25. mukharōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha mukharogavij~jAnIyo nAma pa~jcaviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതോ മുഖരോഗാവിജ്ഞാനീയം നാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

ഊര്ധ്വാങ്ഗക്രമേണ മുഖരോഗാണാം ഹേത്വാദികം പ്രദര്യിതുമധ്യായ ആരഭ്യതേ|| ൧||

Adhikarana mukharoganidAnam (2) · Śloka 2

മാത്സ്യമാഹിഷവാരാഹപിശിതാമകമൂലകമ്| മാഷസൂപദധിക്ഷീരശുക്തേക്ഷുരസഫാണിതമ്| അവാക്ശയ്യാം ച ഭജതോ ദ്വിഷതോ ദന്തധാവനമ്| ധൂമച്ഛര്ദനഗണ്ഡൂഷാനുചിതം ച സിരാവ്യധമ്| ക്രുദ്ധാഃ ശ്ലേഷ്മോല്ബണാ ദോഷാഃ കുര്വന്ത്യന്തര്മുഖാം ഗദാന്||൨||

മാത്സ്യേത്യാദിനാ മുഖരോഗാണാം സാമാന്യം നിദാനമ്| മാത്സ്യാദ്യാമിഷാദികം ഭജതോ ദന്തധാവനാദികം ചോചിതസിരാവ്യധാന്തം ദ്വിഷതഃ ശ്ലേഷ്മോല്ബണസ്ത്രയോ ദോഷാ അന്തര്മുഖം കുപിതാസ്തത്രൈവ ഗദാന് കുര്വന്തി| ഫാണിതം ക്ഷുദ്രഗുഡഃ| അവാക്ശയ്യാऽധോമുഖസ്യ ശയനമ്||൨||

Adhikarana khaNDauShThaH (3) · Śloka 3

തത്ര ഖണ്ഡൌഷ്ഠ ഇത്യുക്തോ വാതേനൌഷ്ഠോ ദ്വിധാ കൃതഃ||൩||

തത്രേത്യാദിനാ രോഗാ ഉച്യന്തേ| യ ഓഷ്ഠോ വാതേന ദ്വിധാകൃതോ ഭവതി സ രോഗോ നാമ്നാ ഖണ്ഡൌഷ്ഠഃ ||൩||

Adhikarana vAtauShThakopaH (4) · Śloka 4

ഓഷ്ഠകോപേ തു പവനാത് സ്തബ്ധാവോഷ്ഠൌ മഹാരുജൌ| ദാല്യേതേ പരിപാട്യേതേ പരുഷാസിതകര്കശൌ||൪||

പവനാദോഷ്ഠകോപാഖ്യേ രോഗേ സ്തബ്ധാദിരൂപാവോഷ്ഠൌ ഭവതഃ||൪||

Adhikarana pittauShThakopaH (5) · Śloka 5

പിത്താത്തീക്ഷ്ണാസഹൌ പീതൌ സര്ഷപാകൃതിഭിശ്ചിതൌ| പിടികാഭിര്ബഹുക്ലേദാവാശുപാകൌ....................||൫||

പിത്താദോഷ്ഠകോപേ തീക്ഷ്ണാസഹത്വാദിഗുണാവോഷ്ഠൌ|| ചിത്തൌ വ്യാപ്തൌ||൫||

Adhikarana kaphauShThakopaH (6) · Śloka 6

..............................കഫാത് പുനഃ| ശീതാസഹൌ ഗുരുശൂനൌ സവര്ണപിടകാചിതൌ||൬||

കഫാദോഷ്ഠകോപേ ശീതാസഹത്വാദിഗുണൌ|| ശൂനൌ ശോഫയുക്തൌ||൬||

Adhikarana sannipAtauShThakopaH (7) · Śloka 7

സന്നിപാതാദനേകാഭൌ ദുര്ഗന്ധാസ്രവപിച്ഛിലൌ| അകസ്മാന്മ്ലാനസംശൂനരുജൌ വിഷമപാകിനൌ||൭||

സന്നിപാതാദോഷ്ഠകോപേ അനേകാഭൌ നാനാവര്ണൌ ദുര്ഗന്ധാദിഗുണൌ ച അകസ്മാദകാരണം മ്ലാനത്വാദിഗുണോ യയോഃ| തേന കദാചിന്മ്ലാനൌ കദാചിത് സംശൂനൌ കദാചിത് സരുജൌ കദാചിച്ചാരുജൌ| വിഷമപാകിനൌ ക്വചിത് സപാകൌ ക്വചിത് കഠിനാവിത്യര്ഥഃ||൭||

Adhikarana raktauShThakopo~arbuda~jca (8) · Śloka 8

രക്തോപസൃഷ്ടൌ രുധിരം സ്രവതഃ ശോണിതപ്രഭൌ| ഖര്ജൂരസദൃശം ചാത്ര ക്ഷീണേ രക്തേऽര്ബുദം ഭവേത്||൮||

രക്തോപസൃഷ്ടൌ രക്താര്ദിതാവോഷ്ഠൌ രക്തവര്ണൌ ഭൂത്വാ ശോണിതം സ്രവതഃ|| അത്ര ച രക്തൌഷ്ഠകോപേ രക്തേ സ്രാവാത്ക്ഷീണേ ഖര്ജൂരസദൃശമര്ബുദം ഭവേത് ||൮||

Adhikarana mAMsauShThakopaH (9) · Śloka 9

മാംസപിണ്ഡോപമൌ മാംസാത്സ്യാതാം മൂര്ച്ഛത്കൃമീ ക്രമാത്||൯||

മാംസാദ് ദുഷ്ടാന്മാംസപിണ്ഡോപമാവൌഷ്ഠോ ക്രമാച്ച മൂര്ച്ഛത് കൃമീ സ്യാതാമ്|| ൯||

Adhikarana medauShThakopaH (10) · Śloka 10

തലാഭശ്വയഥുക്ലേദൌ സകണ്ഡ്വൌ മേദസാ മൃദൂ||൧൦||

മേദസാ ദുഷ്ടേനോഷ്ഠൌ തൈലാഭശ്വയഥുക്ലേദൌ തൈലാഭൌ ശ്വയഥുക്ലേദൌ യയോസ്തൌ തഥോക്തൌ സക്ണ്ഡ്വൌ കണ്ഡൂയുക്തൌ മൃദൂ ച ഭവതഃ||൧൦||

Adhikarana kShatauShThakopaH (11) · Śloka 11

ക്ഷതജാവവദീര്യേതേ പാട്യേതേ ചാസകൃത് പുനഃ| ഗ്രഥിതൌ ച പുനഃ സ്യാതാം കണ്ഡൂലൌ ദശനച്ഛദൌ||൧൧||

ക്ഷതജാവോഷ്ഠൌ യൌ ക്ഷതേന കുപിതൌ തയോരവദരണാദികം ലിങ്ഗമ്| (പുനസ്തഥാപ്യചികിത്സിതേ സതി ഗ്രഥിതൌ കണ്ഡൂലൌ കണ്ഡൂയുക്തൌ സ്യാതാമ്)|| ൧൧||

Adhikarana jAlArbudam (12) · Śloka 12

ജലബുദ്ബുദവദ്വാതകഫാദോഷ്ഠേ ജലാര്ബുദമ്||൧൨||

വാതകഫാദ്ധേതോര്ജലബുദ്ബുദവജ്ജലാര്ബുദമോഷ്ഠേ ഭവതി ഇത്യോഷ്ഠേ ഏകാദശ|| ൧൨||

Adhikarana gaNDAlajI (13) · Śloka 13

ഗണ്ഡാലജീസ്ഥിരഃ ശോഫോ ഗണ്ഡേ ദാഹരുജാന്വിതഃ||൧൩||

ദാഹാദ്യന്വിതഃ സ്ഥിരശ്ചാചലോ ഗണ്ഡേ യഃ ശോഫഃ സ ഗണ്ഡാലജീ ഇതി ഗണ്ഡ ഏകഃ||൧൩||

Adhikarana SItadantaH (14) · Śloka 14

വാതാദുഷ്ണാസഹാദന്താഃ ശീതസ്പര്ശാധികവ്യഥാഃ| ദാല്യന്ത ഇവ ശൂലേന ശീതാഖ്യോ ദാലനശ്ച സഃ||൧൪||

വാതാദ്ധേതോരുഷ്ണാസത്വാദിഗുണാദന്താ ഭവന്തി| സ രോഗോ നാമ്നാ ശീതോ ദാലനശ്ചോച്യതേ| (ശൂലേന ദാല്യന്ത ഇവേത്യനേന ശൂലസ്യാതിപീഡാകരത്വം സൂചിതമ് )||൧൪||

Adhikarana dantaharShaH (15) · Śloka 15

ദന്തഹര്ഷേ പ്രവാതാമ്ലശീതഭക്ഷാക്ഷമാ ദ്വിജാഃ| ഭവന്ത്യമ്ലാശനേനൈവ സരുജശ്ചലിതാ ഇവ||൧൫||

വാതാദേവ ദന്തഹര്ഷാഖ്യേ രോഗേ പ്രവാതാദ്യക്ഷമാ ആമ്ലാശനേനൈവ സരുജശ്ചലിതാ ഇവ ദന്താ ഭവന്തി| പ്രവാതേ അമ്ലശീതയോര്ഭക്ഷേ ഭക്ഷണേ ചാക്ഷമാ അശക്താഃ| അത്രാऽമ്ലശബ്ദോ രസവാചീ| അമ്ലാശനേനൈവേത്യത്രാऽമ്ലശബ്ദോ വൃക്ഷാമ്ലവാചീ ||൧൫||

Adhikarana dantaBedaH (16) · Śloka 16

ദന്തഭേദേ ദ്വിജാസ്തോദഭേദരുക്സ്ഫുടനാന്വിതാഃ||൧൬||

ദന്തഭേദാഖ്യേ രോഗേ ദ്വിജാ ദന്താസ്തോദഭേദാദ്യന്വിതാ ഭവതി| (അത്ര രുക്തോദൌ ദന്തമൂലേ| സ്ഫുടനഭേദൌ ദന്ത ഏവേതി മന്തവ്യമ്)||൧൬||

Adhikarana dantacAlaH (17) · Śloka 17

ചാലശ്ചലദ്ഭിര്ദശനൈര്ഭക്ഷണാദധികവ്യഥൈഃ||൧൭||

ചാലോ നാമ രോഗശ്ചലദ്ഭിര്ഭക്ഷണാദധികവ്യഥൈശ്ച ദശനൈര്ഭവതി| (ചലിദ്ഭഃ കമ്പമാനൈര്ഭക്ഷണാദ് യസ്യ കസ്യാപി ചര്വണാദധികാ പൂര്വസ്മാദതിരിക്താ വ്യഥാ പീഡാ യേഷാം തൈഃ)||൧൭||

Adhikarana karAlaH (18) · Śloka 18

കരാലസ്തു കരാലാനാം ദശനാനാം സമുദ്ഭവഃ||൧൮||

സ കരാലോ നാമ രോഗോ യഃ കരാലാനാം വികടാനാം ദന്താനാം സമുദ്ഗമഃ||൧൮||

Adhikarana adhidantaH (19) · Śloka 19

ദന്തോऽധികോऽധിദന്താഖ്യഃ സ ചോക്തഃ ഖലവര്ദ്ധനഃ| ജായമാനേऽതിരുഗ്ദന്തേ ജാതേ തത്ര തു ശാമ്യതി||൧൯||

യസ്തു സന്നിവേശാദധികോ ദന്തഃ സോऽധിദന്താഖ്യോ രോഗഃ തസ്യൈവ ഖലവര്ധന ഇതി നാമ| തത്ര ചാധിദന്തേ ജായമാനേ രുഗ്ജായതേ ജാതേ തു തസ്മിന് രുക് ശാമ്യതി|| ൧൯||

Adhikarana dantaSarkarA (20) · Śloka 20

അധാവനാന്മലോ ദന്തേ കഫോ വാ വാതശോഷിതഃ| പൂതിഗന്ധിഃ സ്ഥിരീഭൂതഃ ശര്കരാ...........||൨൦||

ദന്താനാമധാവനാദപ്രക്ഷാലനാദ്യോऽന്നാദിമലഃ ശ്ലേഷ്മാ വാ വാതേന ശോഷിതഃ സന് പൂതിഗന്ധിഃ സ്ഥിരീഭൂതശ്ച സ നാമ്നാ ശര്കരേത്യുച്യതേ||൨൦||

Adhikarana dantakapAlikA (21) · Śloka 21

..........................സാऽപ്യുപേക്ഷിതാ| ശതായത്യണുശോ ദന്തകപാലാനി കപാലികാ||൨൧||

സാऽപി ശര്കരോപേക്ഷിതാ സത്യണുശോऽല്പശോ ദന്തകപാലാനി ശാതയതി സ കപാലികാ നാമ രോഗഃ||൨൧||

Adhikarana shyAvadantaH (22) · Śloka 22

ശ്യാവഃ ശ്യാവത്വമായാതോ രക്തപിത്താനിലൈര്ദ്വിജഃ||൨൨||

ദ്വിജോ ദന്തോ രക്താദിഭിഃ ശ്യാവവര്ണത്വമായാതഃ ശ്യാവോ നാമ രോഗോ ഭവതി||൨൨||

Adhikarana kRumidantaH (23) · Śloka 23

സമൂലം ദന്തമാശ്രിത്യ ദോഷൈരുല്ബണമാരുതൈഃ| ശോഷിതേ മജ്ജ്ഞി സുഷിരേ ദന്തേऽന്നമലപൂരിതേ| പൂതിത്വാത്കൃമയഃ സൂക്ഷ്മാ ജായന്തേ ജായതേ തതഃ| അഹേതുതീവ്രാര്ത്തിശമഃ സസംരമ്ഭോ സിതശ്ചലഃ| പ്രലൂനഃ പൂയരക്തസ്രുത്സ ചോക്തഃ കൃമിദന്തകഃ||൨൩||

ഉല്ബണമാരുതൈര്മാരുതാധികൈസ്ത്രിഭിര്ദോഷൈഃ സമൂലം മൂലസംഹിതം ദന്തമാശ്രിത്യ തന്മജ്ജനി ശോഷിതേ അത ഏവ ചാന്തര്ദന്തേ സുഷിരേऽന്നമലപൂരിതേ സതി തേന മലേന പൂതിത്വാത് സൂക്ഷ്മാഃ കൃമയോ ജായന്തേ| തതശ്ചാഹേത്വകാരണമേവ തീവ്രാര്ത്തിര്ജായതേ| അകാരണമേവ തസ്യാഃ ശമശ്ച| സസംരമ്ഭ ഇത്യാദി പ്രകരണാദ് ദന്തഃ| പ്രലൂന് ഉദ്ധൂതഃ| ഛിന്ന ഇത്യര്ഥഃ| സഃ രോഗഃ കൃമിദന്താഖ്യ ഉക്തഃ| ഇതി ദന്തേ ദശ രോഗാഃ||൨൩||

Adhikarana shItAdaH (24) · Śloka 24

ശ്ലേഷ്മരക്തേന പൂതീനി വഹന്ത്യസ്രമഹേതുകമ്| ശീര്യന്തേ ദന്തമാംസാനി മൃദുക്ലിന്നാസിതാനി ച| ശിതാദോऽസൌ..................................||൨൪||

ശ്ലേഷ്മരക്തേന ഹേതുനാ പൂതീനി ദുര്ഗന്ധിനീ ദന്തമാംസാന്യഹേതുകമേവാസ്രം വഹന്തി| മൃദ്വാദിഗുണയുക്താനി ച ഭവന്തി ശിര്യന്തേ ചാസൌ രോഗഃ ശീതാദഃ||൨൪||

Adhikarana upakushaH (25) · Śloka 25

.............ഉപകുശഃ പാകഃ പിത്താസൃഗുദ്ഭവഃ| ദന്തമാംസാനി ദഹ്യന്തേ രക്താന്യുത്സേധവന്ത്യതഃ| കണ്ഡൂമന്തി സ്രവന്ത്യസ്രമാധ്മായന്തേऽസൃജി സ്ഥിതേ| ചലാ മന്ദരുജോ ദന്താഃ പൂതിവക്ത്രം ച ജായതേ||൨൫||

പിത്താസൃഗുദ്ഭവോ യോ ദന്തമാംസാനാം പാകഃ സ നാമ്നോപകുശഃ| തത്ര ദന്തമാംസാനാം ദാഹോ രക്തത്വഗുത്സേധശ്ച ഭവതി| അതശ്ചോത്സേധാത് ദന്തമാംസാനി കണ്ഡൂമന്ത്യസ്രം ച സ്രവന്തി| അസൃജി രക്തേ സ്ഥിതേ രുദ്ധേ ആധ്മായന്തേ പരിപൂര്യന്തേ ദശനാശ്ച ചലാ മന്ദരുജശ്ച ഭവന്തി വക്ത്രം ച പൂതി ജായതേ||൨൫||

Adhikarana dantapuppuTaH (26) · Śloka 26

ദന്തയോസ്ത്രിഷു വാ ശോഫോ ബദരാസ്ഥിനിഭോ ഘനഃ| കഫാസ്രാത്തീവ്രരുക്ശീഘ്രം പച്യതേ ദന്തപുപ്പുടഃ||൨൬||

ദന്തയോരിതി ദ്വയോസ്ത്രിഷു വാ ദന്തേഷു മൂലോഷ്വിതി പ്രകരണാത്| കഫാസ്രാദ്ധേതോര്ബദരാസ്ഥിനിഭോ ഘനസ്തീവ്രരുക് ച ശോഫോ ഭവതി| സ ച ശീഘ്രം പച്യതേ| സ നാമ്നാ ദന്തപുപ്പുടഃ||൨൬||

Adhikarana dantavidradhiH (27) · Śloka 27

ദന്തമാംസേ മലൈഃ സാസ്രൈര്ബാഹ്യന്തഃ ശ്വയഥുര്ഗുരുഃ| സരുഗ്ദാഹഃ സ്രവേദ്ഭിന്നഃ പൂയാസ്രം ദന്തവിദ്രധിഃ||൨൭||

സാസ്രൈഃ സരക്തൈര്വാതാദിഭിസ്ത്രിഭിര്ദോഷൈര്ദന്തമാംസേ അന്തര്ബഹിശ്ച ഗുരുഃ സരുഗ്ദാഹശ്ച ശ്വയഥുര്ഭവതി| സ ച ഭിന്നഃ പൂയാസ്രം സ്രവേത്| സ രോഗോ നാമ്നാ ദന്താവിദ്രധിഃ||൨൭||

Adhikarana suShiraH (28) · Śloka 28

ശ്വയഥുര്ദന്തമൂലേഷു രുജാവാന് രക്തപിത്തജഃ| ലാലാസ്രാവീ സ സുഷിരോ ദന്തമാംസപ്രശാതനഃ||൨൮||

ദന്തമൂലേഷു ദന്തോത്പത്തിസ്ഥാനേഷു രക്തപിത്തജോ രുജാവാന് രുജായുക്തഃ ലാലാസ്രാവീ ലാലാസ്രവയുക്തോ ദന്തമാംസപ്രശാതനശ്ച യഃ ശ്വയഥുഃ സ നാമ്നാ സുഷിരഃ| ദന്തമാംസം പ്രകര്ഷേണ ശാതയതീതി ദന്തമാംസപ്രശാതനഃ||൨൮||

Adhikarana mahAsuShiraH (29) · Śloka 29

സ സന്നിപാതജ്വരവാന് സപൂയരുധിരസ്രുതിഃ| മഹാസുഷിര ഇത്യുക്തോ വിശീര്ണദ്വിജബന്ധനഃ||൨൯||

സ ഏവ ശോഫഃ സന്നിപാതജ്വരാദിനാ യുക്തോ വിശ്ലിഷ്ടദന്തബന്ധനസ്ഥാനശ്ച നാമ്നാ മഹാസുഷിര ഇത്യുക്തഃ||൨൯||

Adhikarana adhimAMsakaH (30) · Śloka 30

ദന്താന്തേ കീലവച്ഛോഫോ ഹനുകര്ണരുജാകരഃ| പ്രതിഹന്ത്യഭ്യവഹൃതിം ശ്ലേഷ്മണാ സോऽധിമാംസകഃ||൩൦||

ശ്ലേഷ്മണാ ഹേതുനാ ദന്താന്തേ ദന്തമാലാവിച്ഛേദേ ഹന്വാദിരുജാകരോ യഃ ശ്വയഥുരഭ്യവഹൃതിം ഭോജനം പ്രതിഹന്ത്യന്തരാ ശല്യഭൂതത്വാത് സ രോഗോ നാമ്നാऽധിമാംസകഃ||൩൦||

Adhikarana vidarBaH (31) · Śloka 31

ഘൃഷ്ടേഷു ദന്തമാംസേഷു സംരമ്ഭോ ജായതേ മഹാന്| യസ്മിംശ്ചലന്തി ദന്താശ്ച സ വിദര്ഭോऽഭിഘാതജഃ||൩൧||

സ വിദര്ഭോ നാമാഭിഘാതജോ രോഗോ ഭവതി| യോ യേന കേനചിത് ഘൃഷ്ടേഷു ദന്തമാംസേഷു മഹാന് സംരമ്ഭോ ജായതേ| യസ്മിന് ദന്താശ്ചാചലാശ്ചലന്തി||൩൧||

Adhikarana dantanADyaH pa~jca (33) · Śloka 33

ദന്തമാംസാശ്രിതാന് രോഗാന് യഃ സാധ്യാനപ്യുപേക്ഷതേ| അന്തസ്തസ്യാസ്രവന് ദോഷഃ സൂക്ഷ്മാം സഞ്ജനയേദ്ഗതിമ്| പൂയം മുഹുഃ സാ സ്രവതി ത്വങ്മാംസാസ്ഥിപ്രഭേദിനീ| താഃ പുനഃ പഞ്ച വിജ്ഞേയാ ലക്ഷണൈഃ സ്വൈര്യഥോദിതൈഃ||൩൩||

യഃ പുരുഷഃ സാധ്യാനപി ദന്തമാംസാശ്രിതാന് രോഗാനുപേക്ഷതേ തസ്യാന്തരസ്രവന് ഗൃഹ്ണന് ദോഷാഃ സൂക്ഷ്മാം ഗതിം നാഡീം സഞ്ജനയേത്| സാ ച നാഡീ ത്വഗാദിഭേദിനീ മുഹുഃ പൂയം സ്രവതി| (യഃ പുരുഷഃ സാധ്യാന് സാധയിതവ്യാന് ശീതാദാദീനുപേക്ഷതേ ന സാധയതി അപി ശബ്ദാന്ന കേവലമന്യരോഗോപേക്ഷയാ ദോഷദിഭിഃ സ്വയമപി ജായത ഇതി സൂചിതമ്| തസ്യാന്തഃസ്ഥിതോ ദോഷഃ അസ്രവന് സ്രോതോരോധാദനിര്ഗച്ഛന്| ദോഷശബ്ദേന പൂയം ഗൃഹ്യതേ)| താഃ പുനര്നാഡ്യഃ പഞ്ച വിജ്ഞേയാഃ| കഥമിത്യാഹ-സ്വൈര്നാഡീവിജ്ഞാനനിര്ദിഷ്ടൈഃ പൃഥഗ്ദോഷസന്നിപാതശല്യഭേദേന വാതാത് സരുഗിത്യാദിഭിര്ലക്ഷണൈര്യഥോദിതൈഃ| ഏവം ദന്തമൂലേ ത്രയോദശ രോഗാഃ||൩൩||

Adhikarana vAtAdidUShitA - jihvA (34) · Śloka 34

ശാകപത്രഖരാ സ്രസ്താ സ്ഫുടിതാ വാതദൂഷിതാ| ജിഹ്വാ പിത്താത്സദാഹോഷാ രക്തൈര്മാസാങ്കുരൈശ്ചിതാ| ശാല്മലീകണ്ടകാഭൈസ്തു കഫേന ബഹലാ ഗുരുഃ||൩൪||

വാതദൂഷിതാ ജിഹ്വാ ശാകതരുപത്രവത് ഖരാ സ്രസ്താ ച നിബന്ധനാത് ഭവതി സ്ഫുടിതാ ച| പിത്താദ്ധേതോര്ദാഹാദിയുക്താ ജിഹ്വാ ഭവതി| കഫേന ഹേതുനാ ദൂഷിതാ ജിഹ്വാ തു ശാല്മലീകണ്ടകാഭൈര്മാംസാങ്കുരൈശ്ചിതാ വ്യാപ്താ ബഹലാ ഗുരുശ്ച ഭവതി||൩൪||

Adhikarana alasaH (35) · Śloka 35

കഫപിത്താദധഃ ശോഫോ ജിഹ്വാസ്തമ്ഭകൃദുന്നതഃ| മത്സ്യഗന്ധിര്ഭവേത് പക്വഃ സോऽലസോ മാംസശാതനഃ||൩൫||

ജിഹ്വായാ അധോഭാഗേ കഫപിത്താച്ഛോഫോ ജിഹ്വാസ്തമ്ഭകൃദുന്നതശ്ച ഭവതി സ ച പക്വഃ സന് മത്സ്യഗന്ധിര്ഭവേന്മാംസശാതനശ്ച| സ രോഗം നാമ്നാऽലസഃ||൩൫||

Adhikarana adhijihvA (36) · Śloka 36

പ്രബന്ധനേऽധോ ജിഹ്വായാഃ ശോഫോ ജിഹ്വാഗ്രസന്നിഭഃ| സാങ്കുരഃ കഫപിത്താസ്രൈര്ലാലോഷാസ്തമ്ഭവാന് ഖരഃ| അധിജിഹ്വാഃ സരുക്കണ്ഡൂര്വാക്യാഹാരവിഘാതകൃത്||൩൬||

ജിഹ്വായാ അധോഭാഗേ പ്രബന്ധനേ മൂലേ ജിഹ്വാഗ്രസന്നിഭഃ സാങ്കുരശ്ച സഃ ശോഫഃ കഫാദിഭിര്ലാലാദിയുക്തഃ ഖരഃ ഖരസ്പര്ശോ രുഗാദികൃച്ച ഭവതി സ രോഗോ നാമ്നാ അധിജിഹ്വഃ| വിഘാതശബ്ദഃ വാക്യാഹാരാഭ്യാം സമ്ബധ്യതേ||൩൬||

Adhikarana upajihvA (37) · Śloka 37

താദൃഗേവോപജിഹ്വാസ്തു ജിഹ്വായാ ഉപരി സ്ഥിതഃ||൩൭||

താദൃഗേവൈവംലക്ഷണ ഏവ ജിഹ്വായാ ഉപൈ സ്ഥിതഃ ശോഫ ഉപജിഹ്വാഖ്യോ രോഗഃ| ഇതി ജിഹ്വായാം ഷട്||൩൭||

Adhikarana tAlupiTakA (38) · Śloka 38

താലുമാംസേऽലിനാദ് ദുഷ്ടേ പിടകാഃ സരുജാഃ ഖരാഃ| ബഹ്വ്യോ ഘനാസ്രാവയുതാസ്താസ്താലുപിടകാഃ സ്മൃതാഃ|൩൮|

അനിലാത്താലുമാംസേ ദുഷ്ടേ സരുജത്വാദിഗുണാ യാഃ പിടകാ ഭവന്തി താ നാമ്നാ താലുപിടകാഃ സ്മൃതാഃ||൩൮||

Adhikarana galaSuNDikA (38) · Śloka 38

താലമൂലേ കഫാത്സാസ്രാന്മത്സ്യബസ്തിനിഭോ മൃദുഃ| പ്രലമ്ബഃ പിച്ഛിലഃ ശോഫോ നാസയാഹാരമീരയന്| കണ്ഠോപരോധതൃട്കാസവമികൃദ് ഗലശുണ്ഡികാ||൩൮||

സാസ്രാത് കഫാത്താലുമൂലേ യഃ ശോഫോ ഭവതി| കിമ്ഭൂത ഇത്യാഹ-മത്സ്യബസ്തിനിഭത്വാദിസ്വരൂപഃ| മത്സ്യബസ്തിഃ ശിക്ലമത്സ്യേഷു മധ്യേ ദൃശ്യതേ| സ ശോഫോ ഭുജ്യമാനമാഹാരം നാസരയേന് പ്രേരയന് കണ്ഠോപരോധാദികൃദ് ഭവതി| സ രോഗോ നാമ്നാ ഗലശുണ്ഡികാ||൩൮||

Adhikarana tAlusaMhatiH (39) · Śloka 39

താലുമധ്യേ നിരുങ്മാംസം സംഹതം താലുസംഹതിഃ||൩൯||

താലുമധ്യേ രുജയാ വിനാ യന്മാംസം സംഹതം ഭവതി സ രോഗസ്താലുസംഹതിര്നാമ്നാ| സംഹതമേകത്ര പുഞ്ജീഭൂതമ്||൩൯||

Adhikarana tAlvarbudam (40) · Śloka 40

പദ്മാകൃതിസ്താലുമധ്യേ രക്താച്ഛ്വയഥുരര്ബുദമ്||൪൦||

രക്താദ്ധേതോസ്താലുമധ്യേ യഃ പദ്മാകൃതിഃ ശ്വയഥുഃ സ നാമ്നാऽര്ബുദം ഭവതി||൪൦||

Adhikarana kacCapaH (41) · Śloka 41

കച്ഛപഃ കച്ഛപാകാരശ്ചിരവൃദ്ധിഃ കഫാദരുക്||൪൧||

തത്രൈവ താലുമധ്യേ കഫാദ്ധേതോശ്ചിരവൃദ്ധീ രുജാരഹിതശ്ച യഃ കച്ഛപാകാരഃ ശ്വയഥുഃ സ നാമ്നാ കച്ഛപഃ||൪൧||

Adhikarana tAlupuppuTaH (42) · Śloka 42

കോലാഭഃ ശ്ലേഷ്മമേദോഭ്യാം പുപ്പുടോ നീരുജഃ സ്ഥിരഃ||൪൨||

തത്രൈവ ശ്ലേഷ്മമേദോഭ്യാം ബദരസദൃശഃ സ്ഥിരോ നീരുജശ്ച യഃ ശ്വയഥുഃ സ നാമ്നാ പുപ്പുടഃ|| ൪൨||

Adhikarana tAlupAkaH (43) · Śloka 43

പിത്തേന പാകഃ പാകാഖ്യഃ പൂയാസ്രാവീ മഹാരുജഃ||൪൩||

പിത്തേന താലുമധ്യേ പൂയാസ്രാവീ മഹാരുജശ്ച യഃ പാകഃ സ രോഗോ നാമ്നാ പാകഃ|| ൪൩||

Adhikarana tAluSoShaH (44) · Śloka 44

വാതപിത്തജ്വരായാസൈസ്താലുശോഷസ്തദാഹ്വയഃ||൪൪||

വാതപിത്താദിഭിസ്താലുനി ശോഷോ ഭവതി സ രോഗസ്തദാഹ്വയസ്താലുശോഷനാമേത്യര്ഥഃ| ഇത്യഷ്ടൌ താലുരോഗാഃ|| ൪൪||

Adhikarana rohiNI (45) · Śloka 45

ജിഹ്വാപ്രബന്ധജാഃ കണ്ഠേ ദാരുണാ മാര്ഗരോധിനഃ| മാംസാങ്കുരാഃ ശീഘ്രചയാ രോഹിണീ ശീഘ്രകാരിണീ| കണ്ഠാസ്യശോഷകൃദ്വാതാത്സാ ഹനുഃശ്രോത്രരുക്കരീ| പിത്താജ്ജ്വരോഷാതൃണ്മോഹകണ്ഠധൂമായനാന്വിതാ| ക്ഷിപ്രജാ ക്ഷിപ്രപാകാതിരാഗിണീ സ്പര്ശനാസഹാ| കഫേന പിച്ഛിലാ പാണ്ഡുരസൃജാ സ്ഫോടകാചിതാ| തപ്താങ്ഗാരനിഭാ കര്ണരുക്കരീ പിത്തജാകൃതിഃ| ഗമ്ഭീരപാകാ നിചയാത് സര്വലിങ്ഗസമന്വിതാ||൪൫||

കണ്ഠേ കണ്ഠസ്യാന്തര്ഭാഗേ ജിഹ്വാപ്രബന്ധനേ ജിഹ്വാമൂലേ ജാതാ യേ ദാരുണാദിഗുണാ മാംസാങ്കുരാസ്തേ രോഹിണീ നാമ രോഗേ ഭവതി| സാ ച ശീഘ്രകാരിണീ ശീഘ്രമേവ സ്വം കര്മ മാരണാഖ്യം കരോതി| കണ്ഠേത്യാദി രുക്പര്യന്തം വാതജരോഹിണീലക്ഷണമ്| ജ്വരാദികം സ്പര്ശനാസഹാന്തം പിത്തരോഹിണ്യാഃ| കഫേന രോഹിണീ പിച്ഛിലാ പൈച്ഛില്യയുക്താ പാണ്ഡുഃ പാണ്ഡൂരവര്ണാ ച ഭവതി| അസൃജാ ദോഷദുഷ്ടേന രോഹിണീ സ്ഫോടകാചിതത്വാദിഗുണാ പിത്തജാകൃതിഃ പിത്തരോഹിണീസമാനലക്ഷണാ ച| നിചയാത് സന്നിപാതാദ്രോഹിണീ ഗമ്ഭീരപാകാऽവഗാഢപാകാ സര്വൈര്വാതാദിരോഹിണീലിങ്ഗൈഃ സമന്വിതാ ച ഭവതി|| ൪൫||

Adhikarana SAlUkaH (46) · Śloka 46

ദോഷൈഃ കഫോല്ബണൈഃ ശോഫഃ കോലവത് ഗ്രഥിതോന്നതഃ| ശൂകകണ്ടകവത് കണ്ഠേ ശാലൂകോ മാര്ഗരോധനഃ||൪൬||

കഫോല്ബണൈസ്ത്രിഭിര്ദോഷൈര്ബദരവത് ഗ്രഥിതശ്ചോന്നതശ്ച ശൂകവത് കണ്ടകവച്ച സ്രോതോരോധനോ യഃ ശ്വയഥുഃ കണ്ഠേ ഭവതി സ നാമ്നാ ശാലൂകഃ|| ൪൬||

Adhikarana vRundaH (47) · Śloka 47

വൃന്ദോ വൃത്തോന്നതോ ദാഹജ്വരകൃദ്ഗലപാര്ശ്വഗഃ||൪൭||

തൈരേവ ദോഷൈര്ഗലസ്യ പാര്ശ്വഗോ വൃത്തോന്നതോ ദാഹജ്വരകൃച്ച യഃ ശ്വയഥുഃ സ നാമ്നാ വൃന്ദഃ| ( അനുക്തകാരണവിശേഷത്വാത് പൂര്വോക്തൈരേവ ദോഷൈഃ കൃതോ ഗലപാര്ശ്വഗഃ ഗലമാര്ഗസ്യ വാമദക്ഷിണാന്യതരപാര്ശ്വഗതഃ വൃത്തശ്ചോന്നതശ്ച വൃത്തോന്നതഃ| വൃത്തോ വര്തുലഃ| ദാഹം ജ്വരം ച കരോതീതി ദാഹജ്വരകൃത് ദാഹാദിജ്വരം കരോതീതി വാ യ ഏവംവിധഃ ശോഫഃ സ വൃന്ദാഖ്യോ രോഗഃ )||൪൭||

Adhikarana tuNDikerikA (48) · Śloka 48

ഹനുസന്ധ്യാശ്രിതഃ കണ്ഠേ കാര്പസീഫലസന്നിഭഃ| പിച്ഛലോ മന്ദരുക്ശോഫഃ കഠിനസ്തുണ്ഡികേരികാ||൪൮||

തൈരേവ യഃ ശ്വയഥുഃ കണ്ഠേ ഹനുസന്ധിമാശ്രിത്യ ജാതഃ കാര്പാസീഫലസദൃശഃ പിച്ഛിലത്വാദിഗുണശ്ച ഭവതി സ നാമ്നാ തുണ്ഡികേരികാ||൪൮||

Adhikarana galaughaH (49) · Śloka 49

ബാഹ്യാന്തഃശ്വയഥുര്ഘോരോ ഗലമാര്ഗാര്ഗലോപമഃ| ഗലൌഘോ മൂര്ദ്ധഗുരുതാതന്ദ്രാലാലാജ്വരപ്രദഃ||൪൯||

തൈരേവ യഃ ശ്വയഥുഃ കണ്ഠേ ബാഹ്യാന്തഃ ബഹിര്ഭാഗേऽന്തര്ഭാഗേ ച ഘോരോ ഭയങ്കരഃ ഗലസ്രോതസോऽര്ഗലോപമോ ദ്വാരബന്ധനസദൃശോ മൂര്ധഗുരുതാദിപ്രദശ്ച സ നാമ്നാ ഗലൌഘഃ| (തപ്താങ്ഗാരനിഭാ തപ്താങ്ഗാരസദൃശീ താപദ്വിനാങ്ഗാരസ്യാസമ്ഭവാദങ്ഗാരശബ്ദേനൈവ താപേ സിദ്ധേ പുനരപി തപ്താങ്ഗാരനിഭേത്യുക്തത്വാദസ്യ താപരാഗാദ്യതിശയോ ധ്വന്യതേ)|| ൪൯||

Adhikarana valayam (50) · Śloka 50

വലയം നാതിരുക്ശോഫസ്തദ്വദേവായതോന്നതഃ||൫൦||

തൈരേവ ദോഷൈസ്തദ്വദേവ ബാഹ്യാന്തര്ഗലമാര്ഗാര്ഗലോപമോ നാതിരുഗായതോന്നതശ്ച യഃ ശോഫഃ സ വലയമിതി നാമ്നാ ഭവതി||൫൦||

Adhikarana gilAyukaH (51) · Śloka 51

മാംസകീലോ ഗലേ ദോഷൈരേകോऽനേകോഥവാല്പരുക്| കൃച്ഛ്രോഛ്വാസോऽഭ്യവഹൃതിഃ പൃഥുമൂലോ ഗിലായുകഃ||൫൧||

ദോഷൈര്വാതാദിഭിര്ഗലേ ഏകോ വാऽനേകോ വാ കൃച്ഛ്രോഛ്വാസഃ കൃച്ഛ്രാഭ്യവഹൃതിശ്ച യോ മാംസാങ്കുരോ ഭവതി സ നാമ്നാ ഗിലായുകഃ||൫൧||

Adhikarana shataghnI (52) · Śloka 52

ഭൂരിമാംസാങ്കുരവൃതാ തീവ്രതൃഡ്ജ്വരമൂര്ദ്ധരുക്| ശതഘ്നീ നിചിതാ വര്തിഃ ശതഘ്നീവാതിരുക്കരീ||൫൨||

തൈരേവ ദോഷൈഃ കൃതാ ഭൂരിഭിഃ പ്രഭൂതൈര്മാസാങ്കുരൈവൃതാ പരിവൃതാ തീവ്രതൃഡാദിയുക്താ ഗലേ നിചിതാ കണ്ഠസ്രോതസി സമന്താദ്വ്യാപ്താ യാ വര്ത്തിരതിരുക്കരീ ഭവതി സ രുജായാऽകൃത്യാ ച ശതഘ്നീസാദൃശ്യാച്ഛതഘ്നീ| ശതഘ്ന്യാഖ്യശ്ചായുധഃ കണ്ടകാചിതാ യഷ്ടിര്ഭവതി||൫൨||

Adhikarana galavidradhiH (53) · Śloka 53

വ്യാപ്തസര്വഗലഃ ശീഘ്രജന്മപാകോ മഹാരുജഃ| പൂതിപൂയനിഭാസ്രാവീ ശ്വയഥുര്ഗലവിദ്രധിഃ||൫൩||

വ്യാപ്തസര്വഗലത്വാദിയുക്തഃ ശ്വയഥുര്നാമ്നാ ഗലവിദ്രധിഃ| ശീഘ്രം ജന്മപാകൌ യസ്യ സ തഥോക്തഃ| വ്യാപ്തസര്വഗലഃ ഗലേ സമന്താദ്വ്യാപ്തഃ| അത്ര സര്വശബ്ദേന ഗലസ്യ ബാഹ്യാഭ്യന്തരപരിഗ്രഹഃ| പൂതിപൂയനിഭശബ്ദേന പക്വോऽപ്യന്യവിദ്രധിവത് പൂയം ന സ്രവതി തത്തുല്യം കഫമേവ സ്രവതീത്യര്ഥഃ|| ൫൩||

Adhikarana galArbudam (54) · Śloka 54

ജിഹ്വാവസാനേ കണ്ഠാദാവപാകം ശ്വയഥും മലാഃ| ജനയന്തി സ്ഥിരം രക്തം നീരുജം തദ് ഗലാര്ബുദമ്||൫൪||

മലാ വാതാദയോ ജിഹ്വായ അവസാനേ കണ്ഠസ്യാദൌ പ്രാരമ്ഭേ വാ പാകരഹിതം സ്ഥിരമചലം ലോഹിതം രുജാരഹിതം ച യം ശ്വയഥും ജനയന്തി തദ് ഗലാര്ബുദം ഭവതി| (ജിഹ്വായാ അവസാനേ അന്തേ ഹൃദയേ ജിഹ്വാവസാനമിതി ധന്വന്തരിഃ| ഹൃദയാത് പച്യമാനാനാമാധ്മാനാദ്രുക്മസാരവത്| കഫശോണിതമാംസാനാം സാരോ ജിഹ്വാ പ്രജായതേ| അത്ര കണ്ഠരോഗപ്രസങ്ഗാത് ജത്രോരുപരി ജിഹ്വാവസാനമിതി മന്തവ്യമ് )||൫൪||

Adhikarana galagaNDaH (55) · Śloka 55

പവനശ്ലേഷ്മമേദോഭിര്ഗലഗണ്ഡോ ഭവേദ് ബഹിഃ| വര്ദ്ധമാനഃ സ കാലേന മുഷ്കവല്ലമ്ബതേ നിരുക്||൫൫||

പവനാദിഭിര്ബഹിസ്ത്വഗ്ഭാഗേ ഗലഗണ്ഡാഖ്യോ രോഗോ ഭവേത്| സ ച കാലേന വര്ദ്ധമാനോ നിരുക് സന് മുഷ്കവദ് വൃഷണവല്ലമ്ബതേ||൫൫||

Adhikarana galagaNDaBedAH (56) · Śloka 56

കൃഷ്ണാരുണോ വാ തോദാഢ്യഃ സ വാതാത്കൃഷ്ണരാജിമാന്| വൃദ്ധസ്താലുഗലേ ശോഷം കുര്യാച്ച വിരസാസ്യതാമ്| സ്ഥിരഃ സവര്ണഃ കണ്ഡൂമാന് ശീതസ്പര്ശോ ഗുരുഃ കഫാത്| വൃദ്ധസ്താലുഗലേ ലേപം കുര്യാച്ച മധുരാസ്യതാമ്| മേദസാ ശ്ലേഷ്മവൃദ്ധാനിവൃദ്ധ്യോഃ സോऽനുവിധീയതേ| ദേഹം വൃദ്ധശ്ച കുരുതേ ഗലേ ശബ്ദം സ്വരേऽല്പതാമ്||൫൬||

തത്ര കൃഷ്ണ ഇത്യാദിനാ പവനഹേതുകസ്യ ഗലഗണ്ഡസ്യ ലിങ്ഗമ്| ശ്ലേഷ്മജസ്യ സ്ഥിര ഇത്യാദി| മേദസാ ഹേതോര്ഗലഗണ്ഡേ ശ്ലേഷ്മവത് കഫഗലഗണ്ഡവത് ലിങ്ഗമ്| സ ഗലഗണ്ഡോ ഹാനിവൃദ്ധ്യോശ്ച ദേഹമനുവിധീയതേ| യദൈവ ദേഹോ വര്ദ്ധതേ തദൈവ ഗലഗണ്ഡോऽപി വര്ദ്ധതേ| യദൈവ ദേഹോऽപചീയതേ തദൈവ സോऽപീത്യര്ഥഃ| സ ച മേദോജോ ഗലേ ഗണ്ഡോ വൃദ്ധോ ഗലശബ്ദാദികം കുരുതേ|| ൫൬||

Adhikarana svarahA (57) · Śloka 57

ശ്ലേഷ്മരുദ്ധാനിലഗതിഃ ശുഷ്കകണ്ഠോ ഹതസ്വരഃ| താമ്യന് പ്രസക്തം ശ്വസിതി യേന സ സ്വരഹാऽനിലാത്||൫൭||

യേന രോഗേണ പുരുഷഃ ശ്ലേഷ്മരുദ്ധാനിലഗതിഃ ശുഷ്കകണ്ഠത്വാദിയുക്തോ ഭവതി സോऽനിലാജ്ജയതേ സ നാമ്നാ സ്വരഹാ| (ശ്ലേഷ്മണാ രുദ്ധാ അനിലസ്യ പ്രാണാഖ്യസ്യ മരുതോ ഗതിര്ഗമനം യസ്യ| ശുഷ്കമനാര്ദ്രം കണ്ഠം യസ്യ| ഹതസ്വരഃ സന്നസ്വരഃ താമ്യന് ഗ്ലപിതേന്ദ്രിയഃ| പ്രസക്തം കഫാവൃതകണ്ഠമാര്ഗത്വാത് പ്രകര്ഷേണ സക്തമ്| ശ്വസിതി ശ്വാസമുക്തിം കരോതി )| ഇത്യഷ്ടാദശ ഗലരോഗാഃ||൫൭||

Adhikarana muKapAkaH vAtajaH (58) · Śloka 58

കരോതി വദനസ്യന്തര്വ്രണാന് സര്വസരോऽനിലഃ| സഞ്ചാരിണോऽരുണാന് രൂക്ഷാനോഷ്ഠൌ താമ്രൌ ചലത്വചൌ| ജിഹ്വാ ശീതാസഹാ ഗുര്വീ സ്ഫുടിതാ കണ്ടകാചിതാ| വിവൃണോതി ച കൃച്ഛ്രേണ മുഖം പാകോ മുഖസ്യ സഃ||൫൮||

സര്വസരോ വ്യാപ്തിമാനനിലോऽന്തര്വദനം സഞ്ചാര്യാദിഗുണാന് വ്രണാന് കരോതി| സഞ്ചാരിണോऽനിയതസ്ഥാനാഃ തതശ്ചോഷ്ഠൌ താമ്രൌ താമ്രവര്ണൌ മലത്വചഃ ച ഭവതഃ| ജിഹ്വാ ശീതാസത്വാദിഗുണാ| സ ചാऽऽതുരഃ കൃച്ഛ്രേണ മുഖം വിവൃണോതി സ രോഗോ നാമ്നാ മുഖപാകഃ||൫൮||

Adhikarana UrdhvagudaH (59) · Śloka 59

അധഃ പ്രതിഹതോ വായുരര്ശോഗുല്മകഫാദിഭിഃ| യാത്യൂര്ധ്വം വക്ത്രദൌര്ഗന്ധ്യം കുര്വന്നൂര്ധ്വഗുദസ്തു സഃ||൫൯||

അര്ശോഗുല്മാസിഭിര്വായുരധഃപ്രതിഹതോ വക്ത്രദൌര്ഗന്ധ്യം കുര്വന് ഊര്ധ്വം യാതി| സ രോഗോ നാമ്നാ ഊര്ധ്വഗുദഃ||൫൯||

Adhikarana pittajaH raktajashca mukhapAkaH (60) · Śloka 60

മുഖസ്യ പിത്തജേ പാകേ ദാഹോഷേ തിക്തവക്ത്രതാ| ക്ഷാരോക്ഷിതക്ഷതസമാ വ്രണാസ്തദ്വച്ച രക്തജേ||൬൦||

പിത്തജമുഖപാകേ ദാഹാദികം ലിങ്ഗമ്| ക്ഷാരേണോക്ഷിതം സിക്തം യത് ക്ഷതം വ്രണസ്തത്സമാ ദാഹവേദനാദിഗുണാ വ്രണഃ| തദ്വദേവ രക്തജേ||൬൦||

Adhikarana kaphajamukhapAkaH (61) · Śloka 61

കഫജേ മധുരാസ്യത്വം കണ്ഡൂമത്പിച്ഛിലാ വ്രണാഃ||൬൧||

കഫജേ മുഖപാകേ മധുരാസ്യത്വാദി ലിങ്ഗമ്| കണ്ഡൂമന്തശ്ച| തേ പിച്ഛിലാശ്ച കണ്ഡൂമത്പിച്ഛിലാഃ ||൬൧||

Adhikarana kaPArbudam (62) · Śloka 62

അന്തഃകപോലമാശ്രിത്യ ശ്യാവപാണ്ഡുകഫോऽര്ബുദമ്| കുര്യാത്തദ് ഘട്ടിതം ഛിന്നം മൃദിതം ച വിവര്ധതേ||൬൨||

അന്തഃകപോലം കപോലാന്തര്ഭാഗമാശ്രിത്യ കഫഃ ശ്യാവപാണ്ഡ്വര്ബുദം കുര്യാത്| തച്ചാര്ബുദം ഘട്ടിതം ശാകപത്രാദിനാവഘൃൗഷ്ടം ഛിന്നം വൃദ്ധിപത്രാദിനാ| മൃദിതം വിലായനായ കൃതമര്ദനമപി പുനര്വര്ദ്ധതേ| (സര്വാസ്യരോഗസ്യാസ്യാന്തഃകപോലകഥനമാസ്യാന്തര്ഭാഗദ്യോതനാര്ഥമ്| ആശ്രിത്യേത്യുക്തത്വാത് പ്രവൃദ്ധസ്യ പുനര്ബഹിര്ഗതിഃ സൂചിതാ| വിവര്ദ്ധത ഇത്യുക്തത്വാത് ഛേദനാദ്യനന്തരജനിതസ്യ പൂര്വസ്മാദാധിക്യമപി സൂചിതമ്)||൬൨||

Adhikarana sannipAtamuKapAkaH (63) · Śloka 63

മുഖപാകോ ഭവേത് സാസ്രൈഃ സര്വൈഃ സര്വാകൃതിര്മലൈഃ||൬൩||

സാസ്രൈഃ സരക്തൈഃ സവൈര്മലൈഃ വാതാദിഭിര്മുഖപാകോ നാമ സര്വലക്ഷണോ രോഗോ ഭവേത്| (സര്വാകൃതിഃ സര്വലക്ഷണഃ സര്വേഷാം വാതാദിമുഖപാകാനാം ലക്ഷണൈര്യുക്ത ഇത്യര്ഥഃ)||൬൩||

Adhikarana pUtyAsyatA (64) · Śloka 64

പൂത്യാസ്യതാ ച തൈരേവ ദന്തകാഷ്ഠാദിവിദ്വിഷഃ||൬൪||

ദന്തകാഷ്ഠാദിവിദ്വിഷഃ അനനുഷ്ഠിതദന്തകാഷ്ഠാദികസ്യ പുരുഷസ്യ ആദിശബ്ദേനാഞ്ജനനസ്യധൂമഗണ്ഡൂഷാദിപരിഗ്രഹഃ| തൈരേവേതി സാസ്രൈര്മലൈഃ പൂത്യാസ്യനാമാ രോഗോ ഭവതി| ഇത്യഷ്ടൌ സര്വാസ്യരോഗാഃ||൬൪||

Adhikarana mukhAmayAnAM sa~gkhyA (65) · Śloka 65

ഓഷ്ഠേ ഗണ്ഡേ ദ്വിജേ മൂലേ ജിഹ്വായാം താലുകേ ഗലേ| വക്ത്രേ സര്വത്ര ചേത്യുക്താ പഞ്ചസപ്തതിരാമയാഃ| ഏകാദശൈകോ ദശ ച ത്രയോദശ തഥാ ച ഷട്| അഷ്ടാവഷ്ടാദശാഷ്ടൌ ച ക്രമാത്..............||൬൫||

ഇത്യനന്തരോക്തപ്രകാരേണൌഷ്ഠാദിഷ്വഷ്ടസു സ്ഥാനേഷു പഞ്ചസപ്തതിരാമയാ ഉക്താഃ| കേന വിഭാഗേനേത്യാഹ-ഏകാദശേത്യാദി| ഓഷ്ഠേഷു ഖണ്ഡൌഷ്ഠഃ വാതോഷ്ഠകോപഃ, പിത്തൌഷ്ഠകോപഃ, കഫൌഷ്ഠകോപഃ, സന്നിപാതൌഷ്ഠകോപഃ, രക്തൌഷ്ഠകോപഃ, അര്ബുദമ്മ് മാംസൌഷ്ഠകോപഃ, മേദൌഷ്ഠകോപഃ, ക്ഷതൌഷ്ഠകോപഃ, ജലാര്ബുദാഖ്യാഃ ഇത്യേകാദശരോഗാഃ| ഗണ്ഡേ ഗണ്ഡാലജ്യാഖ്യ ഏകോ രോഗഃ| ദ്വിജേ ദന്തേ ശീതദന്ത, ദന്തഹര്ഷ, ദന്തഭേദ, ചാല, കരാലാധിദന്ത, ശര്കരാ, കപാലികാ, ശ്യാവ, കൃമിദന്താഖ്യ ദശ രോഗാഃ| മൂലേ പ്രകരണാദ്ദന്തമൂലേ ശീതാദ, ഉപകുശ, ദന്തപുപ്പുട, ദന്തവിദ്രധി, സുഷിര, മഹാസുഷിരാऽധിമാംസ, വിദര്ഭാഖ്യാഃ പഞ്ചഭിര്നാഡീഭിഃ സഹ ത്രയോദശ രോഗാ ഭവന്തി| ജിഹ്വായാം വാതദൂഷിതാ, പിത്തദൂഷിത്താ, കഫദൂഷിതാऽലസാऽധിജിഹ്വോപജിഹ്വാകാഖ്യാഃ ഷഡ്രോഗാ ഭവന്തി| താലുകേ താലുപിടകാ, ഗലശുണ്ഡീ, താലുസംഹതി, താല്വര്ബുദ, കച്ഛപ, താലു-പുപ്പുട, താലുപാക, താലുശോഷാഖ്യാ അഷ്ടൌ രോഗാഃ| ഗലേ വാതരോഹിണീ, പിത്തരോഹിണീ, കഫരോഹിണീ, രക്തരോഹിണീ, സന്നിപാതരോഹിണീ, ശാലൂക, വൃന്ദ, തുണ്ഡികേരീ, ഗലൌഘ, വലയ, ഗിലായുക, ശതഘ്നീ, ഗലവി-ദ്രധി, ഗലാര്ബുദ, പവനഗലഗണ്ഡ, ശ്ലേഷ്മഗലഗണ്ഡ മേദോഗലഗണ്ഡ, സ്വരഹാഖ്യാ അഷ്ടാദശ രോഗാ ഭവന്തി| സര്വത്രാശേഷേ വക്ത്രേ വാതമുഖപാകോऽര്ധ്വഗുദ, പിത്തമുഖപാക, രക്തമുഖപാക, കഫമുഖപാക, കഫാര്ബുദ, സന്നിപാതമുഖപാക, പൂത്യാസ്യാഖ്യാ അഷ്ടൌ രോഗാ ഭവന്തീതി ക്രമാര്ഥഃ| ഏവമേകീകൃത്യൈതേ പഞ്ചസപ്തതീ രോഗാഃ||൬൫||

Adhikarana mukharogANAM sAdhyAsAdhyatA (66-25) · Śloka 25

............................തേഷ്വനുപക്രമാഃ| കരാലോ മാംസരക്തൌഷ്ഠാവര്ബുദാനി ജലാദ്വിനാ| കച്ഛപസ്താലുപിടകാ ഗലൌഘഃ സുഷിരോ മഹാന്| സ്വരഘ്നോര്ധ്വഗുദശ്യാവശതഘ്നീവലയാലസാഃ| നാഡ്യോഷ്ഠകോപൌ നിചയാദ്രക്താത്സര്വൈശ്ച രോഹിണീ| ദശനേ സ്ഫുടിതേ ദന്തഭേദഃ പക്വോപജിഹ്വകാ| ഗലഗണ്ഡഃ സ്വരഭ്രംശീ കൃച്ഛ്രോച്ഛ്വാസോऽതിവത്സരഃ| യാപ്യസ്തു ഹര്ഷോ ഭേദശ്ച ശേഷാന് ശസ്ത്രൌഷധൈര്ജയേത്||൬൬|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രേ മുഖരോഗവിജ്ഞാനീയോ നാമ പഞ്ചവിംശോऽധ്യായഃ||൨൫||

തേഷു മധ്യ ഇമേऽനുപക്രമാസ്ത്യാജ്യാഃ| ക ഇത്യാഹ-കരാലോ ഇത്യാദി| കരാലോ നാമ ദന്തരോഗഃ| മാംസൌഷ്ഠരക്തൌഷ്ഠാവോഷ്ഠരോഗൌ| ജലാദ്വിനാ ജലാര്ബുദമേകം വര്ജയിത്വാ ശേഷാണി ചത്വാര്യര്ബുദാനീത്യോഷ്ഠാര്ബുദ-ഗലാര്ബുദ-താല്വര്ബുദ-കഫാര്ബുദാനീത്യേതാന്യസാധ്യാനി| കച്ഛപോ നാമ താലുരോഗസ്താലുപിടകാ ച| ഗലൌഘാഖ്യോ ഗലരോഗഃ| മഹാന് സുഷിരഃ മഹാസുഷിരാഖ്യോ ദന്തമൂലരോഗഃ തഥാ സ്വരഘ്നാദയശ്ച| സ്വരഘ്നാഖ്യഃ സര്വാസ്യരോഗഃ| ശ്യാവാഖ്യോ ദന്തരോഗഃ, ശതഘ്നി കണ്ഠരോഗഃ, തദ്വദ്വലയമ്| അലസോ ജിഹ്വാരോഗഃ| ഏതേ ചാസാധ്യാഃ| നാഡീ ദന്തമലജാ സന്നിപാതജാ ത്യാജ്യാ| ഓഷ്ഠകോപഃ സന്നിപാതജോऽസാധ്യഃ| രക്താത് സര്വൈഃ രോഹിണീ ച രക്തസന്നിപാതരോഹിണ്യൌ കണ്ഠരോഗാവസാധ്യൌ| ദന്തഭേദാഖ്യോ രോഗോ ദശനേ സ്ഫുടിത ഏവാസാധ്യോ ന ത്വസ്ഫുടിതേ| ഉപജിഹ്വികാ പക്വാ ഏവാസാധ്യാ| ഗലഗണ്ഡഃ സ്വരഭ്രംശീ സ്വരഹാ കൃച്ഛ്രോച്ഛ്വാസത്വേന ച യുക്തോऽതിക്രാന്തവത്സരശ്ച ത്യാജ്യഃ| ദന്തഹര്ഷോ ദന്തഭേദശ്ച യാപ്യഃ| ഏഭ്യഃ ശേഷാന് യഥായോഗം വക്ഷ്യമാണപ്രകാരേണ ശസ്ത്രൈരൌഷധൈശ്ച ജയേദിതി|| ൬൬|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാമുത്തരതന്ത്രേ പഞ്ചവിംശോऽധ്യായഃ||