25. mukharōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha mukharogavij~jAnIyo nAma pa~jcaviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతో ముఖరోగావిజ్ఞానీయం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

ఊర్ధ్వాంగక్రమేణ ముఖరోగాణాం హేత్వాదికం ప్రదర్యితుమధ్యాయ ఆరభ్యతే|| 1||

Adhikarana mukharoganidAnam (2) · Śloka 2

మాత్స్యమాహిషవారాహపిశితామకమూలకం| మాషసూపదధిక్షీరశుక్తేక్షురసఫాణితం| అవాక్శయ్యాం చ భజతో ద్విషతో దంతధావనం| ధూమచ్ఛర్దనగండూషానుచితం చ సిరావ్యధం| క్రుద్ధాః శ్లేష్మోల్బణా దోషాః కుర్వంత్యంతర్ముఖాం గదాన్||2||

మాత్స్యేత్యాదినా ముఖరోగాణాం సామాన్యం నిదానం| మాత్స్యాద్యామిషాదికం భజతో దంతధావనాదికం చోచితసిరావ్యధాంతం ద్విషతః శ్లేష్మోల్బణస్త్రయో దోషా అంతర్ముఖం కుపితాస్తత్రైవ గదాన్ కుర్వంతి| ఫాణితం క్షుద్రగుడః| అవాక్శయ్యాఽధోముఖస్య శయనం||2||

Adhikarana khaNDauShThaH (3) · Śloka 3

తత్ర ఖండౌష్ఠ ఇత్యుక్తో వాతేనౌష్ఠో ద్విధా కృతః||3||

తత్రేత్యాదినా రోగా ఉచ్యంతే| య ఓష్ఠో వాతేన ద్విధాకృతో భవతి స రోగో నామ్నా ఖండౌష్ఠః ||3||

Adhikarana vAtauShThakopaH (4) · Śloka 4

ఓష్ఠకోపే తు పవనాత్ స్తబ్ధావోష్ఠౌ మహారుజౌ| దాల్యేతే పరిపాట్యేతే పరుషాసితకర్కశౌ||4||

పవనాదోష్ఠకోపాఖ్యే రోగే స్తబ్ధాదిరూపావోష్ఠౌ భవతః||4||

Adhikarana pittauShThakopaH (5) · Śloka 5

పిత్తాత్తీక్ష్ణాసహౌ పీతౌ సర్షపాకృతిభిశ్చితౌ| పిటికాభిర్బహుక్లేదావాశుపాకౌ....................||5||

పిత్తాదోష్ఠకోపే తీక్ష్ణాసహత్వాదిగుణావోష్ఠౌ|| చిత్తౌ వ్యాప్తౌ||5||

Adhikarana kaphauShThakopaH (6) · Śloka 6

..............................కఫాత్ పునః| శీతాసహౌ గురుశూనౌ సవర్ణపిటకాచితౌ||6||

కఫాదోష్ఠకోపే శీతాసహత్వాదిగుణౌ|| శూనౌ శోఫయుక్తౌ||6||

Adhikarana sannipAtauShThakopaH (7) · Śloka 7

సన్నిపాతాదనేకాభౌ దుర్గంధాస్రవపిచ్ఛిలౌ| అకస్మాన్మ్లానసంశూనరుజౌ విషమపాకినౌ||7||

సన్నిపాతాదోష్ఠకోపే అనేకాభౌ నానావర్ణౌ దుర్గంధాదిగుణౌ చ అకస్మాదకారణం మ్లానత్వాదిగుణో యయోః| తేన కదాచిన్మ్లానౌ కదాచిత్ సంశూనౌ కదాచిత్ సరుజౌ కదాచిచ్చారుజౌ| విషమపాకినౌ క్వచిత్ సపాకౌ క్వచిత్ కఠినావిత్యర్థః||7||

Adhikarana raktauShThakopo~arbuda~jca (8) · Śloka 8

రక్తోపసృష్టౌ రుధిరం స్రవతః శోణితప్రభౌ| ఖర్జూరసదృశం చాత్ర క్షీణే రక్తేఽర్బుదం భవేత్||8||

రక్తోపసృష్టౌ రక్తార్దితావోష్ఠౌ రక్తవర్ణౌ భూత్వా శోణితం స్రవతః|| అత్ర చ రక్తౌష్ఠకోపే రక్తే స్రావాత్క్షీణే ఖర్జూరసదృశమర్బుదం భవేత్ ||8||

Adhikarana mAMsauShThakopaH (9) · Śloka 9

మాంసపిండోపమౌ మాంసాత్స్యాతాం మూర్చ్ఛత్కృమీ క్రమాత్||9||

మాంసాద్ దుష్టాన్మాంసపిండోపమావౌష్ఠో క్రమాచ్చ మూర్చ్ఛత్ కృమీ స్యాతాం|| 9||

Adhikarana medauShThakopaH (10) · Śloka 10

తలాభశ్వయథుక్లేదౌ సకండ్వౌ మేదసా మృదూ||10||

మేదసా దుష్టేనోష్ఠౌ తైలాభశ్వయథుక్లేదౌ తైలాభౌ శ్వయథుక్లేదౌ యయోస్తౌ తథోక్తౌ సకండ్వౌ కండూయుక్తౌ మృదూ చ భవతః||10||

Adhikarana kShatauShThakopaH (11) · Śloka 11

క్షతజావవదీర్యేతే పాట్యేతే చాసకృత్ పునః| గ్రథితౌ చ పునః స్యాతాం కండూలౌ దశనచ్ఛదౌ||11||

క్షతజావోష్ఠౌ యౌ క్షతేన కుపితౌ తయోరవదరణాదికం లింగం| (పునస్తథాప్యచికిత్సితే సతి గ్రథితౌ కండూలౌ కండూయుక్తౌ స్యాతాం)|| 11||

Adhikarana jAlArbudam (12) · Śloka 12

జలబుద్బుదవద్వాతకఫాదోష్ఠే జలార్బుదం||12||

వాతకఫాద్ధేతోర్జలబుద్బుదవజ్జలార్బుదమోష్ఠే భవతి ఇత్యోష్ఠే ఏకాదశ|| 12||

Adhikarana gaNDAlajI (13) · Śloka 13

గండాలజీస్థిరః శోఫో గండే దాహరుజాన్వితః||13||

దాహాద్యన్వితః స్థిరశ్చాచలో గండే యః శోఫః స గండాలజీ ఇతి గండ ఏకః||13||

Adhikarana SItadantaH (14) · Śloka 14

వాతాదుష్ణాసహాదంతాః శీతస్పర్శాధికవ్యథాః| దాల్యంత ఇవ శూలేన శీతాఖ్యో దాలనశ్చ సః||14||

వాతాద్ధేతోరుష్ణాసత్వాదిగుణాదంతా భవంతి| స రోగో నామ్నా శీతో దాలనశ్చోచ్యతే| (శూలేన దాల్యంత ఇవేత్యనేన శూలస్యాతిపీడాకరత్వం సూచితం )||14||

Adhikarana dantaharShaH (15) · Śloka 15

దంతహర్షే ప్రవాతామ్లశీతభక్షాక్షమా ద్విజాః| భవంత్యమ్లాశనేనైవ సరుజశ్చలితా ఇవ||15||

వాతాదేవ దంతహర్షాఖ్యే రోగే ప్రవాతాద్యక్షమా ఆమ్లాశనేనైవ సరుజశ్చలితా ఇవ దంతా భవంతి| ప్రవాతే అమ్లశీతయోర్భక్షే భక్షణే చాక్షమా అశక్తాః| అత్రాఽమ్లశబ్దో రసవాచీ| అమ్లాశనేనైవేత్యత్రాఽమ్లశబ్దో వృక్షామ్లవాచీ ||15||

Adhikarana dantaBedaH (16) · Śloka 16

దంతభేదే ద్విజాస్తోదభేదరుక్స్ఫుటనాన్వితాః||16||

దంతభేదాఖ్యే రోగే ద్విజా దంతాస్తోదభేదాద్యన్వితా భవతి| (అత్ర రుక్తోదౌ దంతమూలే| స్ఫుటనభేదౌ దంత ఏవేతి మంతవ్యం)||16||

Adhikarana dantacAlaH (17) · Śloka 17

చాలశ్చలద్భిర్దశనైర్భక్షణాదధికవ్యథైః||17||

చాలో నామ రోగశ్చలద్భిర్భక్షణాదధికవ్యథైశ్చ దశనైర్భవతి| (చలిద్భః కంపమానైర్భక్షణాద్ యస్య కస్యాపి చర్వణాదధికా పూర్వస్మాదతిరిక్తా వ్యథా పీడా యేషాం తైః)||17||

Adhikarana karAlaH (18) · Śloka 18

కరాలస్తు కరాలానాం దశనానాం సముద్భవః||18||

స కరాలో నామ రోగో యః కరాలానాం వికటానాం దంతానాం సముద్గమః||18||

Adhikarana adhidantaH (19) · Śloka 19

దంతోఽధికోఽధిదంతాఖ్యః స చోక్తః ఖలవర్ద్ధనః| జాయమానేఽతిరుగ్దంతే జాతే తత్ర తు శామ్యతి||19||

యస్తు సన్నివేశాదధికో దంతః సోఽధిదంతాఖ్యో రోగః తస్యైవ ఖలవర్ధన ఇతి నామ| తత్ర చాధిదంతే జాయమానే రుగ్జాయతే జాతే తు తస్మిన్ రుక్ శామ్యతి|| 19||

Adhikarana dantaSarkarA (20) · Śloka 20

అధావనాన్మలో దంతే కఫో వా వాతశోషితః| పూతిగంధిః స్థిరీభూతః శర్కరా...........||20||

దంతానామధావనాదప్రక్షాలనాద్యోఽన్నాదిమలః శ్లేష్మా వా వాతేన శోషితః సన్ పూతిగంధిః స్థిరీభూతశ్చ స నామ్నా శర్కరేత్యుచ్యతే||20||

Adhikarana dantakapAlikA (21) · Śloka 21

..........................సాఽప్యుపేక్షితా| శతాయత్యణుశో దంతకపాలాని కపాలికా||21||

సాఽపి శర్కరోపేక్షితా సత్యణుశోఽల్పశో దంతకపాలాని శాతయతి స కపాలికా నామ రోగః||21||

Adhikarana shyAvadantaH (22) · Śloka 22

శ్యావః శ్యావత్వమాయాతో రక్తపిత్తానిలైర్ద్విజః||22||

ద్విజో దంతో రక్తాదిభిః శ్యావవర్ణత్వమాయాతః శ్యావో నామ రోగో భవతి||22||

Adhikarana kRumidantaH (23) · Śloka 23

సమూలం దంతమాశ్రిత్య దోషైరుల్బణమారుతైః| శోషితే మజ్జ్ఞి సుషిరే దంతేఽన్నమలపూరితే| పూతిత్వాత్కృమయః సూక్ష్మా జాయంతే జాయతే తతః| అహేతుతీవ్రార్త్తిశమః ససంరంభో సితశ్చలః| ప్రలూనః పూయరక్తస్రుత్స చోక్తః కృమిదంతకః||23||

ఉల్బణమారుతైర్మారుతాధికైస్త్రిభిర్దోషైః సమూలం మూలసంహితం దంతమాశ్రిత్య తన్మజ్జని శోషితే అత ఏవ చాంతర్దంతే సుషిరేఽన్నమలపూరితే సతి తేన మలేన పూతిత్వాత్ సూక్ష్మాః కృమయో జాయంతే| తతశ్చాహేత్వకారణమేవ తీవ్రార్త్తిర్జాయతే| అకారణమేవ తస్యాః శమశ్చ| ససంరంభ ఇత్యాది ప్రకరణాద్ దంతః| ప్రలూన్ ఉద్ధూతః| ఛిన్న ఇత్యర్థః| సః రోగః కృమిదంతాఖ్య ఉక్తః| ఇతి దంతే దశ రోగాః||23||

Adhikarana shItAdaH (24) · Śloka 24

శ్లేష్మరక్తేన పూతీని వహంత్యస్రమహేతుకం| శీర్యంతే దంతమాంసాని మృదుక్లిన్నాసితాని చ| శితాదోఽసౌ..................................||24||

శ్లేష్మరక్తేన హేతునా పూతీని దుర్గంధినీ దంతమాంసాన్యహేతుకమేవాస్రం వహంతి| మృద్వాదిగుణయుక్తాని చ భవంతి శిర్యంతే చాసౌ రోగః శీతాదః||24||

Adhikarana upakushaH (25) · Śloka 25

.............ఉపకుశః పాకః పిత్తాసృగుద్భవః| దంతమాంసాని దహ్యంతే రక్తాన్యుత్సేధవంత్యతః| కండూమంతి స్రవంత్యస్రమాధ్మాయంతేఽసృజి స్థితే| చలా మందరుజో దంతాః పూతివక్త్రం చ జాయతే||25||

పిత్తాసృగుద్భవో యో దంతమాంసానాం పాకః స నామ్నోపకుశః| తత్ర దంతమాంసానాం దాహో రక్తత్వగుత్సేధశ్చ భవతి| అతశ్చోత్సేధాత్ దంతమాంసాని కండూమంత్యస్రం చ స్రవంతి| అసృజి రక్తే స్థితే రుద్ధే ఆధ్మాయంతే పరిపూర్యంతే దశనాశ్చ చలా మందరుజశ్చ భవంతి వక్త్రం చ పూతి జాయతే||25||

Adhikarana dantapuppuTaH (26) · Śloka 26

దంతయోస్త్రిషు వా శోఫో బదరాస్థినిభో ఘనః| కఫాస్రాత్తీవ్రరుక్శీఘ్రం పచ్యతే దంతపుప్పుటః||26||

దంతయోరితి ద్వయోస్త్రిషు వా దంతేషు మూలోష్వితి ప్రకరణాత్| కఫాస్రాద్ధేతోర్బదరాస్థినిభో ఘనస్తీవ్రరుక్ చ శోఫో భవతి| స చ శీఘ్రం పచ్యతే| స నామ్నా దంతపుప్పుటః||26||

Adhikarana dantavidradhiH (27) · Śloka 27

దంతమాంసే మలైః సాస్రైర్బాహ్యంతః శ్వయథుర్గురుః| సరుగ్దాహః స్రవేద్భిన్నః పూయాస్రం దంతవిద్రధిః||27||

సాస్రైః సరక్తైర్వాతాదిభిస్త్రిభిర్దోషైర్దంతమాంసే అంతర్బహిశ్చ గురుః సరుగ్దాహశ్చ శ్వయథుర్భవతి| స చ భిన్నః పూయాస్రం స్రవేత్| స రోగో నామ్నా దంతావిద్రధిః||27||

Adhikarana suShiraH (28) · Śloka 28

శ్వయథుర్దంతమూలేషు రుజావాన్ రక్తపిత్తజః| లాలాస్రావీ స సుషిరో దంతమాంసప్రశాతనః||28||

దంతమూలేషు దంతోత్పత్తిస్థానేషు రక్తపిత్తజో రుజావాన్ రుజాయుక్తః లాలాస్రావీ లాలాస్రవయుక్తో దంతమాంసప్రశాతనశ్చ యః శ్వయథుః స నామ్నా సుషిరః| దంతమాంసం ప్రకర్షేణ శాతయతీతి దంతమాంసప్రశాతనః||28||

Adhikarana mahAsuShiraH (29) · Śloka 29

స సన్నిపాతజ్వరవాన్ సపూయరుధిరస్రుతిః| మహాసుషిర ఇత్యుక్తో విశీర్ణద్విజబంధనః||29||

స ఏవ శోఫః సన్నిపాతజ్వరాదినా యుక్తో విశ్లిష్టదంతబంధనస్థానశ్చ నామ్నా మహాసుషిర ఇత్యుక్తః||29||

Adhikarana adhimAMsakaH (30) · Śloka 30

దంతాంతే కీలవచ్ఛోఫో హనుకర్ణరుజాకరః| ప్రతిహంత్యభ్యవహృతిం శ్లేష్మణా సోఽధిమాంసకః||30||

శ్లేష్మణా హేతునా దంతాంతే దంతమాలావిచ్ఛేదే హన్వాదిరుజాకరో యః శ్వయథురభ్యవహృతిం భోజనం ప్రతిహంత్యంతరా శల్యభూతత్వాత్ స రోగో నామ్నాఽధిమాంసకః||30||

Adhikarana vidarBaH (31) · Śloka 31

ఘృష్టేషు దంతమాంసేషు సంరంభో జాయతే మహాన్| యస్మింశ్చలంతి దంతాశ్చ స విదర్భోఽభిఘాతజః||31||

స విదర్భో నామాభిఘాతజో రోగో భవతి| యో యేన కేనచిత్ ఘృష్టేషు దంతమాంసేషు మహాన్ సంరంభో జాయతే| యస్మిన్ దంతాశ్చాచలాశ్చలంతి||31||

Adhikarana dantanADyaH pa~jca (33) · Śloka 33

దంతమాంసాశ్రితాన్ రోగాన్ యః సాధ్యానప్యుపేక్షతే| అంతస్తస్యాస్రవన్ దోషః సూక్ష్మాం సంజనయేద్గతిం| పూయం ముహుః సా స్రవతి త్వఙ్మాంసాస్థిప్రభేదినీ| తాః పునః పంచ విజ్ఞేయా లక్షణైః స్వైర్యథోదితైః||33||

యః పురుషః సాధ్యానపి దంతమాంసాశ్రితాన్ రోగానుపేక్షతే తస్యాంతరస్రవన్ గృహ్ణన్ దోషాః సూక్ష్మాం గతిం నాడీం సంజనయేత్| సా చ నాడీ త్వగాదిభేదినీ ముహుః పూయం స్రవతి| (యః పురుషః సాధ్యాన్ సాధయితవ్యాన్ శీతాదాదీనుపేక్షతే న సాధయతి అపి శబ్దాన్న కేవలమన్యరోగోపేక్షయా దోషదిభిః స్వయమపి జాయత ఇతి సూచితం| తస్యాంతఃస్థితో దోషః అస్రవన్ స్రోతోరోధాదనిర్గచ్ఛన్| దోషశబ్దేన పూయం గృహ్యతే)| తాః పునర్నాడ్యః పంచ విజ్ఞేయాః| కథమిత్యాహ-స్వైర్నాడీవిజ్ఞాననిర్దిష్టైః పృథగ్దోషసన్నిపాతశల్యభేదేన వాతాత్ సరుగిత్యాదిభిర్లక్షణైర్యథోదితైః| ఏవం దంతమూలే త్రయోదశ రోగాః||33||

Adhikarana vAtAdidUShitA - jihvA (34) · Śloka 34

శాకపత్రఖరా స్రస్తా స్ఫుటితా వాతదూషితా| జిహ్వా పిత్తాత్సదాహోషా రక్తైర్మాసాంకురైశ్చితా| శాల్మలీకంటకాభైస్తు కఫేన బహలా గురుః||34||

వాతదూషితా జిహ్వా శాకతరుపత్రవత్ ఖరా స్రస్తా చ నిబంధనాత్ భవతి స్ఫుటితా చ| పిత్తాద్ధేతోర్దాహాదియుక్తా జిహ్వా భవతి| కఫేన హేతునా దూషితా జిహ్వా తు శాల్మలీకంటకాభైర్మాంసాంకురైశ్చితా వ్యాప్తా బహలా గురుశ్చ భవతి||34||

Adhikarana alasaH (35) · Śloka 35

కఫపిత్తాదధః శోఫో జిహ్వాస్తంభకృదున్నతః| మత్స్యగంధిర్భవేత్ పక్వః సోఽలసో మాంసశాతనః||35||

జిహ్వాయా అధోభాగే కఫపిత్తాచ్ఛోఫో జిహ్వాస్తంభకృదున్నతశ్చ భవతి స చ పక్వః సన్ మత్స్యగంధిర్భవేన్మాంసశాతనశ్చ| స రోగం నామ్నాఽలసః||35||

Adhikarana adhijihvA (36) · Śloka 36

ప్రబంధనేఽధో జిహ్వాయాః శోఫో జిహ్వాగ్రసన్నిభః| సాంకురః కఫపిత్తాస్రైర్లాలోషాస్తంభవాన్ ఖరః| అధిజిహ్వాః సరుక్కండూర్వాక్యాహారవిఘాతకృత్||36||

జిహ్వాయా అధోభాగే ప్రబంధనే మూలే జిహ్వాగ్రసన్నిభః సాంకురశ్చ సః శోఫః కఫాదిభిర్లాలాదియుక్తః ఖరః ఖరస్పర్శో రుగాదికృచ్చ భవతి స రోగో నామ్నా అధిజిహ్వః| విఘాతశబ్దః వాక్యాహారాభ్యాం సంబధ్యతే||36||

Adhikarana upajihvA (37) · Śloka 37

తాదృగేవోపజిహ్వాస్తు జిహ్వాయా ఉపరి స్థితః||37||

తాదృగేవైవంలక్షణ ఏవ జిహ్వాయా ఉపై స్థితః శోఫ ఉపజిహ్వాఖ్యో రోగః| ఇతి జిహ్వాయాం షట్||37||

Adhikarana tAlupiTakA (38) · Śloka 38

తాలుమాంసేఽలినాద్ దుష్టే పిటకాః సరుజాః ఖరాః| బహ్వ్యో ఘనాస్రావయుతాస్తాస్తాలుపిటకాః స్మృతాః|38|

అనిలాత్తాలుమాంసే దుష్టే సరుజత్వాదిగుణా యాః పిటకా భవంతి తా నామ్నా తాలుపిటకాః స్మృతాః||38||

Adhikarana galaSuNDikA (38) · Śloka 38

తాలమూలే కఫాత్సాస్రాన్మత్స్యబస్తినిభో మృదుః| ప్రలంబః పిచ్ఛిలః శోఫో నాసయాహారమీరయన్| కంఠోపరోధతృట్కాసవమికృద్ గలశుండికా||38||

సాస్రాత్ కఫాత్తాలుమూలే యః శోఫో భవతి| కింభూత ఇత్యాహ-మత్స్యబస్తినిభత్వాదిస్వరూపః| మత్స్యబస్తిః శిక్లమత్స్యేషు మధ్యే దృశ్యతే| స శోఫో భుజ్యమానమాహారం నాసరయేన్ ప్రేరయన్ కంఠోపరోధాదికృద్ భవతి| స రోగో నామ్నా గలశుండికా||38||

Adhikarana tAlusaMhatiH (39) · Śloka 39

తాలుమధ్యే నిరుఙ్మాంసం సంహతం తాలుసంహతిః||39||

తాలుమధ్యే రుజయా వినా యన్మాంసం సంహతం భవతి స రోగస్తాలుసంహతిర్నామ్నా| సంహతమేకత్ర పుంజీభూతం||39||

Adhikarana tAlvarbudam (40) · Śloka 40

పద్మాకృతిస్తాలుమధ్యే రక్తాచ్ఛ్వయథురర్బుదం||40||

రక్తాద్ధేతోస్తాలుమధ్యే యః పద్మాకృతిః శ్వయథుః స నామ్నాఽర్బుదం భవతి||40||

Adhikarana kacCapaH (41) · Śloka 41

కచ్ఛపః కచ్ఛపాకారశ్చిరవృద్ధిః కఫాదరుక్||41||

తత్రైవ తాలుమధ్యే కఫాద్ధేతోశ్చిరవృద్ధీ రుజారహితశ్చ యః కచ్ఛపాకారః శ్వయథుః స నామ్నా కచ్ఛపః||41||

Adhikarana tAlupuppuTaH (42) · Śloka 42

కోలాభః శ్లేష్మమేదోభ్యాం పుప్పుటో నీరుజః స్థిరః||42||

తత్రైవ శ్లేష్మమేదోభ్యాం బదరసదృశః స్థిరో నీరుజశ్చ యః శ్వయథుః స నామ్నా పుప్పుటః|| 42||

Adhikarana tAlupAkaH (43) · Śloka 43

పిత్తేన పాకః పాకాఖ్యః పూయాస్రావీ మహారుజః||43||

పిత్తేన తాలుమధ్యే పూయాస్రావీ మహారుజశ్చ యః పాకః స రోగో నామ్నా పాకః|| 43||

Adhikarana tAluSoShaH (44) · Śloka 44

వాతపిత్తజ్వరాయాసైస్తాలుశోషస్తదాహ్వయః||44||

వాతపిత్తాదిభిస్తాలుని శోషో భవతి స రోగస్తదాహ్వయస్తాలుశోషనామేత్యర్థః| ఇత్యష్టౌ తాలురోగాః|| 44||

Adhikarana rohiNI (45) · Śloka 45

జిహ్వాప్రబంధజాః కంఠే దారుణా మార్గరోధినః| మాంసాంకురాః శీఘ్రచయా రోహిణీ శీఘ్రకారిణీ| కంఠాస్యశోషకృద్వాతాత్సా హనుఃశ్రోత్రరుక్కరీ| పిత్తాజ్జ్వరోషాతృణ్మోహకంఠధూమాయనాన్వితా| క్షిప్రజా క్షిప్రపాకాతిరాగిణీ స్పర్శనాసహా| కఫేన పిచ్ఛిలా పాండురసృజా స్ఫోటకాచితా| తప్తాంగారనిభా కర్ణరుక్కరీ పిత్తజాకృతిః| గంభీరపాకా నిచయాత్ సర్వలింగసమన్వితా||45||

కంఠే కంఠస్యాంతర్భాగే జిహ్వాప్రబంధనే జిహ్వామూలే జాతా యే దారుణాదిగుణా మాంసాంకురాస్తే రోహిణీ నామ రోగే భవతి| సా చ శీఘ్రకారిణీ శీఘ్రమేవ స్వం కర్మ మారణాఖ్యం కరోతి| కంఠేత్యాది రుక్పర్యంతం వాతజరోహిణీలక్షణం| జ్వరాదికం స్పర్శనాసహాంతం పిత్తరోహిణ్యాః| కఫేన రోహిణీ పిచ్ఛిలా పైచ్ఛిల్యయుక్తా పాండుః పాండూరవర్ణా చ భవతి| అసృజా దోషదుష్టేన రోహిణీ స్ఫోటకాచితత్వాదిగుణా పిత్తజాకృతిః పిత్తరోహిణీసమానలక్షణా చ| నిచయాత్ సన్నిపాతాద్రోహిణీ గంభీరపాకాఽవగాఢపాకా సర్వైర్వాతాదిరోహిణీలింగైః సమన్వితా చ భవతి|| 45||

Adhikarana SAlUkaH (46) · Śloka 46

దోషైః కఫోల్బణైః శోఫః కోలవత్ గ్రథితోన్నతః| శూకకంటకవత్ కంఠే శాలూకో మార్గరోధనః||46||

కఫోల్బణైస్త్రిభిర్దోషైర్బదరవత్ గ్రథితశ్చోన్నతశ్చ శూకవత్ కంటకవచ్చ స్రోతోరోధనో యః శ్వయథుః కంఠే భవతి స నామ్నా శాలూకః|| 46||

Adhikarana vRundaH (47) · Śloka 47

వృందో వృత్తోన్నతో దాహజ్వరకృద్గలపార్శ్వగః||47||

తైరేవ దోషైర్గలస్య పార్శ్వగో వృత్తోన్నతో దాహజ్వరకృచ్చ యః శ్వయథుః స నామ్నా వృందః| ( అనుక్తకారణవిశేషత్వాత్ పూర్వోక్తైరేవ దోషైః కృతో గలపార్శ్వగః గలమార్గస్య వామదక్షిణాన్యతరపార్శ్వగతః వృత్తశ్చోన్నతశ్చ వృత్తోన్నతః| వృత్తో వర్తులః| దాహం జ్వరం చ కరోతీతి దాహజ్వరకృత్ దాహాదిజ్వరం కరోతీతి వా య ఏవంవిధః శోఫః స వృందాఖ్యో రోగః )||47||

Adhikarana tuNDikerikA (48) · Śloka 48

హనుసంధ్యాశ్రితః కంఠే కార్పసీఫలసన్నిభః| పిచ్ఛలో మందరుక్శోఫః కఠినస్తుండికేరికా||48||

తైరేవ యః శ్వయథుః కంఠే హనుసంధిమాశ్రిత్య జాతః కార్పాసీఫలసదృశః పిచ్ఛిలత్వాదిగుణశ్చ భవతి స నామ్నా తుండికేరికా||48||

Adhikarana galaughaH (49) · Śloka 49

బాహ్యాంతఃశ్వయథుర్ఘోరో గలమార్గార్గలోపమః| గలౌఘో మూర్ద్ధగురుతాతంద్రాలాలాజ్వరప్రదః||49||

తైరేవ యః శ్వయథుః కంఠే బాహ్యాంతః బహిర్భాగేఽంతర్భాగే చ ఘోరో భయంకరః గలస్రోతసోఽర్గలోపమో ద్వారబంధనసదృశో మూర్ధగురుతాదిప్రదశ్చ స నామ్నా గలౌఘః| (తప్తాంగారనిభా తప్తాంగారసదృశీ తాపద్వినాంగారస్యాసంభవాదంగారశబ్దేనైవ తాపే సిద్ధే పునరపి తప్తాంగారనిభేత్యుక్తత్వాదస్య తాపరాగాద్యతిశయో ధ్వన్యతే)|| 49||

Adhikarana valayam (50) · Śloka 50

వలయం నాతిరుక్శోఫస్తద్వదేవాయతోన్నతః||50||

తైరేవ దోషైస్తద్వదేవ బాహ్యాంతర్గలమార్గార్గలోపమో నాతిరుగాయతోన్నతశ్చ యః శోఫః స వలయమితి నామ్నా భవతి||50||

Adhikarana gilAyukaH (51) · Śloka 51

మాంసకీలో గలే దోషైరేకోఽనేకోథవాల్పరుక్| కృచ్ఛ్రోఛ్వాసోఽభ్యవహృతిః పృథుమూలో గిలాయుకః||51||

దోషైర్వాతాదిభిర్గలే ఏకో వాఽనేకో వా కృచ్ఛ్రోఛ్వాసః కృచ్ఛ్రాభ్యవహృతిశ్చ యో మాంసాంకురో భవతి స నామ్నా గిలాయుకః||51||

Adhikarana shataghnI (52) · Śloka 52

భూరిమాంసాంకురవృతా తీవ్రతృడ్జ్వరమూర్ద్ధరుక్| శతఘ్నీ నిచితా వర్తిః శతఘ్నీవాతిరుక్కరీ||52||

తైరేవ దోషైః కృతా భూరిభిః ప్రభూతైర్మాసాంకురైవృతా పరివృతా తీవ్రతృడాదియుక్తా గలే నిచితా కంఠస్రోతసి సమంతాద్వ్యాప్తా యా వర్త్తిరతిరుక్కరీ భవతి స రుజాయాఽకృత్యా చ శతఘ్నీసాదృశ్యాచ్ఛతఘ్నీ| శతఘ్న్యాఖ్యశ్చాయుధః కంటకాచితా యష్టిర్భవతి||52||

Adhikarana galavidradhiH (53) · Śloka 53

వ్యాప్తసర్వగలః శీఘ్రజన్మపాకో మహారుజః| పూతిపూయనిభాస్రావీ శ్వయథుర్గలవిద్రధిః||53||

వ్యాప్తసర్వగలత్వాదియుక్తః శ్వయథుర్నామ్నా గలవిద్రధిః| శీఘ్రం జన్మపాకౌ యస్య స తథోక్తః| వ్యాప్తసర్వగలః గలే సమంతాద్వ్యాప్తః| అత్ర సర్వశబ్దేన గలస్య బాహ్యాభ్యంతరపరిగ్రహః| పూతిపూయనిభశబ్దేన పక్వోఽప్యన్యవిద్రధివత్ పూయం న స్రవతి తత్తుల్యం కఫమేవ స్రవతీత్యర్థః|| 53||

Adhikarana galArbudam (54) · Śloka 54

జిహ్వావసానే కంఠాదావపాకం శ్వయథుం మలాః| జనయంతి స్థిరం రక్తం నీరుజం తద్ గలార్బుదం||54||

మలా వాతాదయో జిహ్వాయ అవసానే కంఠస్యాదౌ ప్రారంభే వా పాకరహితం స్థిరమచలం లోహితం రుజారహితం చ యం శ్వయథుం జనయంతి తద్ గలార్బుదం భవతి| (జిహ్వాయా అవసానే అంతే హృదయే జిహ్వావసానమితి ధన్వంతరిః| హృదయాత్ పచ్యమానానామాధ్మానాద్రుక్మసారవత్| కఫశోణితమాంసానాం సారో జిహ్వా ప్రజాయతే| అత్ర కంఠరోగప్రసంగాత్ జత్రోరుపరి జిహ్వావసానమితి మంతవ్యం )||54||

Adhikarana galagaNDaH (55) · Śloka 55

పవనశ్లేష్మమేదోభిర్గలగండో భవేద్ బహిః| వర్ద్ధమానః స కాలేన ముష్కవల్లంబతే నిరుక్||55||

పవనాదిభిర్బహిస్త్వగ్భాగే గలగండాఖ్యో రోగో భవేత్| స చ కాలేన వర్ద్ధమానో నిరుక్ సన్ ముష్కవద్ వృషణవల్లంబతే||55||

Adhikarana galagaNDaBedAH (56) · Śloka 56

కృష్ణారుణో వా తోదాఢ్యః స వాతాత్కృష్ణరాజిమాన్| వృద్ధస్తాలుగలే శోషం కుర్యాచ్చ విరసాస్యతాం| స్థిరః సవర్ణః కండూమాన్ శీతస్పర్శో గురుః కఫాత్| వృద్ధస్తాలుగలే లేపం కుర్యాచ్చ మధురాస్యతాం| మేదసా శ్లేష్మవృద్ధానివృద్ధ్యోః సోఽనువిధీయతే| దేహం వృద్ధశ్చ కురుతే గలే శబ్దం స్వరేఽల్పతాం||56||

తత్ర కృష్ణ ఇత్యాదినా పవనహేతుకస్య గలగండస్య లింగం| శ్లేష్మజస్య స్థిర ఇత్యాది| మేదసా హేతోర్గలగండే శ్లేష్మవత్ కఫగలగండవత్ లింగం| స గలగండో హానివృద్ధ్యోశ్చ దేహమనువిధీయతే| యదైవ దేహో వర్ద్ధతే తదైవ గలగండోఽపి వర్ద్ధతే| యదైవ దేహోఽపచీయతే తదైవ సోఽపీత్యర్థః| స చ మేదోజో గలే గండో వృద్ధో గలశబ్దాదికం కురుతే|| 56||

Adhikarana svarahA (57) · Śloka 57

శ్లేష్మరుద్ధానిలగతిః శుష్కకంఠో హతస్వరః| తామ్యన్ ప్రసక్తం శ్వసితి యేన స స్వరహాఽనిలాత్||57||

యేన రోగేణ పురుషః శ్లేష్మరుద్ధానిలగతిః శుష్కకంఠత్వాదియుక్తో భవతి సోఽనిలాజ్జయతే స నామ్నా స్వరహా| (శ్లేష్మణా రుద్ధా అనిలస్య ప్రాణాఖ్యస్య మరుతో గతిర్గమనం యస్య| శుష్కమనార్ద్రం కంఠం యస్య| హతస్వరః సన్నస్వరః తామ్యన్ గ్లపితేంద్రియః| ప్రసక్తం కఫావృతకంఠమార్గత్వాత్ ప్రకర్షేణ సక్తం| శ్వసితి శ్వాసముక్తిం కరోతి )| ఇత్యష్టాదశ గలరోగాః||57||

Adhikarana muKapAkaH vAtajaH (58) · Śloka 58

కరోతి వదనస్యంతర్వ్రణాన్ సర్వసరోఽనిలః| సంచారిణోఽరుణాన్ రూక్షానోష్ఠౌ తామ్రౌ చలత్వచౌ| జిహ్వా శీతాసహా గుర్వీ స్ఫుటితా కంటకాచితా| వివృణోతి చ కృచ్ఛ్రేణ ముఖం పాకో ముఖస్య సః||58||

సర్వసరో వ్యాప్తిమాననిలోఽంతర్వదనం సంచార్యాదిగుణాన్ వ్రణాన్ కరోతి| సంచారిణోఽనియతస్థానాః తతశ్చోష్ఠౌ తామ్రౌ తామ్రవర్ణౌ మలత్వచః చ భవతః| జిహ్వా శీతాసత్వాదిగుణా| స చాఽఽతురః కృచ్ఛ్రేణ ముఖం వివృణోతి స రోగో నామ్నా ముఖపాకః||58||

Adhikarana UrdhvagudaH (59) · Śloka 59

అధః ప్రతిహతో వాయురర్శోగుల్మకఫాదిభిః| యాత్యూర్ధ్వం వక్త్రదౌర్గంధ్యం కుర్వన్నూర్ధ్వగుదస్తు సః||59||

అర్శోగుల్మాసిభిర్వాయురధఃప్రతిహతో వక్త్రదౌర్గంధ్యం కుర్వన్ ఊర్ధ్వం యాతి| స రోగో నామ్నా ఊర్ధ్వగుదః||59||

Adhikarana pittajaH raktajashca mukhapAkaH (60) · Śloka 60

ముఖస్య పిత్తజే పాకే దాహోషే తిక్తవక్త్రతా| క్షారోక్షితక్షతసమా వ్రణాస్తద్వచ్చ రక్తజే||60||

పిత్తజముఖపాకే దాహాదికం లింగం| క్షారేణోక్షితం సిక్తం యత్ క్షతం వ్రణస్తత్సమా దాహవేదనాదిగుణా వ్రణః| తద్వదేవ రక్తజే||60||

Adhikarana kaphajamukhapAkaH (61) · Śloka 61

కఫజే మధురాస్యత్వం కండూమత్పిచ్ఛిలా వ్రణాః||61||

కఫజే ముఖపాకే మధురాస్యత్వాది లింగం| కండూమంతశ్చ| తే పిచ్ఛిలాశ్చ కండూమత్పిచ్ఛిలాః ||61||

Adhikarana kaPArbudam (62) · Śloka 62

అంతఃకపోలమాశ్రిత్య శ్యావపాండుకఫోఽర్బుదం| కుర్యాత్తద్ ఘట్టితం ఛిన్నం మృదితం చ వివర్ధతే||62||

అంతఃకపోలం కపోలాంతర్భాగమాశ్రిత్య కఫః శ్యావపాండ్వర్బుదం కుర్యాత్| తచ్చార్బుదం ఘట్టితం శాకపత్రాదినావఘౄష్టం ఛిన్నం వృద్ధిపత్రాదినా| మృదితం విలాయనాయ కృతమర్దనమపి పునర్వర్ద్ధతే| (సర్వాస్యరోగస్యాస్యాంతఃకపోలకథనమాస్యాంతర్భాగద్యోతనార్థం| ఆశ్రిత్యేత్యుక్తత్వాత్ ప్రవృద్ధస్య పునర్బహిర్గతిః సూచితా| వివర్ద్ధత ఇత్యుక్తత్వాత్ ఛేదనాద్యనంతరజనితస్య పూర్వస్మాదాధిక్యమపి సూచితం)||62||

Adhikarana sannipAtamuKapAkaH (63) · Śloka 63

ముఖపాకో భవేత్ సాస్రైః సర్వైః సర్వాకృతిర్మలైః||63||

సాస్రైః సరక్తైః సవైర్మలైః వాతాదిభిర్ముఖపాకో నామ సర్వలక్షణో రోగో భవేత్| (సర్వాకృతిః సర్వలక్షణః సర్వేషాం వాతాదిముఖపాకానాం లక్షణైర్యుక్త ఇత్యర్థః)||63||

Adhikarana pUtyAsyatA (64) · Śloka 64

పూత్యాస్యతా చ తైరేవ దంతకాష్ఠాదివిద్విషః||64||

దంతకాష్ఠాదివిద్విషః అననుష్ఠితదంతకాష్ఠాదికస్య పురుషస్య ఆదిశబ్దేనాంజననస్యధూమగండూషాదిపరిగ్రహః| తైరేవేతి సాస్రైర్మలైః పూత్యాస్యనామా రోగో భవతి| ఇత్యష్టౌ సర్వాస్యరోగాః||64||

Adhikarana mukhAmayAnAM sa~gkhyA (65) · Śloka 65

ఓష్ఠే గండే ద్విజే మూలే జిహ్వాయాం తాలుకే గలే| వక్త్రే సర్వత్ర చేత్యుక్తా పంచసప్తతిరామయాః| ఏకాదశైకో దశ చ త్రయోదశ తథా చ షట్| అష్టావష్టాదశాష్టౌ చ క్రమాత్..............||65||

ఇత్యనంతరోక్తప్రకారేణౌష్ఠాదిష్వష్టసు స్థానేషు పంచసప్తతిరామయా ఉక్తాః| కేన విభాగేనేత్యాహ-ఏకాదశేత్యాది| ఓష్ఠేషు ఖండౌష్ఠః వాతోష్ఠకోపః, పిత్తౌష్ఠకోపః, కఫౌష్ఠకోపః, సన్నిపాతౌష్ఠకోపః, రక్తౌష్ఠకోపః, అర్బుదమ్మ్ మాంసౌష్ఠకోపః, మేదౌష్ఠకోపః, క్షతౌష్ఠకోపః, జలార్బుదాఖ్యాః ఇత్యేకాదశరోగాః| గండే గండాలజ్యాఖ్య ఏకో రోగః| ద్విజే దంతే శీతదంత, దంతహర్ష, దంతభేద, చాల, కరాలాధిదంత, శర్కరా, కపాలికా, శ్యావ, కృమిదంతాఖ్య దశ రోగాః| మూలే ప్రకరణాద్దంతమూలే శీతాద, ఉపకుశ, దంతపుప్పుట, దంతవిద్రధి, సుషిర, మహాసుషిరాఽధిమాంస, విదర్భాఖ్యాః పంచభిర్నాడీభిః సహ త్రయోదశ రోగా భవంతి| జిహ్వాయాం వాతదూషితా, పిత్తదూషిత్తా, కఫదూషితాఽలసాఽధిజిహ్వోపజిహ్వాకాఖ్యాః షడ్రోగా భవంతి| తాలుకే తాలుపిటకా, గలశుండీ, తాలుసంహతి, తాల్వర్బుద, కచ్ఛప, తాలు-పుప్పుట, తాలుపాక, తాలుశోషాఖ్యా అష్టౌ రోగాః| గలే వాతరోహిణీ, పిత్తరోహిణీ, కఫరోహిణీ, రక్తరోహిణీ, సన్నిపాతరోహిణీ, శాలూక, వృంద, తుండికేరీ, గలౌఘ, వలయ, గిలాయుక, శతఘ్నీ, గలవి-ద్రధి, గలార్బుద, పవనగలగండ, శ్లేష్మగలగండ మేదోగలగండ, స్వరహాఖ్యా అష్టాదశ రోగా భవంతి| సర్వత్రాశేషే వక్త్రే వాతముఖపాకోఽర్ధ్వగుద, పిత్తముఖపాక, రక్తముఖపాక, కఫముఖపాక, కఫార్బుద, సన్నిపాతముఖపాక, పూత్యాస్యాఖ్యా అష్టౌ రోగా భవంతీతి క్రమార్థః| ఏవమేకీకృత్యైతే పంచసప్తతీ రోగాః||65||

Adhikarana mukharogANAM sAdhyAsAdhyatA (66-25) · Śloka 25

............................తేష్వనుపక్రమాః| కరాలో మాంసరక్తౌష్ఠావర్బుదాని జలాద్వినా| కచ్ఛపస్తాలుపిటకా గలౌఘః సుషిరో మహాన్| స్వరఘ్నోర్ధ్వగుదశ్యావశతఘ్నీవలయాలసాః| నాడ్యోష్ఠకోపౌ నిచయాద్రక్తాత్సర్వైశ్చ రోహిణీ| దశనే స్ఫుటితే దంతభేదః పక్వోపజిహ్వకా| గలగండః స్వరభ్రంశీ కృచ్ఛ్రోచ్ఛ్వాసోఽతివత్సరః| యాప్యస్తు హర్షో భేదశ్చ శేషాన్ శస్త్రౌషధైర్జయేత్||66|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే ముఖరోగవిజ్ఞానీయో నామ పంచవింశోఽధ్యాయః||25||

తేషు మధ్య ఇమేఽనుపక్రమాస్త్యాజ్యాః| క ఇత్యాహ-కరాలో ఇత్యాది| కరాలో నామ దంతరోగః| మాంసౌష్ఠరక్తౌష్ఠావోష్ఠరోగౌ| జలాద్వినా జలార్బుదమేకం వర్జయిత్వా శేషాణి చత్వార్యర్బుదానీత్యోష్ఠార్బుద-గలార్బుద-తాల్వర్బుద-కఫార్బుదానీత్యేతాన్యసాధ్యాని| కచ్ఛపో నామ తాలురోగస్తాలుపిటకా చ| గలౌఘాఖ్యో గలరోగః| మహాన్ సుషిరః మహాసుషిరాఖ్యో దంతమూలరోగః తథా స్వరఘ్నాదయశ్చ| స్వరఘ్నాఖ్యః సర్వాస్యరోగః| శ్యావాఖ్యో దంతరోగః, శతఘ్ని కంఠరోగః, తద్వద్వలయం| అలసో జిహ్వారోగః| ఏతే చాసాధ్యాః| నాడీ దంతమలజా సన్నిపాతజా త్యాజ్యా| ఓష్ఠకోపః సన్నిపాతజోఽసాధ్యః| రక్తాత్ సర్వైః రోహిణీ చ రక్తసన్నిపాతరోహిణ్యౌ కంఠరోగావసాధ్యౌ| దంతభేదాఖ్యో రోగో దశనే స్ఫుటిత ఏవాసాధ్యో న త్వస్ఫుటితే| ఉపజిహ్వికా పక్వా ఏవాసాధ్యా| గలగండః స్వరభ్రంశీ స్వరహా కృచ్ఛ్రోచ్ఛ్వాసత్వేన చ యుక్తోఽతిక్రాంతవత్సరశ్చ త్యాజ్యః| దంతహర్షో దంతభేదశ్చ యాప్యః| ఏభ్యః శేషాన్ యథాయోగం వక్ష్యమాణప్రకారేణ శస్త్రైరౌషధైశ్చ జయేదితి|| 66|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయామష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాముత్తరతంత్రే పంచవింశోఽధ్యాయః||