ಘೃಷ್ಟೇಷು ದನ್ತಮಾಂಸೇಷು ಮಹಾನ್ ಸಂರಮ್ಭೋ ಜಾಯತೇ| ಯಸ್ಮಿನ್ ದನ್ತಾಶ್ಚಾಚಲಾಶ್ಚಲನ್ತಿ||೩೧||

Adhikarana dantanADyaH pa~jca (33) · Śloka 33

ದನ್ತಮಾಂಸಾಶ್ರಿತಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಯಃ ಸಾಧ್ಯಾನಪ್ಯುಪೇಕ್ಷತೇ| ಅನ್ತಸ್ತಸ್ಯಾಸ್ರವನ್ ದೋಷಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಂ ಸಞ್ಜನಯೇದ್ಗತಿಮ್| ಪೂಯಂ ಮುಹುಃ ಸಾ ಸ್ರವತಿ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಾಸ್ಥಿಪ್ರಭೇದಿನೀ| ತಾಃ ಪುನಃ ಪಞ್ಚ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಲಕ್ಷಣೈಃ ಸ್ವೈರ್ಯಥೋದಿತೈಃ||೩೩||

ಯಃ ಪುರುಷಃ ಸಾಧ್ಯಾನಪಿ ದನ್ತಮಾಂಸಾಶ್ರಿತಾನ್ ರೋಗಾನುಪೇಕ್ಷತೇ ತಸ್ಯಾನ್ತರಸ್ರವನ್ ಗೃಹ್ಣನ್ ದೋಷಾಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಂ ಗತಿಂ ನಾಡೀಂ ಸಞ್ಜನಯೇತ್| ಸಾ ಚ ನಾಡೀ ತ್ವಗಾದಿಭೇದಿನೀ ಮುಹುಃ ಪೂಯಂ ಸ್ರವತಿ| (ಯಃ ಪುರುಷಃ ಸಾಧ್ಯಾನ್ ಸಾಧಯಿತವ್ಯಾನ್ ಶೀತಾದಾದೀನುಪೇಕ್ಷತೇ ನ ಸಾಧಯತಿ ಅಪಿ ಶಬ್ದಾನ್ನ ಕೇವಲಮನ್ಯರೋಗೋಪೇಕ್ಷಯಾ ದೋಷದಿಭಿಃ ಸ್ವಯಮಪಿ ಜಾಯತ ಇತಿ ಸೂಚಿತಮ್| ತಸ್ಯಾನ್ತಃಸ್ಥಿತೋ ದೋಷಃ ಅಸ್ರವನ್ ಸ್ರೋತೋರೋಧಾದನಿರ್ಗಚ್ಛನ್| ದೋಷಶಬ್ದೇನ ಪೂಯಂ ಗೃಹ್ಯತೇ)| ತಾಃ ಪುನರ್ನಾಡ್ಯಃ ಪಞ್ಚ ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ| ಕಥಮಿತ್ಯಾಹ-ಸ್ವೈರ್ನಾಡೀವಿಜ್ಞಾನನಿರ್ದಿಷ್ಟೈಃ ಪೃಥಗ್ದೋಷಸನ್ನಿಪಾತಶಲ್ಯಭೇದೇನ ವಾತಾತ್ ಸರುಗಿತ್ಯಾದಿಭಿರ್ಲಕ್ಷಣೈರ್ಯಥೋದಿತೈಃ| ಏವಂ ದನ್ತಮೂಲೇ ತ್ರಯೋದಶ ರೋಗಾಃ||೩೩||

Adhikarana vAtAdidUShitA - jihvA (34) · Śloka 34

ಶಾಕಪತ್ರಖರಾ ಸ್ರಸ್ತಾ ಸ್ಫುಟಿತಾ ವಾತದೂಷಿತಾ| ಜಿಹ್ವಾ ಪಿತ್ತಾತ್ಸದಾಹೋಷಾ ರಕ್ತೈರ್ಮಾಸಾಙ್ಕುರೈಶ್ಚಿತಾ| ಶಾಲ್ಮಲೀಕಣ್ಟಕಾಭೈಸ್ತು ಕಫೇನ ಬಹಲಾ ಗುರುಃ||೩೪||

ವಾತದೂಷಿತಾ ಜಿಹ್ವಾ ಶಾಕತರುಪತ್ರವತ್ ಖರಾ ಸ್ರಸ್ತಾ ಚ ನಿಬನ್ಧನಾತ್ ಭವತಿ ಸ್ಫುಟಿತಾ ಚ| ಪಿತ್ತಾದ್ಧೇತೋರ್ದಾಹಾದಿಯುಕ್ತಾ ಜಿಹ್ವಾ ಭವತಿ| ಕಫೇನ ಹೇತುನಾ ದೂಷಿತಾ ಜಿಹ್ವಾ ತು ಶಾಲ್ಮಲೀಕಣ್ಟಕಾಭೈರ್ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರೈಶ್ಚಿತಾ ವ್ಯಾಪ್ತಾ ಬಹಲಾ ಗುರುಶ್ಚ ಭವತಿ||೩೪||

Adhikarana alasaH (35) · Śloka 35

ಕಫಪಿತ್ತಾದಧಃ ಶೋಫೋ ಜಿಹ್ವಾಸ್ತಮ್ಭಕೃದುನ್ನತಃ| ಮತ್ಸ್ಯಗನ್ಧಿರ್ಭವೇತ್ ಪಕ್ವಃ ಸೋಽಲಸೋ ಮಾಂಸಶಾತನಃ||೩೫||

ಜಿಹ್ವಾಯಾ ಅಧೋಭಾಗೇ ಕಫಪಿತ್ತಾಚ್ಛೋಫೋ ಜಿಹ್ವಾಸ್ತಮ್ಭಕೃದುನ್ನತಶ್ಚ ಭವತಿ ಸ ಚ ಪಕ್ವಃ ಸನ್ ಮತ್ಸ್ಯಗನ್ಧಿರ್ಭವೇನ್ಮಾಂಸಶಾತನಶ್ಚ| ಸ ರೋಗಂ ನಾಮ್ನಾಽಲಸಃ||೩೫||

Adhikarana adhijihvA (36) · Śloka 36

ಪ್ರಬನ್ಧನೇಽಧೋ ಜಿಹ್ವಾಯಾಃ ಶೋಫೋ ಜಿಹ್ವಾಗ್ರಸನ್ನಿಭಃ| ಸಾಙ್ಕುರಃ ಕಫಪಿತ್ತಾಸ್ರೈರ್ಲಾಲೋಷಾಸ್ತಮ್ಭವಾನ್ ಖರಃ| ಅಧಿಜಿಹ್ವಾಃ ಸರುಕ್ಕಣ್ಡೂರ್ವಾಕ್ಯಾಹಾರವಿಘಾತಕೃತ್||೩೬||

ಜಿಹ್ವಾಯಾ ಅಧೋಭಾಗೇ ಪ್ರಬನ್ಧನೇ ಮೂಲೇ ಜಿಹ್ವಾಗ್ರಸನ್ನಿಭಃ ಸಾಙ್ಕುರಶ್ಚ ಸಃ ಶೋಫಃ ಕಫಾದಿಭಿರ್ಲಾಲಾದಿಯುಕ್ತಃ ಖರಃ ಖರಸ್ಪರ್ಶೋ ರುಗಾದಿಕೃಚ್ಚ ಭವತಿ ಸ ರೋಗೋ ನಾಮ್ನಾ ಅಧಿಜಿಹ್ವಃ| ವಿಘಾತಶಬ್ದಃ ವಾಕ್ಯಾಹಾರಾಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೩೬||

Adhikarana upajihvA (37) · Śloka 37

ತಾದೃಗೇವೋಪಜಿಹ್ವಾಸ್ತು ಜಿಹ್ವಾಯಾ ಉಪರಿ ಸ್ಥಿತಃ||೩೭||

ತಾದೃಗೇವೈವಂಲಕ್ಷಣ ಏವ ಜಿಹ್ವಾಯಾ ಉಪೈ ಸ್ಥಿತಃ ಶೋಫ ಉಪಜಿಹ್ವಾಖ್ಯೋ ರೋಗಃ| ಇತಿ ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ ಷಟ್||೩೭||

Adhikarana tAlupiTakA (38) · Śloka 38

ತಾಲುಮಾಂಸೇಽಲಿನಾದ್ ದುಷ್ಟೇ ಪಿಟಕಾಃ ಸರುಜಾಃ ಖರಾಃ| ಬಹ್ವ್ಯೋ ಘನಾಸ್ರಾವಯುತಾಸ್ತಾಸ್ತಾಲುಪಿಟಕಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ|೩೮|

ಅನಿಲಾತ್ತಾಲುಮಾಂಸೇ ದುಷ್ಟೇ ಸರುಜತ್ವಾದಿಗುಣಾ ಯಾಃ ಪಿಟಕಾ ಭವನ್ತಿ ತಾ ನಾಮ್ನಾ ತಾಲುಪಿಟಕಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ||೩೮||

Adhikarana galaSuNDikA (38) · Śloka 38

ತಾಲಮೂಲೇ ಕಫಾತ್ಸಾಸ್ರಾನ್ಮತ್ಸ್ಯಬಸ್ತಿನಿಭೋ ಮೃದುಃ| ಪ್ರಲಮ್ಬಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ ಶೋಫೋ ನಾಸಯಾಹಾರಮೀರಯನ್| ಕಣ್ಠೋಪರೋಧತೃಟ್ಕಾಸವಮಿಕೃದ್ ಗಲಶುಣ್ಡಿಕಾ||೩೮||

ಸಾಸ್ರಾತ್ ಕಫಾತ್ತಾಲುಮೂಲೇ ಯಃ ಶೋಫೋ ಭವತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತ ಇತ್ಯಾಹ-ಮತ್ಸ್ಯಬಸ್ತಿನಿಭತ್ವಾದಿಸ್ವರೂಪಃ| ಮತ್ಸ್ಯಬಸ್ತಿಃ ಶಿಕ್ಲಮತ್ಸ್ಯೇಷು ಮಧ್ಯೇ ದೃಶ್ಯತೇ| ಸ ಶೋಫೋ ಭುಜ್ಯಮಾನಮಾಹಾರಂ ನಾಸರಯೇನ್ ಪ್ರೇರಯನ್ ಕಣ್ಠೋಪರೋಧಾದಿಕೃದ್ ಭವತಿ| ಸ ರೋಗೋ ನಾಮ್ನಾ ಗಲಶುಣ್ಡಿಕಾ||೩೮||

Adhikarana tAlusaMhatiH (39) · Śloka 39

ತಾಲುಮಧ್ಯೇ ನಿರುಙ್ಮಾಂಸಂ ಸಂಹತಂ ತಾಲುಸಂಹತಿಃ||೩೯||

ತಾಲುಮಧ್ಯೇ ರುಜಯಾ ವಿನಾ ಯನ್ಮಾಂಸಂ ಸಂಹತಂ ಭವತಿ ಸ ರೋಗಸ್ತಾಲುಸಂಹತಿರ್ನಾಮ್ನಾ| ಸಂಹತಮೇಕತ್ರ ಪುಞ್ಜೀಭೂತಮ್||೩೯||

Adhikarana tAlvarbudam (40) · Śloka 40

ಪದ್ಮಾಕೃತಿಸ್ತಾಲುಮಧ್ಯೇ ರಕ್ತಾಚ್ಛ್ವಯಥುರರ್ಬುದಮ್||೪೦||

ರಕ್ತಾದ್ಧೇತೋಸ್ತಾಲುಮಧ್ಯೇ ಯಃ ಪದ್ಮಾಕೃತಿಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಸ ನಾಮ್ನಾಽರ್ಬುದಂ ಭವತಿ||೪೦||

Adhikarana kacCapaH (41) · Śloka 41

ಕಚ್ಛಪಃ ಕಚ್ಛಪಾಕಾರಶ್ಚಿರವೃದ್ಧಿಃ ಕಫಾದರುಕ್||೪೧||

ತತ್ರೈವ ತಾಲುಮಧ್ಯೇ ಕಫಾದ್ಧೇತೋಶ್ಚಿರವೃದ್ಧೀ ರುಜಾರಹಿತಶ್ಚ ಯಃ ಕಚ್ಛಪಾಕಾರಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಸ ನಾಮ್ನಾ ಕಚ್ಛಪಃ||೪೧||

Adhikarana tAlupuppuTaH (42) · Śloka 42

ಕೋಲಾಭಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದೋಭ್ಯಾಂ ಪುಪ್ಪುಟೋ ನೀರುಜಃ ಸ್ಥಿರಃ||೪೨||

ತತ್ರೈವ ಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದೋಭ್ಯಾಂ ಬದರಸದೃಶಃ ಸ್ಥಿರೋ ನೀರುಜಶ್ಚ ಯಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಸ ನಾಮ್ನಾ ಪುಪ್ಪುಟಃ|| ೪೨||

Adhikarana tAlupAkaH (43) · Śloka 43

ಪಿತ್ತೇನ ಪಾಕಃ ಪಾಕಾಖ್ಯಃ ಪೂಯಾಸ್ರಾವೀ ಮಹಾರುಜಃ||೪೩||

ಪಿತ್ತೇನ ತಾಲುಮಧ್ಯೇ ಪೂಯಾಸ್ರಾವೀ ಮಹಾರುಜಶ್ಚ ಯಃ ಪಾಕಃ ಸ ರೋಗೋ ನಾಮ್ನಾ ಪಾಕಃ|| ೪೩||

Adhikarana tAluSoShaH (44) · Śloka 44

ವಾತಪಿತ್ತಜ್ವರಾಯಾಸೈಸ್ತಾಲುಶೋಷಸ್ತದಾಹ್ವಯಃ||೪೪||

ವಾತಪಿತ್ತಾದಿಭಿಸ್ತಾಲುನಿ ಶೋಷೋ ಭವತಿ ಸ ರೋಗಸ್ತದಾಹ್ವಯಸ್ತಾಲುಶೋಷನಾಮೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಇತ್ಯಷ್ಟೌ ತಾಲುರೋಗಾಃ|| ೪೪||

Adhikarana rohiNI (45) · Śloka 45

ಜಿಹ್ವಾಪ್ರಬನ್ಧಜಾಃ ಕಣ್ಠೇ ದಾರುಣಾ ಮಾರ್ಗರೋಧಿನಃ| ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರಾಃ ಶೀಘ್ರಚಯಾ ರೋಹಿಣೀ ಶೀಘ್ರಕಾರಿಣೀ| ಕಣ್ಠಾಸ್ಯಶೋಷಕೃದ್ವಾತಾತ್ಸಾ ಹನುಃಶ್ರೋತ್ರರುಕ್ಕರೀ| ಪಿತ್ತಾಜ್ಜ್ವರೋಷಾತೃಣ್ಮೋಹಕಣ್ಠಧೂಮಾಯನಾನ್ವಿತಾ| ಕ್ಷಿಪ್ರಜಾ ಕ್ಷಿಪ್ರಪಾಕಾತಿರಾಗಿಣೀ ಸ್ಪರ್ಶನಾಸಹಾ| ಕಫೇನ ಪಿಚ್ಛಿಲಾ ಪಾಣ್ಡುರಸೃಜಾ ಸ್ಫೋಟಕಾಚಿತಾ| ತಪ್ತಾಙ್ಗಾರನಿಭಾ ಕರ್ಣರುಕ್ಕರೀ ಪಿತ್ತಜಾಕೃತಿಃ| ಗಮ್ಭೀರಪಾಕಾ ನಿಚಯಾತ್ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಸಮನ್ವಿತಾ||೪೫||

ಕಣ್ಠೇ ಕಣ್ಠಸ್ಯಾನ್ತರ್ಭಾಗೇ ಜಿಹ್ವಾಪ್ರಬನ್ಧನೇ ಜಿಹ್ವಾಮೂಲೇ ಜಾತಾ ಯೇ ದಾರುಣಾದಿಗುಣಾ ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರಾಸ್ತೇ ರೋಹಿಣೀ ನಾಮ ರೋಗೇ ಭವತಿ| ಸಾ ಚ ಶೀಘ್ರಕಾರಿಣೀ ಶೀಘ್ರಮೇವ ಸ್ವಂ ಕರ್ಮ ಮಾರಣಾಖ್ಯಂ ಕರೋತಿ| ಕಣ್ಠೇತ್ಯಾದಿ ರುಕ್ಪರ್ಯನ್ತಂ ವಾತಜರೋಹಿಣೀಲಕ್ಷಣಮ್| ಜ್ವರಾದಿಕಂ ಸ್ಪರ್ಶನಾಸಹಾನ್ತಂ ಪಿತ್ತರೋಹಿಣ್ಯಾಃ| ಕಫೇನ ರೋಹಿಣೀ ಪಿಚ್ಛಿಲಾ ಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಯುಕ್ತಾ ಪಾಣ್ಡುಃ ಪಾಣ್ಡೂರವರ್ಣಾ ಚ ಭವತಿ| ಅಸೃಜಾ ದೋಷದುಷ್ಟೇನ ರೋಹಿಣೀ ಸ್ಫೋಟಕಾಚಿತತ್ವಾದಿಗುಣಾ ಪಿತ್ತಜಾಕೃತಿಃ ಪಿತ್ತರೋಹಿಣೀಸಮಾನಲಕ್ಷಣಾ ಚ| ನಿಚಯಾತ್ ಸನ್ನಿಪಾತಾದ್ರೋಹಿಣೀ ಗಮ್ಭೀರಪಾಕಾಽವಗಾಢಪಾಕಾ ಸರ್ವೈರ್ವಾತಾದಿರೋಹಿಣೀಲಿಙ್ಗೈಃ ಸಮನ್ವಿತಾ ಚ ಭವತಿ|| ೪೫||

Adhikarana SAlUkaH (46) · Śloka 46

ದೋಷೈಃ ಕಫೋಲ್ಬಣೈಃ ಶೋಫಃ ಕೋಲವತ್ ಗ್ರಥಿತೋನ್ನತಃ| ಶೂಕಕಣ್ಟಕವತ್ ಕಣ್ಠೇ ಶಾಲೂಕೋ ಮಾರ್ಗರೋಧನಃ||೪೬||

ಕಫೋಲ್ಬಣೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈರ್ಬದರವತ್ ಗ್ರಥಿತಶ್ಚೋನ್ನತಶ್ಚ ಶೂಕವತ್ ಕಣ್ಟಕವಚ್ಚ ಸ್ರೋತೋರೋಧನೋ ಯಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಕಣ್ಠೇ ಭವತಿ ಸ ನಾಮ್ನಾ ಶಾಲೂಕಃ|| ೪೬||

Adhikarana vRundaH (47) · Śloka 47

ವೃನ್ದೋ ವೃತ್ತೋನ್ನತೋ ದಾಹಜ್ವರಕೃದ್ಗಲಪಾರ್ಶ್ವಗಃ||೪೭||

ತೈರೇವ ದೋಷೈರ್ಗಲಸ್ಯ ಪಾರ್ಶ್ವಗೋ ವೃತ್ತೋನ್ನತೋ ದಾಹಜ್ವರಕೃಚ್ಚ ಯಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಸ ನಾಮ್ನಾ ವೃನ್ದಃ| ( ಅನುಕ್ತಕಾರಣವಿಶೇಷತ್ವಾತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈರೇವ ದೋಷೈಃ ಕೃತೋ ಗಲಪಾರ್ಶ್ವಗಃ ಗಲಮಾರ್ಗಸ್ಯ ವಾಮದಕ್ಷಿಣಾನ್ಯತರಪಾರ್ಶ್ವಗತಃ ವೃತ್ತಶ್ಚೋನ್ನತಶ್ಚ ವೃತ್ತೋನ್ನತಃ| ವೃತ್ತೋ ವರ್ತುಲಃ| ದಾಹಂ ಜ್ವರಂ ಚ ಕರೋತೀತಿ ದಾಹಜ್ವರಕೃತ್ ದಾಹಾದಿಜ್ವರಂ ಕರೋತೀತಿ ವಾ ಯ ಏವಂವಿಧಃ ಶೋಫಃ ಸ ವೃನ್ದಾಖ್ಯೋ ರೋಗಃ )||೪೭||

Adhikarana tuNDikerikA (48) · Śloka 48

ಹನುಸನ್ಧ್ಯಾಶ್ರಿತಃ ಕಣ್ಠೇ ಕಾರ್ಪಸೀಫಲಸನ್ನಿಭಃ| ಪಿಚ್ಛಲೋ ಮನ್ದರುಕ್ಶೋಫಃ ಕಠಿನಸ್ತುಣ್ಡಿಕೇರಿಕಾ||೪೮||

ತೈರೇವ ಯಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಕಣ್ಠೇ ಹನುಸನ್ಧಿಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಜಾತಃ ಕಾರ್ಪಾಸೀಫಲಸದೃಶಃ ಪಿಚ್ಛಿಲತ್ವಾದಿಗುಣಶ್ಚ ಭವತಿ ಸ ನಾಮ್ನಾ ತುಣ್ಡಿಕೇರಿಕಾ||೪೮||

Adhikarana galaughaH (49) · Śloka 49

ಬಾಹ್ಯಾನ್ತಃಶ್ವಯಥುರ್ಘೋರೋ ಗಲಮಾರ್ಗಾರ್ಗಲೋಪಮಃ| ಗಲೌಘೋ ಮೂರ್ದ್ಧಗುರುತಾತನ್ದ್ರಾಲಾಲಾಜ್ವರಪ್ರದಃ||೪೯||

ತೈರೇವ ಯಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಕಣ್ಠೇ ಬಾಹ್ಯಾನ್ತಃ ಬಹಿರ್ಭಾಗೇಽನ್ತರ್ಭಾಗೇ ಚ ಘೋರೋ ಭಯಙ್ಕರಃ ಗಲಸ್ರೋತಸೋಽರ್ಗಲೋಪಮೋ ದ್ವಾರಬನ್ಧನಸದೃಶೋ ಮೂರ್ಧಗುರುತಾದಿಪ್ರದಶ್ಚ ಸ ನಾಮ್ನಾ ಗಲೌಘಃ| (ತಪ್ತಾಙ್ಗಾರನಿಭಾ ತಪ್ತಾಙ್ಗಾರಸದೃಶೀ ತಾಪದ್ವಿನಾಙ್ಗಾರಸ್ಯಾಸಮ್ಭವಾದಙ್ಗಾರಶಬ್ದೇನೈವ ತಾಪೇ ಸಿದ್ಧೇ ಪುನರಪಿ ತಪ್ತಾಙ್ಗಾರನಿಭೇತ್ಯುಕ್ತತ್ವಾದಸ್ಯ ತಾಪರಾಗಾದ್ಯತಿಶಯೋ ಧ್ವನ್ಯತೇ)|| ೪೯||

Adhikarana valayam (50) · Śloka 50

ವಲಯಂ ನಾತಿರುಕ್ಶೋಫಸ್ತದ್ವದೇವಾಯತೋನ್ನತಃ||೫೦||

ತೈರೇವ ದೋಷೈಸ್ತದ್ವದೇವ ಬಾಹ್ಯಾನ್ತರ್ಗಲಮಾರ್ಗಾರ್ಗಲೋಪಮೋ ನಾತಿರುಗಾಯತೋನ್ನತಶ್ಚ ಯಃ ಶೋಫಃ ಸ ವಲಯಮಿತಿ ನಾಮ್ನಾ ಭವತಿ||೫೦||

Adhikarana gilAyukaH (51) · Śloka 51

ಮಾಂಸಕೀಲೋ ಗಲೇ ದೋಷೈರೇಕೋಽನೇಕೋಥವಾಲ್ಪರುಕ್| ಕೃಚ್ಛ್ರೋಛ್ವಾಸೋಽಭ್ಯವಹೃತಿಃ ಪೃಥುಮೂಲೋ ಗಿಲಾಯುಕಃ||೫೧||

ದೋಷೈರ್ವಾತಾದಿಭಿರ್ಗಲೇ ಏಕೋ ವಾಽನೇಕೋ ವಾ ಕೃಚ್ಛ್ರೋಛ್ವಾಸಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಭ್ಯವಹೃತಿಶ್ಚ ಯೋ ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರೋ ಭವತಿ ಸ ನಾಮ್ನಾ ಗಿಲಾಯುಕಃ||೫೧||

Adhikarana shataghnI (52) · Śloka 52

ಭೂರಿಮಾಂಸಾಙ್ಕುರವೃತಾ ತೀವ್ರತೃಡ್ಜ್ವರಮೂರ್ದ್ಧರುಕ್| ಶತಘ್ನೀ ನಿಚಿತಾ ವರ್ತಿಃ ಶತಘ್ನೀವಾತಿರುಕ್ಕರೀ||೫೨||

ತೈರೇವ ದೋಷೈಃ ಕೃತಾ ಭೂರಿಭಿಃ ಪ್ರಭೂತೈರ್ಮಾಸಾಙ್ಕುರೈವೃತಾ ಪರಿವೃತಾ ತೀವ್ರತೃಡಾದಿಯುಕ್ತಾ ಗಲೇ ನಿಚಿತಾ ಕಣ್ಠಸ್ರೋತಸಿ ಸಮನ್ತಾದ್ವ್ಯಾಪ್ತಾ ಯಾ ವರ್ತ್ತಿರತಿರುಕ್ಕರೀ ಭವತಿ ಸ ರುಜಾಯಾಽಕೃತ್ಯಾ ಚ ಶತಘ್ನೀಸಾದೃಶ್ಯಾಚ್ಛತಘ್ನೀ| ಶತಘ್ನ್ಯಾಖ್ಯಶ್ಚಾಯುಧಃ ಕಣ್ಟಕಾಚಿತಾ ಯಷ್ಟಿರ್ಭವತಿ||೫೨||

Adhikarana galavidradhiH (53) · Śloka 53

ವ್ಯಾಪ್ತಸರ್ವಗಲಃ ಶೀಘ್ರಜನ್ಮಪಾಕೋ ಮಹಾರುಜಃ| ಪೂತಿಪೂಯನಿಭಾಸ್ರಾವೀ ಶ್ವಯಥುರ್ಗಲವಿದ್ರಧಿಃ||೫೩||

ವ್ಯಾಪ್ತಸರ್ವಗಲತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಃ ಶ್ವಯಥುರ್ನಾಮ್ನಾ ಗಲವಿದ್ರಧಿಃ| ಶೀಘ್ರಂ ಜನ್ಮಪಾಕೌ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥೋಕ್ತಃ| ವ್ಯಾಪ್ತಸರ್ವಗಲಃ ಗಲೇ ಸಮನ್ತಾದ್ವ್ಯಾಪ್ತಃ| ಅತ್ರ ಸರ್ವಶಬ್ದೇನ ಗಲಸ್ಯ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಪರಿಗ್ರಹಃ| ಪೂತಿಪೂಯನಿಭಶಬ್ದೇನ ಪಕ್ವೋಽಪ್ಯನ್ಯವಿದ್ರಧಿವತ್ ಪೂಯಂ ನ ಸ್ರವತಿ ತತ್ತುಲ್ಯಂ ಕಫಮೇವ ಸ್ರವತೀತ್ಯರ್ಥಃ|| ೫೩||

Adhikarana galArbudam (54) · Śloka 54

ಜಿಹ್ವಾವಸಾನೇ ಕಣ್ಠಾದಾವಪಾಕಂ ಶ್ವಯಥುಂ ಮಲಾಃ| ಜನಯನ್ತಿ ಸ್ಥಿರಂ ರಕ್ತಂ ನೀರುಜಂ ತದ್ ಗಲಾರ್ಬುದಮ್||೫೪||

ಮಲಾ ವಾತಾದಯೋ ಜಿಹ್ವಾಯ ಅವಸಾನೇ ಕಣ್ಠಸ್ಯಾದೌ ಪ್ರಾರಮ್ಭೇ ವಾ ಪಾಕರಹಿತಂ ಸ್ಥಿರಮಚಲಂ ಲೋಹಿತಂ ರುಜಾರಹಿತಂ ಚ ಯಂ ಶ್ವಯಥುಂ ಜನಯನ್ತಿ ತದ್ ಗಲಾರ್ಬುದಂ ಭವತಿ| (ಜಿಹ್ವಾಯಾ ಅವಸಾನೇ ಅನ್ತೇ ಹೃದಯೇ ಜಿಹ್ವಾವಸಾನಮಿತಿ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ| ಹೃದಯಾತ್ ಪಚ್ಯಮಾನಾನಾಮಾಧ್ಮಾನಾದ್ರುಕ್ಮಸಾರವತ್| ಕಫಶೋಣಿತಮಾಂಸಾನಾಂ ಸಾರೋ ಜಿಹ್ವಾ ಪ್ರಜಾಯತೇ| ಅತ್ರ ಕಣ್ಠರೋಗಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ ಜತ್ರೋರುಪರಿ ಜಿಹ್ವಾವಸಾನಮಿತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್ )||೫೪||

Adhikarana galagaNDaH (55) · Śloka 55

ಪವನಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದೋಭಿರ್ಗಲಗಣ್ಡೋ ಭವೇದ್ ಬಹಿಃ| ವರ್ದ್ಧಮಾನಃ ಸ ಕಾಲೇನ ಮುಷ್ಕವಲ್ಲಮ್ಬತೇ ನಿರುಕ್||೫೫||

ಪವನಾದಿಭಿರ್ಬಹಿಸ್ತ್ವಗ್ಭಾಗೇ ಗಲಗಣ್ಡಾಖ್ಯೋ ರೋಗೋ ಭವೇತ್| ಸ ಚ ಕಾಲೇನ ವರ್ದ್ಧಮಾನೋ ನಿರುಕ್ ಸನ್ ಮುಷ್ಕವದ್ ವೃಷಣವಲ್ಲಮ್ಬತೇ||೫೫||

Adhikarana galagaNDaBedAH (56) · Śloka 56

ಕೃಷ್ಣಾರುಣೋ ವಾ ತೋದಾಢ್ಯಃ ಸ ವಾತಾತ್ಕೃಷ್ಣರಾಜಿಮಾನ್| ವೃದ್ಧಸ್ತಾಲುಗಲೇ ಶೋಷಂ ಕುರ್ಯಾಚ್ಚ ವಿರಸಾಸ್ಯತಾಮ್| ಸ್ಥಿರಃ ಸವರ್ಣಃ ಕಣ್ಡೂಮಾನ್ ಶೀತಸ್ಪರ್ಶೋ ಗುರುಃ ಕಫಾತ್| ವೃದ್ಧಸ್ತಾಲುಗಲೇ ಲೇಪಂ ಕುರ್ಯಾಚ್ಚ ಮಧುರಾಸ್ಯತಾಮ್| ಮೇದಸಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮವೃದ್ಧಾನಿವೃದ್ಧ್ಯೋಃ ಸೋಽನುವಿಧೀಯತೇ| ದೇಹಂ ವೃದ್ಧಶ್ಚ ಕುರುತೇ ಗಲೇ ಶಬ್ದಂ ಸ್ವರೇಽಲ್ಪತಾಮ್||೫೬||

ತತ್ರ ಕೃಷ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪವನಹೇತುಕಸ್ಯ ಗಲಗಣ್ಡಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಸ್ಯ ಸ್ಥಿರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮೇದಸಾ ಹೇತೋರ್ಗಲಗಣ್ಡೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮವತ್ ಕಫಗಲಗಣ್ಡವತ್ ಲಿಙ್ಗಮ್| ಸ ಗಲಗಣ್ಡೋ ಹಾನಿವೃದ್ಧ್ಯೋಶ್ಚ ದೇಹಮನುವಿಧೀಯತೇ| ಯದೈವ ದೇಹೋ ವರ್ದ್ಧತೇ ತದೈವ ಗಲಗಣ್ಡೋಽಪಿ ವರ್ದ್ಧತೇ| ಯದೈವ ದೇಹೋಽಪಚೀಯತೇ ತದೈವ ಸೋಽಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ ಚ ಮೇದೋಜೋ ಗಲೇ ಗಣ್ಡೋ ವೃದ್ಧೋ ಗಲಶಬ್ದಾದಿಕಂ ಕುರುತೇ|| ೫೬||

Adhikarana svarahA (57) · Śloka 57

ಶ್ಲೇಷ್ಮರುದ್ಧಾನಿಲಗತಿಃ ಶುಷ್ಕಕಣ್ಠೋ ಹತಸ್ವರಃ| ತಾಮ್ಯನ್ ಪ್ರಸಕ್ತಂ ಶ್ವಸಿತಿ ಯೇನ ಸ ಸ್ವರಹಾಽನಿಲಾತ್||೫೭||

ಯೇನ ರೋಗೇಣ ಪುರುಷಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮರುದ್ಧಾನಿಲಗತಿಃ ಶುಷ್ಕಕಣ್ಠತ್ವಾದಿಯುಕ್ತೋ ಭವತಿ ಸೋಽನಿಲಾಜ್ಜಯತೇ ಸ ನಾಮ್ನಾ ಸ್ವರಹಾ| (ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ರುದ್ಧಾ ಅನಿಲಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಾಖ್ಯಸ್ಯ ಮರುತೋ ಗತಿರ್ಗಮನಂ ಯಸ್ಯ| ಶುಷ್ಕಮನಾರ್ದ್ರಂ ಕಣ್ಠಂ ಯಸ್ಯ| ಹತಸ್ವರಃ ಸನ್ನಸ್ವರಃ ತಾಮ್ಯನ್ ಗ್ಲಪಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ| ಪ್ರಸಕ್ತಂ ಕಫಾವೃತಕಣ್ಠಮಾರ್ಗತ್ವಾತ್ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಸಕ್ತಮ್| ಶ್ವಸಿತಿ ಶ್ವಾಸಮುಕ್ತಿಂ ಕರೋತಿ )| ಇತ್ಯಷ್ಟಾದಶ ಗಲರೋಗಾಃ||೫೭||

Adhikarana muKapAkaH vAtajaH (58) · Śloka 58

ಕರೋತಿ ವದನಸ್ಯನ್ತರ್ವ್ರಣಾನ್ ಸರ್ವಸರೋಽನಿಲಃ| ಸಞ್ಚಾರಿಣೋಽರುಣಾನ್ ರೂಕ್ಷಾನೋಷ್ಠೌ ತಾಮ್ರೌ ಚಲತ್ವಚೌ| ಜಿಹ್ವಾ ಶೀತಾಸಹಾ ಗುರ್ವೀ ಸ್ಫುಟಿತಾ ಕಣ್ಟಕಾಚಿತಾ| ವಿವೃಣೋತಿ ಚ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಮುಖಂ ಪಾಕೋ ಮುಖಸ್ಯ ಸಃ||೫೮||

ಸರ್ವಸರೋ ವ್ಯಾಪ್ತಿಮಾನನಿಲೋಽನ್ತರ್ವದನಂ ಸಞ್ಚಾರ್ಯಾದಿಗುಣಾನ್ ವ್ರಣಾನ್ ಕರೋತಿ| ಸಞ್ಚಾರಿಣೋಽನಿಯತಸ್ಥಾನಾಃ ತತಶ್ಚೋಷ್ಠೌ ತಾಮ್ರೌ ತಾಮ್ರವರ್ಣೌ ಮಲತ್ವಚಃ ಚ ಭವತಃ| ಜಿಹ್ವಾ ಶೀತಾಸತ್ವಾದಿಗುಣಾ| ಸ ಚಾಽಽತುರಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಮುಖಂ ವಿವೃಣೋತಿ ಸ ರೋಗೋ ನಾಮ್ನಾ ಮುಖಪಾಕಃ||೫೮||

Adhikarana UrdhvagudaH (59) · Śloka 59

ಅಧಃ ಪ್ರತಿಹತೋ ವಾಯುರರ್ಶೋಗುಲ್ಮಕಫಾದಿಭಿಃ| ಯಾತ್ಯೂರ್ಧ್ವಂ ವಕ್ತ್ರದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಕುರ್ವನ್ನೂರ್ಧ್ವಗುದಸ್ತು ಸಃ||೫೯||

ಅರ್ಶೋಗುಲ್ಮಾಸಿಭಿರ್ವಾಯುರಧಃಪ್ರತಿಹತೋ ವಕ್ತ್ರದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಕುರ್ವನ್ ಊರ್ಧ್ವಂ ಯಾತಿ| ಸ ರೋಗೋ ನಾಮ್ನಾ ಊರ್ಧ್ವಗುದಃ||೫೯||

Adhikarana pittajaH raktajashca mukhapAkaH (60) · Śloka 60

ಮುಖಸ್ಯ ಪಿತ್ತಜೇ ಪಾಕೇ ದಾಹೋಷೇ ತಿಕ್ತವಕ್ತ್ರತಾ| ಕ್ಷಾರೋಕ್ಷಿತಕ್ಷತಸಮಾ ವ್ರಣಾಸ್ತದ್ವಚ್ಚ ರಕ್ತಜೇ||೬೦||

ಪಿತ್ತಜಮುಖಪಾಕೇ ದಾಹಾದಿಕಂ ಲಿಙ್ಗಮ್| ಕ್ಷಾರೇಣೋಕ್ಷಿತಂ ಸಿಕ್ತಂ ಯತ್ ಕ್ಷತಂ ವ್ರಣಸ್ತತ್ಸಮಾ ದಾಹವೇದನಾದಿಗುಣಾ ವ್ರಣಃ| ತದ್ವದೇವ ರಕ್ತಜೇ||೬೦||

Adhikarana kaphajamukhapAkaH (61) · Śloka 61

ಕಫಜೇ ಮಧುರಾಸ್ಯತ್ವಂ ಕಣ್ಡೂಮತ್ಪಿಚ್ಛಿಲಾ ವ್ರಣಾಃ||೬೧||

ಕಫಜೇ ಮುಖಪಾಕೇ ಮಧುರಾಸ್ಯತ್ವಾದಿ ಲಿಙ್ಗಮ್| ಕಣ್ಡೂಮನ್ತಶ್ಚ| ತೇ ಪಿಚ್ಛಿಲಾಶ್ಚ ಕಣ್ಡೂಮತ್ಪಿಚ್ಛಿಲಾಃ ||೬೧||

Adhikarana kaPArbudam (62) · Śloka 62

ಅನ್ತಃಕಪೋಲಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಶ್ಯಾವಪಾಣ್ಡುಕಫೋಽರ್ಬುದಮ್| ಕುರ್ಯಾತ್ತದ್ ಘಟ್ಟಿತಂ ಛಿನ್ನಂ ಮೃದಿತಂ ಚ ವಿವರ್ಧತೇ||೬೨||

ಅನ್ತಃಕಪೋಲಂ ಕಪೋಲಾನ್ತರ್ಭಾಗಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕಫಃ ಶ್ಯಾವಪಾಣ್ಡ್ವರ್ಬುದಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ತಚ್ಚಾರ್ಬುದಂ ಘಟ್ಟಿತಂ ಶಾಕಪತ್ರಾದಿನಾವಘೄಷ್ಟಂ ಛಿನ್ನಂ ವೃದ್ಧಿಪತ್ರಾದಿನಾ| ಮೃದಿತಂ ವಿಲಾಯನಾಯ ಕೃತಮರ್ದನಮಪಿ ಪುನರ್ವರ್ದ್ಧತೇ| (ಸರ್ವಾಸ್ಯರೋಗಸ್ಯಾಸ್ಯಾನ್ತಃಕಪೋಲಕಥನಮಾಸ್ಯಾನ್ತರ್ಭಾಗದ್ಯೋತನಾರ್ಥಮ್| ಆಶ್ರಿತ್ಯೇತ್ಯುಕ್ತತ್ವಾತ್ ಪ್ರವೃದ್ಧಸ್ಯ ಪುನರ್ಬಹಿರ್ಗತಿಃ ಸೂಚಿತಾ| ವಿವರ್ದ್ಧತ ಇತ್ಯುಕ್ತತ್ವಾತ್ ಛೇದನಾದ್ಯನನ್ತರಜನಿತಸ್ಯ ಪೂರ್ವಸ್ಮಾದಾಧಿಕ್ಯಮಪಿ ಸೂಚಿತಮ್)||೬೨||

Adhikarana sannipAtamuKapAkaH (63) · Śloka 63

ಮುಖಪಾಕೋ ಭವೇತ್ ಸಾಸ್ರೈಃ ಸರ್ವೈಃ ಸರ್ವಾಕೃತಿರ್ಮಲೈಃ||೬೩||

ಸಾಸ್ರೈಃ ಸರಕ್ತೈಃ ಸವೈರ್ಮಲೈಃ ವಾತಾದಿಭಿರ್ಮುಖಪಾಕೋ ನಾಮ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣೋ ರೋಗೋ ಭವೇತ್| (ಸರ್ವಾಕೃತಿಃ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ವಾತಾದಿಮುಖಪಾಕಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣೈರ್ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ)||೬೩||

Adhikarana pUtyAsyatA (64) · Śloka 64

ಪೂತ್ಯಾಸ್ಯತಾ ಚ ತೈರೇವ ದನ್ತಕಾಷ್ಠಾದಿವಿದ್ವಿಷಃ||೬೪||

ದನ್ತಕಾಷ್ಠಾದಿವಿದ್ವಿಷಃ ಅನನುಷ್ಠಿತದನ್ತಕಾಷ್ಠಾದಿಕಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಆದಿಶಬ್ದೇನಾಞ್ಜನನಸ್ಯಧೂಮಗಣ್ಡೂಷಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ತೈರೇವೇತಿ ಸಾಸ್ರೈರ್ಮಲೈಃ ಪೂತ್ಯಾಸ್ಯನಾಮಾ ರೋಗೋ ಭವತಿ| ಇತ್ಯಷ್ಟೌ ಸರ್ವಾಸ್ಯರೋಗಾಃ||೬೪||

Adhikarana mukhAmayAnAM sa~gkhyA (65) · Śloka 65

ಓಷ್ಠೇ ಗಣ್ಡೇ ದ್ವಿಜೇ ಮೂಲೇ ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ ತಾಲುಕೇ ಗಲೇ| ವಕ್ತ್ರೇ ಸರ್ವತ್ರ ಚೇತ್ಯುಕ್ತಾ ಪಞ್ಚಸಪ್ತತಿರಾಮಯಾಃ| ಏಕಾದಶೈಕೋ ದಶ ಚ ತ್ರಯೋದಶ ತಥಾ ಚ ಷಟ್| ಅಷ್ಟಾವಷ್ಟಾದಶಾಷ್ಟೌ ಚ ಕ್ರಮಾತ್..............||೬೫||

ಇತ್ಯನನ್ತರೋಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣೌಷ್ಠಾದಿಷ್ವಷ್ಟಸು ಸ್ಥಾನೇಷು ಪಞ್ಚಸಪ್ತತಿರಾಮಯಾ ಉಕ್ತಾಃ| ಕೇನ ವಿಭಾಗೇನೇತ್ಯಾಹ-ಏಕಾದಶೇತ್ಯಾದಿ| ಓಷ್ಠೇಷು ಖಣ್ಡೌಷ್ಠಃ ವಾತೋಷ್ಠಕೋಪಃ, ಪಿತ್ತೌಷ್ಠಕೋಪಃ, ಕಫೌಷ್ಠಕೋಪಃ, ಸನ್ನಿಪಾತೌಷ್ಠಕೋಪಃ, ರಕ್ತೌಷ್ಠಕೋಪಃ, ಅರ್ಬುದಮ್ಮ್ ಮಾಂಸೌಷ್ಠಕೋಪಃ, ಮೇದೌಷ್ಠಕೋಪಃ, ಕ್ಷತೌಷ್ಠಕೋಪಃ, ಜಲಾರ್ಬುದಾಖ್ಯಾಃ ಇತ್ಯೇಕಾದಶರೋಗಾಃ| ಗಣ್ಡೇ ಗಣ್ಡಾಲಜ್ಯಾಖ್ಯ ಏಕೋ ರೋಗಃ| ದ್ವಿಜೇ ದನ್ತೇ ಶೀತದನ್ತ, ದನ್ತಹರ್ಷ, ದನ್ತಭೇದ, ಚಾಲ, ಕರಾಲಾಧಿದನ್ತ, ಶರ್ಕರಾ, ಕಪಾಲಿಕಾ, ಶ್ಯಾವ, ಕೃಮಿದನ್ತಾಖ್ಯ ದಶ ರೋಗಾಃ| ಮೂಲೇ ಪ್ರಕರಣಾದ್ದನ್ತಮೂಲೇ ಶೀತಾದ, ಉಪಕುಶ, ದನ್ತಪುಪ್ಪುಟ, ದನ್ತವಿದ್ರಧಿ, ಸುಷಿರ, ಮಹಾಸುಷಿರಾಽಧಿಮಾಂಸ, ವಿದರ್ಭಾಖ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚಭಿರ್ನಾಡೀಭಿಃ ಸಹ ತ್ರಯೋದಶ ರೋಗಾ ಭವನ್ತಿ| ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ ವಾತದೂಷಿತಾ, ಪಿತ್ತದೂಷಿತ್ತಾ, ಕಫದೂಷಿತಾಽಲಸಾಽಧಿಜಿಹ್ವೋಪಜಿಹ್ವಾಕಾಖ್ಯಾಃ ಷಡ್ರೋಗಾ ಭವನ್ತಿ| ತಾಲುಕೇ ತಾಲುಪಿಟಕಾ, ಗಲಶುಣ್ಡೀ, ತಾಲುಸಂಹತಿ, ತಾಲ್ವರ್ಬುದ, ಕಚ್ಛಪ, ತಾಲು-ಪುಪ್ಪುಟ, ತಾಲುಪಾಕ, ತಾಲುಶೋಷಾಖ್ಯಾ ಅಷ್ಟೌ ರೋಗಾಃ| ಗಲೇ ವಾತರೋಹಿಣೀ, ಪಿತ್ತರೋಹಿಣೀ, ಕಫರೋಹಿಣೀ, ರಕ್ತರೋಹಿಣೀ, ಸನ್ನಿಪಾತರೋಹಿಣೀ, ಶಾಲೂಕ, ವೃನ್ದ, ತುಣ್ಡಿಕೇರೀ, ಗಲೌಘ, ವಲಯ, ಗಿಲಾಯುಕ, ಶತಘ್ನೀ, ಗಲವಿ-ದ್ರಧಿ, ಗಲಾರ್ಬುದ, ಪವನಗಲಗಣ್ಡ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಗಲಗಣ್ಡ ಮೇದೋಗಲಗಣ್ಡ, ಸ್ವರಹಾಖ್ಯಾ ಅಷ್ಟಾದಶ ರೋಗಾ ಭವನ್ತಿ| ಸರ್ವತ್ರಾಶೇಷೇ ವಕ್ತ್ರೇ ವಾತಮುಖಪಾಕೋಽರ್ಧ್ವಗುದ, ಪಿತ್ತಮುಖಪಾಕ, ರಕ್ತಮುಖಪಾಕ, ಕಫಮುಖಪಾಕ, ಕಫಾರ್ಬುದ, ಸನ್ನಿಪಾತಮುಖಪಾಕ, ಪೂತ್ಯಾಸ್ಯಾಖ್ಯಾ ಅಷ್ಟೌ ರೋಗಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಕ್ರಮಾರ್ಥಃ| ಏವಮೇಕೀಕೃತ್ಯೈತೇ ಪಞ್ಚಸಪ್ತತೀ ರೋಗಾಃ||೬೫||

Adhikarana mukharogANAM sAdhyAsAdhyatA (66-25) · Śloka 25

............................ತೇಷ್ವನುಪಕ್ರಮಾಃ| ಕರಾಲೋ ಮಾಂಸರಕ್ತೌಷ್ಠಾವರ್ಬುದಾನಿ ಜಲಾದ್ವಿನಾ| ಕಚ್ಛಪಸ್ತಾಲುಪಿಟಕಾ ಗಲೌಘಃ ಸುಷಿರೋ ಮಹಾನ್| ಸ್ವರಘ್ನೋರ್ಧ್ವಗುದಶ್ಯಾವಶತಘ್ನೀವಲಯಾಲಸಾಃ| ನಾಡ್ಯೋಷ್ಠಕೋಪೌ ನಿಚಯಾದ್ರಕ್ತಾತ್ಸರ್ವೈಶ್ಚ ರೋಹಿಣೀ| ದಶನೇ ಸ್ಫುಟಿತೇ ದನ್ತಭೇದಃ ಪಕ್ವೋಪಜಿಹ್ವಕಾ| ಗಲಗಣ್ಡಃ ಸ್ವರಭ್ರಂಶೀ ಕೃಚ್ಛ್ರೋಚ್ಛ್ವಾಸೋಽತಿವತ್ಸರಃ| ಯಾಪ್ಯಸ್ತು ಹರ್ಷೋ ಭೇದಶ್ಚ ಶೇಷಾನ್ ಶಸ್ತ್ರೌಷಧೈರ್ಜಯೇತ್||೬೬|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತಾವಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಮುಖರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೫||

ತೇಷು ಮಧ್ಯ ಇಮೇಽನುಪಕ್ರಮಾಸ್ತ್ಯಾಜ್ಯಾಃ| ಕ ಇತ್ಯಾಹ-ಕರಾಲೋ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕರಾಲೋ ನಾಮ ದನ್ತರೋಗಃ| ಮಾಂಸೌಷ್ಠರಕ್ತೌಷ್ಠಾವೋಷ್ಠರೋಗೌ| ಜಲಾದ್ವಿನಾ ಜಲಾರ್ಬುದಮೇಕಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಶೇಷಾಣಿ ಚತ್ವಾರ್ಯರ್ಬುದಾನೀತ್ಯೋಷ್ಠಾರ್ಬುದ-ಗಲಾರ್ಬುದ-ತಾಲ್ವರ್ಬುದ-ಕಫಾರ್ಬುದಾನೀತ್ಯೇತಾನ್ಯಸಾಧ್ಯಾನಿ| ಕಚ್ಛಪೋ ನಾಮ ತಾಲುರೋಗಸ್ತಾಲುಪಿಟಕಾ ಚ| ಗಲೌಘಾಖ್ಯೋ ಗಲರೋಗಃ| ಮಹಾನ್ ಸುಷಿರಃ ಮಹಾಸುಷಿರಾಖ್ಯೋ ದನ್ತಮೂಲರೋಗಃ ತಥಾ ಸ್ವರಘ್ನಾದಯಶ್ಚ| ಸ್ವರಘ್ನಾಖ್ಯಃ ಸರ್ವಾಸ್ಯರೋಗಃ| ಶ್ಯಾವಾಖ್ಯೋ ದನ್ತರೋಗಃ, ಶತಘ್ನಿ ಕಣ್ಠರೋಗಃ, ತದ್ವದ್ವಲಯಮ್| ಅಲಸೋ ಜಿಹ್ವಾರೋಗಃ| ಏತೇ ಚಾಸಾಧ್ಯಾಃ| ನಾಡೀ ದನ್ತಮಲಜಾ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾ ತ್ಯಾಜ್ಯಾ| ಓಷ್ಠಕೋಪಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜೋಽಸಾಧ್ಯಃ| ರಕ್ತಾತ್ ಸರ್ವೈಃ ರೋಹಿಣೀ ಚ ರಕ್ತಸನ್ನಿಪಾತರೋಹಿಣ್ಯೌ ಕಣ್ಠರೋಗಾವಸಾಧ್ಯೌ| ದನ್ತಭೇದಾಖ್ಯೋ ರೋಗೋ ದಶನೇ ಸ್ಫುಟಿತ ಏವಾಸಾಧ್ಯೋ ನ ತ್ವಸ್ಫುಟಿತೇ| ಉಪಜಿಹ್ವಿಕಾ ಪಕ್ವಾ ಏವಾಸಾಧ್ಯಾ| ಗಲಗಣ್ಡಃ ಸ್ವರಭ್ರಂಶೀ ಸ್ವರಹಾ ಕೃಚ್ಛ್ರೋಚ್ಛ್ವಾಸತ್ವೇನ ಚ ಯುಕ್ತೋಽತಿಕ್ರಾನ್ತವತ್ಸರಶ್ಚ ತ್ಯಾಜ್ಯಃ| ದನ್ತಹರ್ಷೋ ದನ್ತಭೇದಶ್ಚ ಯಾಪ್ಯಃ| ಏಭ್ಯಃ ಶೇಷಾನ್ ಯಥಾಯೋಗಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಪ್ರಕಾರೇಣ ಶಸ್ತ್ರೈರೌಷಧೈಶ್ಚ ಜಯೇದಿತಿ|| ೬೬|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಪಞ್ಚವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||