45. pratyēkalūtāpratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha pratyekalUtApratiShedho nAma pa~jcacatvAriMsho~adhyAyaH, adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಲೂತಾಪ್ರತಿಷೇಧಂ ನಾಮಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಲೂತಾನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಧಾನುಮುಕ್ತ್ವಾ ಯಥಾಪ್ರಧಾನಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಪ್ರದರ್ಶಯಿತುಮಧ್ಯಾಯ ಆರಭ್ಯತೇ|| ೧||

Adhikarana kapilAlakShaNaM pratiShedhashca (2) · Śloka 2

ಆದಂಶೇ ಪಿಟಕಾ ತಾಮ್ರಾ ಭವೇತ್ಕಪಿಲಯಾ ಸ್ಥಿರಾ| ಲಸೀಕಾ ರೋಮಕೂಪೇಷು ದಾಹೋಷ್ಣೌ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಗೌರವಮ್| ಪಾನನಸ್ಯಾಞ್ಜನಾಲೇಪಸೇಕೇಷ್ವತ್ರ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ನಿಶಾಪದ್ಮಕಕುಷ್ಠೈಲಾಕರಞ್ಚಕಕುಭತ್ವಚಃ| ಸ್ಥಿರಾರ್ಕಪರ್ಣ್ಯಪಾಮಾರ್ಗಬ್ರಾಹ್ಮೀಜ್ವಲನನಾಕುಲೀಃ| ಅಥವಾ ಕುಷ್ಠಪತ್ತಙ್ಗನಖಜೋಽಙ್ಗಕಕುಙ್ಕುಮಮ||೨||

ಕಪಿಲಾಖ್ಯಯಾ ಲೂತಾಯಾ ಆದಂಶೇ ತಾಮ್ರಾ ಸ್ಥಿರಾ ಚ ಪಿಟಕಾ ಭವೇನ್ಮೂರ್ಧಗೌರವಾನ್ತಂ ಚ| ಅತ್ರ ನಿಶಾದಿಕಂ ನಾಕುಲ್ಯನ್ತಂ ಪಾನಾದಿಷು ಯೋಜಯೇದಥವಾ ಕುಷ್ಠಾದಿಕಂ ಕುಙ್ಕುಮಾನ್ತಮ್| ಕಕುಭೋಽರ್ಜುನಃ| ಅರ್ಕಪರ್ಣ್ಯಲರ್ಕಃ|| ೨||

Adhikarana agnimukhIlakShaNam pratiShedhashca (3) · Śloka 3

ಅಗ್ನಿಮುಖ್ಯಾತಿರುಕ್ಸ್ಫೋಟಃ ಸಮ್ಭವತ್ಯಗ್ನಿದಗ್ಧವತ್| ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲಾಸಮಾನೇನ ಪ್ರಸ್ವಿದ್ಯತಿ ವಿಷೋಷ್ಮಣಾ| ತೃಡ್ದಾಹಕಮ್ಪಮೂರ್ಚ್ಛಾವಾನ್ ಪಿತ್ತಾಸ್ರಮತಿಸಾರ್ಯತೇ| ಯೋಜಯೇತ್ಪೂರ್ವವತ್ತತ್ರ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ತ್ವರಾನ್ವಿತಃ| ಕುಷ್ಠಲಾಮಜ್ಜಕೋಶೀರಮಧುಕಂ ಮಧುಕಂ ಮಧು| ಲಾಭತಃ ಶೀತವೀರ್ಯಾಣಿ ತಾಲೀಸಂ ಗೋಪಕನ್ಯಕಾಮ್||೩||

ಅಗ್ನಿಮುಖ್ಯಾಖ್ಯಯಾ ಲೂತಯಾ ಆದಂಶೇ ಅತಿರುಕ್ಸ್ಫೋಟಃ ಸಮ್ಭವತಿ ಯಥಾಽಗ್ನಿದಗ್ಧೇ| ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲಾಸದೃಶೇನ ಚ ವಿಷೋಷ್ಮಣಾ ಪುರುಷಃ ಪ್ರಸ್ವಿದ್ಯತಿ| ತೃಡಾದಿಮಾಂಶ್ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮತಿಸಾರ್ಯತೇ| ತತ್ರಾಗ್ನಿಮುಖ್ಯಾಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಕೃತ್ವಾ ತ್ವರಯಾ ಪೂರ್ವವತ್ ಕಪಿಲಾವತ್ ಪಾನಾದಿಕಂ ಯೋಜಯೇತ್| ಶೀತವೀರ್ಯಾಣಿ ಚನ್ದನೋಶೀರಾದೀನಿ ಚ ಲಾಭತೋ ಯಥಾಲಾಭಮ್| ತಾಲೀಸಾದಿಕಂ ಚ|| ೩||

Adhikarana pItAlakShaNaM pratiShedhashca (4) · Śloka 4

ಪೀತಯಾ ಪೀತವಿಣ್ಮೂತ್ರದಂಶಕ್ಲೇದಾಕ್ಷಿದರ್ಶನಃ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾಚ್ಛರ್ದಿಶಿರೋದುಃಖಜ್ವರಾರೋಚಕಶೂಲವಾನ್| ತತ್ರೇಷ್ಟಾಃ ಕಟಭೋಶೀರಮುಞ್ಜಾವಞ್ಜುಲಪಾವಕಾಃ| ವಂಶಕಾಶಾರ್ಜುನಕುಶಾಃ ಶಿರೀಷಕಿಣಿಹೀತ್ವಚಃ| ಅಥವಾ ವನ್ಯಬಾಹ್ಲೀಕಕುಷ್ಠಕೇಸರಜೋಙ್ಗಕಮ್||೪||

ಪೀತಾಖ್ಯಯಾ ಲೂತಯಾ ಆದಂಶೇ ಸತಿ ಪುರುಷ ಪೀತವರ್ಣೈರ್ವಿಡಾದಿಭಿರ್ಮೂಚ್ಛಾದಿಭಿಶ್ಚ ಯುಕ್ತೋ ಭವತಿ| ತತ್ರ ಕಟಭಾದಿಕಂ ಪಾನಾದಿಷು ಯೋಜಯೇತ್| ಅಥವಾ ವನ್ಯಾದಿಕಮ್| ಕಟಭಾ ಕಟಭೀ| ಜೋಙ್ಗಕಂ ಕೃಷ್ಣಾಗರು|| ೪||

Adhikarana padmAlakShaNaM pratiShedhashca (5) · Śloka 5

ಪದ್ಮಾಭಃ ಪದ್ಮಯಾ ಸ್ಫೋಟೋ ಭಿನ್ನೋಽಭಿನ್ನಃ ಪುನರ್ಭವೇತ್| ಕ್ಲಿದ್ಯತ್ಯಾಶು ಸ್ರವತ್ಯುಷ್ಣಂ ಕ್ಲೇದಸ್ಪರ್ಶೇಽತಿರುಕ್ಕರಃ| ತತ್ರ ಪದ್ಮೋತ್ಪಲಾನ್ನಾಲೋ ಹಿಮವೇತಸವಞ್ಜುಲಾಃ| ಸಮೃಣಾಲಾಃ ಸಕುಮುದಾಃ ಸಕ್ಷೌದ್ರಘೃತಶರ್ಕರಾಃ||೫||

ಪದ್ಮಾಖ್ಯಯಾ ಆದಂಶೇ ಪದ್ಮಾಭಃ ಸ್ಫೋಟೋ ಭವತಿ| ಭಿನ್ನೋಽಪಿ ಸನ್ ಪುನರಭಿನ್ನೋ ಭವತಿ| ಸ ಚ ಸ್ಫೋಟ ಆಶು ಕ್ಲಿದ್ಯತ್ಯುಷ್ಣಂ ಚ ಕ್ಲೇದಂ ಸ್ರವತಿ| ಸ್ಪರ್ಶೇ ಚಾತಿರುಕ್ಕರೋ ಭವತಿ| ತತ್ರ ಪದ್ಮೋತ್ಪಲಾದಿಕಂ ಶರ್ಕರಾನ್ತಂ ಪಾನಾದಿಷು|| ೫||

Adhikarana mUtraviShAlakShaNaM pratiShedhashca (6) · Śloka 6

ಪೂತಿರ್ಮೂತ್ರವಿಷಾದಂಶೋ ವಿಸರ್ಪೀ ಕೃಷ್ಣಶೋಣಿತಃ| ಶ್ವಾಸಕಾಸಜ್ವರಚ್ಛರ್ದಿಮೂರ್ಚ್ಛಾದಾಹ್ಭ್ರಮಾನ್ವಿತಃ| ಮನಶ್ಶಿಲಾಲಮಧುಕಮಧುಕೋತ್ಪಲಚನ್ದನಮ್| ಕುಷ್ಠಲಾಮಜ್ಜಕೋಶೀರಪದ್ಮಕಂ ತತ್ರ ಭೇಷಜಮ್||೬||

ಮೂತ್ರವಿಷಾಯಾಃ ಪೂತಿರ್ದಂಶೋ ಭವತಿ ವಿಸರ್ಪಾದ್ಯನ್ವಿತಶ್ಚ| ತತ್ರ ಮನಶ್ಶಿಲಾದಿಕಂ ಪಾನಾದಿಷು ಭೇಷಜಮ್|| ೬||

Adhikarana shvetAlakShaNaM pratiShedhashca (7) · Śloka 7

ಆದಂಶೇ ಶ್ವೇತಯಾ ಶ್ವೇತಾ ಪಿಟಕಾ ಭೃಶಕಣ್ಡುಲಾ| ದಾಹಮೂರ್ಚ್ಛಾಜ್ವರರುಜಾವಿಸರ್ಪಕ್ಲೇದಕಾರಿಣೀ| ತತ್ರೇಷ್ಟಾಃ ಶೀತರಾಸ್ನೈಲಾಹರೇಣುನಲವಞ್ಜುಲಾಃ| ಕುಷ್ಠಮಾಂಸೀ ನತೋಶೀರಕಾನ್ತಾಧ್ಯಾಮಕಪದ್ಮಕಾಃ||೭||

ಶ್ವೇತಾಖ್ಯಯಾ ಆದಂಶೇ ಶ್ವೇತಾ ಕಣ್ಡೂಲಾ ದಾಹಾದಿಕಾರಿಣೀ ಚ ಪಿಟಕಾ ಭವತಿ| ತತ್ರ ಶೀತಾದಿಕಂ ಪಾನಾದಿಷ್ವಿಷ್ಟಮ್| ಶೀತಂ ಚನ್ದನಮ್|| ೭||

Adhikarana kRuShNAlakShaNaM pratiShedhashca (8) · Śloka 8

ಆದಂಶಃ ಕೃಷ್ಣಯಾ ಕೃಷ್ಣೋ ವಿಡ್ಗನ್ಧಿಃ ಕಲೇದಶೋಫವಾನ್| ಉತ್ಥಾಪ್ಯತೇ ಕೃಷ್ಣಮಸೃಗ್ದುಷ್ಟಮ್ ತತ್ರ ಚ ಭೇಷಜಮ್| ಮಹಾಸುಗನ್ಧಾ ಸರ್ಪಾಕ್ಷೀ ವಕ್ರೈಲಾ ಗನ್ಧನಾಕುಲೀ||೮||

ಕೃಷ್ಣಾಖ್ಯಯಾ ಆದಂಶಃ ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಃ ಪುರೀಷಗನ್ಧಿಃ ಕ್ಲದಶೋಫಯುಕ್ತಶ್ಚ ಭವತಿ| ದುಷ್ಟಮ್ ಕೃಷ್ಣಂ ಚಾಸೃಗುತ್ಥಾಪ್ಯತೇ ವಿರೇಚ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಮಹಾಸುಗನ್ಧಾದಿಕಂ ಭೇಷಜಮ್| ಮಹಾಸುಗನ್ಧಾ ರಾಸ್ನಾ| ವಕ್ರಂ ತಗರಮ್| ಗನ್ಧನಾಕುಲೀ(ನಿ) ಸೂಕ್ಷ್ಮಪತ್ರಾ ಪರಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಸರ್ಪಾಕ್ಷೀ ಗನ್ಧನಾಕುಲೀ|| ೮||

Adhikarana pANDuralakShaNam pratiShedhashca (9) · Śloka 9

ಶೂನಃ ಪಾಣ್ಡುರಯಾ ದಂಶಃ ಶೋಫೋ ವಕ್ತ್ರಸ್ಯ ಗೌರವಮ್| ಜ್ವರೋ ವಿಘೂರ್ಣನಂ ಜೃಮ್ಭಾ ಶಿರೋರುಕ್ ತತ್ರ ಭೇಷಜಮ್| ಮೂಲಂ ವಾರುಣಪುಷ್ಪಾಯಾ ರೋಚನಾ ಗೋಶಕೃದ್ರಸಃ||೯||

ಪಾಣ್ಡುರಯಾ ದಂಶಃ ಶೂನೋ ಭವತಿ| ವಕ್ತ್ರಶೋಫೋ ಗೌರವಾದಿಕಂ ಚ| ತತ್ರ ವಾರುಣಪುಷ್ಪಾಮೂಲಾದಿ ಭೇಷಜಮ್| ವಾರುಣಪುಷ್ಪಾ ವಿಶಾಲಾ|| ೯||

Adhikarana raktapadikAlakShaNaM pratiShedhashca (10) · Śloka 10

ಆಪಾಣ್ಡುಪಿಟಕೋ ದಂಶಃ ಶೋಫವಾನ್ ರಕ್ತಪಾದಯಾ| ಅಸ್ರಸ್ರುತ್ತತ್ರ ನಲದಸೇವ್ಯೋದೀಚ್ಯಹಿಮಂ ಮಧು||೧೦||

ರಕ್ತಪಾದಾಖ್ಯಯಾ ದಂಶ ಆಪಾಣ್ಡುಭಿಃ ಪಿಟಕಾಭಿರ್ಯುಕ್ತಃ ಶೋಫವಾಂಶ್ಚ ಭವತಿ ಅಸ್ರಸ್ರುಚ್ಚ| ತತ್ರ ನಲದಾದಿಕಂ ಭೇಷಜಮ್| ನಲದಂ ಮಾಂಸೀ| ಸೇವ್ಯಮುಶೀರಮ್| ಉದೀಚ್ಯಂ ಬಾಲಕಮ್| ಹಿಮಂ ಚನ್ದನಮ್|| ೧೦||

Adhikarana bhRu~ggalakShaNaM pratiShedhashca (11) · Śloka 11

ಭೃಙ್ಗಾಭೋ ಭೃಙ್ಗಯಾ ದಂಶಃ ಪಿಟಕಾ ದಾಹರುಕ್ಕರೀ| ಕೋಠೈಶ್ಚ ಚೀಯತೇ ಗಾತ್ರಂ ತತ್ರ ಶಸ್ತಂ ಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್| ಅಙ್ಕೋಲಸಾರಂ ಫಲಿನೀ ಗವಾಂ ಪಿತ್ತಂ ಮಿಸಿರ್ಗದಃ||೧೧||

ಭೃಙ್ಗಾಖ್ಯಯೋ ದಂಶೋ ಭೃಙ್ಗಾಭೋ ಭ್ರಮರವರ್ಣಃ ಪಿಟಕಾ ಚ ದಾಹರುಕ್ಕರೀ ಭವತಿ| ಗಾತ್ರಂ ಚ ಕೋಠೈಶ್ಚೀಯತೇ| ತತ್ರಾಙ್ಕೋಲಸಾರದಿಕಂ ಭಿಷಗ್ಜಿತಮೌಷಧಂ ಶಸ್ತಮ್| ಫಲಿನೀ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಃ| ಮಿಸಿಃ ಶತಪುಷ್ಪಾ| ಗದಃ ಕುಷ್ಠಮ್| ಅಙ್ಕೋಲವೃಕ್ಷಾಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಸ್ತಸ್ಯ ಸಾರಃ|| ೧೧||

Adhikarana pi~ggAlakShaNaM pratiShedhashca (12) · Śloka 12

ಪಿಙ್ಗಯಾ ವಹ್ನಿದಗ್ಧಾಭೋ ದಂಶಃ ಸ್ಫೋಟೋ ಬಹುಸ್ರುತಿಃ| ತೀವ್ರಶೋಫಜ್ವರರುಜಾಹೃತ್ಪೀಡಾದಾಹತೃಡ್ಯುತಃ| ತತ್ರಾಽಗದಃ ಸಿತಾ ಗುನ್ದ್ರಾ ಮಲ್ಲಿಕಾ ಮಧುಕೋತ್ಪಲಮ್| ಜೀವಕಃ ಕ್ಷೀರಿಣಾಂ ಶುಙ್ಗಾ ದ್ವಿಹಿಮಂ ನಾಗಕೇಸರಮ್||೧೨||

ಪಿಙ್ಗಾಖ್ಯಯಾ ದಂಶೋಽಗ್ನಿದಗ್ಧಾಭೋ ಭವತಿ| ಸ್ಫೋಟಶ್ಚ ಬಹುಸ್ರುತಿಸ್ತೀವ್ರಶೋಫಾದಿಭಿರ್ಯುಕ್ತೋ ಭವತಿ| ತತ್ರ ಸಿತಾದಿಕಮಗದಃ|| ೧೨||

Adhikarana trimaNDalAlakShaNaM pratiShedhashca (13) · Śloka 13

ತ್ರಿಮಣ್ಡಲಾಯಾ ಬಹಲೋ ದಂಶಃ ಕೃಷ್ಣಂ ಸ್ರವತ್ಯಸೃಕ್| ಅರುಚಿರ್ನೇತ್ರಯೋರ್ದಾಹಃ ಕಲುಷಸ್ರುತಿದೃಷ್ಟಿತಾ| ವಿವಿಧೈರ್ಮಣ್ಡಲೈಶ್ಚಾಸ್ಯ ಶರೀರಮುಪಚೀಯತೇ| ತತ್ರಾರ್ಕಮೂಲದ್ವಿನಿಶಾಸುರಾಲಾಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣಿಕಾಃ| ದಧಿತ್ಥನಾಕುಲಬ್ರಾಹ್ಮೀಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತ್ಯೋ ಹಿತೋಽಗದಃ||೧೩||

ತ್ರಿಮಣ್ಡಲಾಖ್ಯಾಯಾ ದಂಶೋ ಬಹಲೋ ಘನೋ ಭವತಿ| ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಞ್ಚ ರಕ್ತಂ ಕ್ಷರತಿ ಸ್ರವತಿ| ಅರುಚ್ಯಾದಿಕಂ ಚ ಭವತಿ| ಅಸ್ಯ ಚಾತುರಸ್ಯ ಶರೀರಂ ವಿವಿಧೈರ್ನಾನಾವಿಧೈರ್ಮಣ್ಡಲೈರುಪಚೀಯತೇ| ತತ್ರಾರ್ಕಮೂಲಾದಿಕಮಗದಃ|| ೧೩||

Adhikarana pUtigandhAlakShaNaM pratiShedhashca (14) · Śloka 14

ಆದಂಶಃ ಪೂತಿಗನ್ಧಾಯಾ ವಿಸರ್ಪಕ್ಲೇದದಾಹವಾನ್| ಅಲಜೀಸನ್ನಿಭೋ ರುಗ್ವಾನ್ ವಿಬದ್ಧಪಿಟಕಾಚಿತಃ| ಭಾರ್ಙ್ಗೀನಿದಿಗ್ಧಿಕಾನಿಮ್ಬಪಾಟಲೀಸಿನ್ದುವಾರಕಮ್| ದೂರ್ವಾ ಹರಿದ್ರೇ ವಾಸಾ ಚ ಪೂತಿಗನ್ಧಾ ವಿಷಾಪಹಮ್||೧೪||

ಪೂತಿಗನ್ಧಾಖ್ಯಾಯಾ ಆದಂಶೋ ವಿಸರ್ಪಾದಿಮಾನಲಜೀಸದೃಶತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಶ್ಚ ಭವತಿ| ಭಾರ್ಙ್ಗ್ಯಾದಿಕಂ ತು ಪೂತಿಗನ್ಧಾ ವಿಷಾಪಹಮ್|| ೧೪||

Adhikarana vIrAlakShaNaM pratiShedhashca (15) · Śloka 15

ಚಿತ್ರಮಣ್ಡಲವಾನ್ ದಂಶಃ ಪಿಟಕಾಜಾಲಕಾವೃತಃ| ವೀರಾಯಾ ಮುರ್ಧರುಕ್ ಶೀತಜ್ವರಾನ್ನದ್ವೇಷಸಂಯುತಃ| ಹರಿದ್ರೇ ನಲದಂ ಕುಷ್ಠಮೇಲಾ ಸುರಸಮಞ್ಜರೀ| ತಗರಞ್ಚ ಶ್ವಪಿತ್ತೇನ ಪಿಷ್ಟಂ ವೀರಾವಿಷಾಪಹಮ್||೧೫||

ವೀರಾಖ್ಯಾಯಾ ದಂಶಶ್ಚಿತ್ರೈರ್ಮಣ್ಡಲೈರ್ಯುಕ್ತೋ ಭವತಿ| ಪಿಟಕಾಜಾಲಕೈರಾವೃತೋ ಮೂರ್ಧರುಗಾದಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಶ್ಚ| ಶ್ವಪಿತ್ತೇನ ಪಿಷ್ಟಂ ಹರಿದ್ರಾದ್ವಯಾದಿಕಂ ತು ಪಾನಾದಿಭಿರ್ವೀರಾವಿಷಾಪಹಂ ಭವತಿ|| ೧೫||

Adhikarana kumudAlakShaNaM pratiShedhashca (16) · Śloka 16

ದಂಶಃ ಕುಮುದಯಾ ದಾಹಸ್ಫೋಟಸ್ಫುರಣತೋದವಾನ್| ಪಿಚ್ಛಿಲಕ್ಲೇದವಿಸ್ರಾವೀ ಸಶ್ವಾಸಸ್ಸಗಲಗ್ರಹಃ| ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾತ್ರ ಕುರ್ವೀತ ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಂ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮಮ್||೧೬||

ಕುಮುದಾಖ್ಯಯಾ ದಂಶೋ ದಾಹಾದಿಮಾನ್ ಪಿಚ್ಛಿಲಕ್ಲೇದಸ್ರಾವೀ ಶ್ವಾಸಗಲಗ್ರಹಾಭ್ಯಾಂ ಯುಕ್ತಶ್ಚ ಭವತಿ| ಶ್ವಾಸಸ್ತಮಕಶ್ವಾಸಃ| ಅತ್ರ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಕೃತ್ವಾ ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಂ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯವಿಹಿತಂ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಕುರ್ಯಾತ್|| ೧೬||

Adhikarana alaviShAlakShaNaM pratiShedhashca (17) · Śloka 17

ಭವನ್ತ್ಯಲವಿಷಾದಂಶೇ ಪೀತಲೋಹಿತಮಣ್ಡಲಾಃ| ಪಿಟಕಾಃ ಸರ್ಷಪಪ್ರಖ್ಯಾಸ್ತಾಲುಶೋಷೋ ರುಜಾ ಜ್ವರಃ| ಛರ್ದಿರ್ದಾಹಃ ಶಿರಃ ಕಮ್ಪಸ್ತತ್ರ ಸೇವ್ಯಃ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಃ| ಸಕಾಸೀಸಕಹ್ನೀಬೇರಃ ಸಪಿಪ್ಪಲಿವಟಾಙ್ಕುರಃ||೧೭||

ಅಲವಿಷಯಾ ದಂಶೇ ಪೀತಾದಿಗುಣಾಃ ಸರ್ಷಪ್ರಮಾಣಾಃ ಪಿಟಕಾ ಭವನ್ತಿ| ತಾಲುಶೋಷದಿಕಞ್ಚ| ತತ್ರ ಸೇವ್ಯಾದಿಕಂ ವಟಾಙ್ಕುರಾನ್ತಂ ಭೇಷಜಮ್| ಸೇವ್ಯಮುಶೀರಮ್| ವಟಾಙ್ಕುರೋ ವಟಪ್ರರೋಹಃ|| ೧೭||

Adhikarana raktAlakShaNaM pratiShedhashca (18) · Śloka 18

ರಕ್ತಾನ್ತೋ ರಕ್ತಯಾ ದಂಶಃ ಸಪಾಣ್ಡುಪಿಟಕಾಜ್ವರಃ| ಶ್ವೇತೋಽತಿಸಾರಃ ಶ್ವಸನಂ ದಾಹಃ ಕ್ಲೇದಃ ಸಶೋಣಿತಃ| ಶಸ್ತಂ ಶೇಲವರ್ಜುನಾಮ್ರಾತಾತ್ತ್ವಙ್ಮೂಲಂ ಸಿನ್ದುವಾರತಃ||೧೮||

ರಕ್ತಾಖ್ಯಯಾ ಲೂತಯಾ ದಂಶೋ ರಕ್ತಾನ್ತೋ ಭವತಿ| ಪಾಣ್ಡುವರ್ಣಾಭಿ ಪಿಟಕಾಭಿರ್ಜ್ವರೇಣ ಚ ಯುಕ್ತಃ| ಅತಿಸಾರಶ್ಚ ಶ್ವೇತೋ ಭವತಿ| ಶ್ವಸನಾದಿಕಂ ಚ| ಅತ್ರ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕತ್ವಗಾದಿಕಂ ಸಿನ್ದುವಾರಮೂಲಾನ್ತಂ ಶಸ್ತಮ್| ಸಿನ್ದುವಾರಃ ಪ್ರಶಸ್ತಃ|| ೧೮||

Adhikarana citrAlakShaNaM pratiShedhashca (19) · Śloka 19

ಆದಂಶೇ ಚಿತ್ರಯಾ ರಕ್ತಾ ಪಿಟಕಾ ವಿಸೃತಾ ಸ್ಥಿರಾ| ಪರ್ವಭೇದಶಿರಸ್ತಾಪಜ್ವರಶೋಫಾ ವಿಸರ್ಪಿಣೀ| ಭಿನ್ನಾ ಕೃಷ್ಣತ್ವಮಭ್ಯೇತಿ ಪೀತಾಸ್ರಾವಾ ಮಹಾವ್ರಣಾ| ತತ್ರೇಷ್ಟಾಃ ಕುಷ್ಠನಲದಶಿರೀಷನಲರೇಣುಕಾಃ||೧೯||

ಚಿತ್ರಾಖ್ಯಯಾ ಆದಂಶೇ ರಕ್ತಾದಿಗುಣಾ ಪಿಟಕಾ ಭವತಿ| ಸಾ ಚ ಸ್ವಯಂ ಭಿನ್ನಾ ಕೃಷ್ಣತ್ವಮಭ್ಯೇತಿ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಪೀತಾಸ್ರಾವಾ ಮಹಾವ್ರಣಾ ಚ ಭವತಿ| ತತ್ರ ಕುಷ್ಠಾದಿಕಮಿಷ್ಟಮ್|| ೧೯||

Adhikarana santAnikAlakShaNaM pratiShedhashca (20) · Śloka 20

ದಂಶೇ ಚ ಸನ್ತಾನಿಕಯಾ ಶೂಲಮಾಕುಲತಾಶ್ರುಣಃ| ಪ್ರದರಾಕ್ಷೇಪಕೌ ತತ್ರ ಕೇಸರಂ ಕ್ಷೀರಿಣಾಂ ತ್ವಚಃ| ಆಮ್ರಸ್ಯ ಸಿನ್ದುವಾರಸ್ಯ ಮೂಲಮಶ್ಮನ್ತಕಸ್ಯ ಚ||೨೦||

ಸನ್ತಾನಿಕಾಖ್ಯಯಾ ದಂಶೇ ಶೂಲಾದಿಕಮಾಕ್ಷೇಪಕಾನ್ತಂ ಭವತಿ| ಪ್ರದರಂ ಸ್ತ್ರಿಯೋಽತಿರಜಃ| ಆಕ್ಷೇಪಕೋ ವಾತವ್ಯಾಧಿಃ| ತತ್ರ ನಾಗಕೇಸರಾದಿಕಂ ಭೇಷಜಮ್| ಮೂಲಶಬ್ದಸ್ಯಾಮ್ರಾದ್ಯಶ್ಮನ್ತಕಾನ್ತೈಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ|| ೨೦||

Adhikarana mecakAlakShaNaM pratiShedhashca (21) · Śloka 21

ಪಿಟಕಾ ಮೇಚಕಾ ದಂಶಮಧ್ಯೇ ಜತುಕಣೋಪಮಾ| ಜ್ವರಃ ಶೋಫೋಽತ್ರ ವಾರುಣ್ಯಾ ರೋಚನಾ ರಜನೀದ್ವಯಮ್||೨೧||

ಮೇಚಕಾಖ್ಯಾಯಾಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋ ದಂಶಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ಜತುಕಣೋಪಮಾ ಪಿಟಕಾ ಜ್ವರಃ ಶೋಫಶ್ಚ ಭವತಿ| ಅತ್ರ ವಾರುಣ್ಯಾದಿಕಂ ಭೇಷಜಮ್| ವಾರುಣೀನ್ದ್ರವಾರುಣೀ|| ೨೧||

Adhikarana kasanAlakShaNaM pratiShedhashca (22) · Śloka 22

ರಾಜೀಮಾನ್ ಕಸನಾ ದಂಶಃ ಶಿರೋರುಕ್ ಶ್ವಾಸಕಾಸವಾನ್| ಶೀತಪಿಚ್ಛಿಲರಕ್ತಸ್ರುದ್ರಕ್ತೋಕ್ತಂ ತತ್ರ ಭೇಷಜಮ್||೨೨||

ಕಸನಾಖ್ಯಯಾ ದಂಶೋ ರಾಜೀಮಾನ್ ಶಿರೋರುಗಾದಿಯುಕ್ತಶ್ಚ ಭವತಿ| ತತ್ರ ರಕ್ತಾಖ್ಯದಂಶೋಕ್ತಂ ಭೇಷಜಮ್|| ೨೨||

Adhikarana kAkANDIlakShaNaM pratiShedhashca (23) · Śloka 23

ಪಾಣ್ಡುರಕ್ತೋಽತಿರುಗ್ದಂಶಃ ಕಾಕಾಣ್ಡ್ಯಾಃ ಸ್ಮೃತಿಮೋಷಕೃತ್| ಹಿಧ್ಮಾ ಶ್ವಸನತೃಣ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾನಿದ್ರಾಕ್ಷೇಪಕಹೃದ್ಗದಾಃ||೨೩||

ಕಾಕಾಣ್ಡ್ಯಾ ದಂಶಃ ಪಾಣ್ಡುರಕ್ತತ್ವಾದಿಗುಣೋ ಭವತಿ| ಸ್ಮೃತಿಮೋಷಕೃಚ್ಚ| ಹಿಧ್ಮಾದಯಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ| ಇತಃ ಪ್ರಭೃತ್ಯಸಾಧ್ಯತ್ವಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾ ನೋಚ್ಯತೇ| ನಿದ್ರಾಕ್ಷೇಪಃ ಸಹೃದ್ಗದಃ ಇತಿ ಚ ಪಾಠಃ|| ೨೩||

Adhikarana eNapadIlakShaNaM pratiShedhashca (24) · Śloka 24

ರಕ್ತಾನ್ತಸ್ತ್ವೇಣಪಾದಾಯಾ ದಂಶಃ ಕೃಷ್ಣತಿಲಾಕೃತಿಃ| ದಾಹಮೋಹಾಗ್ನಿವೀಸರ್ಪತೃಡ್ವಮಿಶ್ವಾಸಕಾಸವಾನ್||೨೪||

ಏಣಪಾದಾಯಾ ದಂಶಃ ಪರ್ಯನ್ತೇಷು ಲೋಹಿತಃ ಕೃಷ್ಣತಿಲಾಕೃತಿರ್ದಾಹಾದಿಮಾಂಶ್ಚ ಭವತಿ|| ೨೪||

Adhikarana lAjavarNAlakShaNaM pratiShedhashca (25) · Śloka 25

ಪೂತಿಃ ಶ್ಯಾವೋಽತಿರುಕ್ ಸಾಸೃಗಾದಂಶೋ ಲಾಜವರ್ಣಯಾ| ಶೀತಜ್ವರಸಮುತ್ಥಾನೋ ದಾಹಮೂರ್ಚ್ಛಾತಿಸಾರವಾನ್||೨೫||

ಲಾಜವರ್ಣಯಾ ದಂಶಃ ಪೂತ್ಯಾದಿಗುಣೋ ಭವತಿ| ಶೀತಜ್ವರಹೇತುರ್ದಾಹಾದಿಮಾಂಶ್ಚ|| ೨೫||

Adhikarana vaidehIlakShaNaM pratiShedhashca (26) · Śloka 26

ಅಗ್ನಿದಗ್ಧನಿಭೋ ದಂಶೋ ವೈದೇಹ್ಯಾ ಭೃಶವೇದನಃ| ಗಮ್ಭೀರಃ ಸಜ್ವರಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಮೋಹೋ ಹೃದಯಪೀಡನಮ್||೨೬||

ವೈದೇಹ್ಯಾ ದಂಶ ಅಗ್ನಿದಗ್ಧನಿಭತ್ವಾದಿಗುಣೋ ಭವತಿ|| ೨೬||

Adhikarana jAlinIlakShaNaM pratiShedhashca (27) · Śloka 27

ಊರ್ಧ್ವರಾಜೀಚಿತೋ ದಂಶೋ ಜಾಲಿನ್ಯಾಸ್ತೀವ್ರಶೋಫರುಕ್| ಉದೀರ್ಣತೃಡ್ಭ್ರಮಶ್ವಾಸಸ್ತಮ್ಭಮೋಹೋಽವದೀರ್ಯತೇ||೨೭||

ಜಾಲಿನ್ಯಾ ದಂಶ ಊರ್ಧ್ವರಾಜೀಚಿತತ್ವಾದಿಯುಕ್ತೋ ಭವತಿ| ಉದೀರ್ಣಾ ವೃದ್ಧಾಸ್ತೄಡಾಯೋ ಯಸ್ಮಿನ್| ಅವದೀರ್ಯತೇ ಭಿದ್ಯತೇ|| ೨೭||

Adhikarana mAlAguNAlakShaNaM pratiShedhashca (28) · Śloka 28

ರಕ್ತೋ ಮಾಲಾಗುಣಾದಂಶೋ ಧೂಮಗನ್ಧಿಃ ಸತೀವ್ರರುಕ್| ದೀರ್ಯತೇ ಪಾರ್ಶ್ವತಸ್ತೈಸ್ತೈಃ ಸಂರಬ್ಧೈರ್ಮಣ್ಡಲೈರ್ಯುತಃ| ಅನ್ತರ್ದಾಹೋ ಬಹಿಃ ಶೈತ್ಯಮಾಧ್ಮಾನಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರತಾ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾಪ್ರಲಾಪಾತೀಸಾರಜ್ವರಾಃ ಪ್ರಾಣಾನ್ತಕಾರಿಣಃ||೨೮||

ಮಾಲಾಗುಣಾಯಾ ದಂಶೋ ಧೂಮಗನ್ಧತ್ವಾದಿಯುಕ್ತೋ ಭವತಿ| ಅಸ್ಯಾಂ ಚ ಲೂತಾಯಾಮನ್ತರ್ದಾಹಾದಯಃ ಪ್ರಾಣಾನಾಮನ್ತಕಾರಿಣಃ|| ೨೮||

Adhikarana sauvarNikAlakShaNaM pratiShedhashca (29) · Śloka 29

ಧ್ಮಾತಃ ಸೌವರ್ಣಿಕಾದಂಶಃ ಸ್ಯನ್ದತೇ ಮತ್ಸ್ಯಗನ್ಧಿಕಃ| ಶಿರೋಽಕ್ಷಿರುಗ್ಜ್ವರಃ ಕಾಸಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಶೋಫೋ ವಮಿರ್ಭ್ರಮಃ||೨೯||

ಸೌವರ್ಣಿಕಾಖ್ಯಾಯಾ ದಂಶೋ ಧ್ಮಾತತ್ವಾದಿಗುಣೋ ಭವತಿ| ಶಿರೋರುಗಾದಿಕಞ್ಚ||೨೯||

Adhikarana asAdhyeShvapi cikitsAyAH dik (30) · Śloka 30

ಅಸಾಧ್ಯಾನಾಮಪಿ ಹಿತಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಶು ಯೋಜಯೇತ್| ದೋಷೋಚ್ಛ್ರಾಯವಿಶೇಷೇಣ ಛೇದದಾಹಾದಿವರ್ಜಿತಮ್||೩೦||

ಯಾಸಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾ ನೋಕ್ತಾ ತಾಸಾಮಸಾಧ್ಯಾನಾಮಪಿ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಕೃತ್ವಾ ದೋಷೋಚ್ಛ್ರಾಯವಿಶೇಷವಶೇನ ಹಿತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಯೋಜಯೇತ್| ಛೇದದಾಹದಿಕಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ|| ೩೦||

Adhikarana lUtAnusAraM daMshadeshanidarshanam (31-45) · Śloka 45

ಕಪಿಲಾ ತತ್ರ ನಾಸಾಯಾಮಗ್ನಿದರ್ಶತಿ ಜತ್ರುಣಿ| ಪೀತಾ ತು ಗಣ್ಡಯೋಃ ಪದ್ಮಾ ದಕ್ಷಿಣಾಂಸೇಽಥ ಕಕ್ಷಯೋಃ| ಲೂತಾ ಮೂತ್ರವಿಷಾ ಶ್ವೇತಾ ಚಿಬುಕೇ ಕಾಲಿಕಾಕ್ಷಿಣಿ| ಪಾಣ್ಡುರಾ ದಕ್ಷಿಣಸ್ಕನ್ಧೇ ಕರಯೋ ರಕ್ತಪಾದಿಕಾ| ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವೇ ದಶೇದ್ ಭೃಙ್ಗಾ ವಾಮಾಂಸೇ ಪಿಙ್ಗಲಾ ದಶೇತ್| ತ್ರಿಮಣ್ಡಲೋದರೇ ಪೂತಿಃ ಪೃಷ್ಠೇ ವೀರಾ ತು ದಕ್ಷಿಣೇ| ಬಾಹೌ ನಾಭ್ಯಾಂ ಕುಮುದಿಕಾ ವಾಮಸ್ಕನ್ಧೇಽಲಸಂಜ್ಞಿತಾ| ಕಣ್ಠೇ ರಕ್ತಾ ಲಲಾಟೇ ತು ಚಿತ್ರಾ ಸನ್ತಾನಿಕೌಷ್ಠಯೋಃ| ಮೇಚಕಾ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಕಸನಾದ್ಧಸ್ತಯೋಃ ಕಕ್ಷಮೂಲಯೋಃ| ಕಾಕಾಣ್ಡ್ಯೇಣೀ ತು ಹೃದಯೇ ಲಾಜವರ್ಣಾ ಸ್ತನಾನ್ತರೇ| ಬಾಹುಸನ್ಧಿಷು ವೈದೇಹೀ ಲೂತಾಽಪಾಙ್ಗೇ ತು ಜಾಲಿನೀ| ಮಾಲಾಗುಣಾಖ್ಯಾ ಗ್ರೀವಾಯಾಂ ಸೌವರ್ಣೀ ಕರ್ಣಮೂಲಯೋಃ| ಇತಿ ಕ್ಷೇತ್ರಾಣಿ ನಿಯತಾನ್ಯತ್ಯುದೀರ್ಣವಿಷಾಃ ಪುನಃ| ಪರಕ್ಷೇತ್ರೇಽಪಿ ವರ್ತನ್ತೇ ರಾಜಾನೋಽತಿಬಲಾ ಇವ||೩೧|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತಾ ವಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕಲೂತಾ ಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚಚತ್ವಾರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪೫||

ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತಾ ವಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕಲೂತಾ ಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚಚತ್ವಾರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪೫|| ಯಸ್ಮಿನ್ ದೇಹದೇಶ ಯಾ ಲೂತಾ ದಶತಿ ಸಾ ಕಪಿಲೇತ್ಯಾದಿನಾ ಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯತೇ| ತತ್ರ ತಾಸಾಂ ಲೂತಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಕಪಿಲಾ ನಾಮ ಲೂತಾ ನಾಸಾಯಾಂ ದಶತಿ| ಏವಮಗ್ನಿರಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸಮಮ್| ಇತ್ಯೇತಾನಿ ನಾಸಾದೀನಿ ಕ್ಷೇತ್ರಾಣಿ ಕಪಿಲಾದೀನಾಂ ಲೂತಾನಾಂ ನಿಯತಾನಿ| ಯಾಸ್ತ್ವತ್ಯುದೀರ್ಣವಿಷಾ ಭವನ್ತಿ ತಾ ಲೂತಾಃ ಪರಕ್ಷೇತ್ರೇಽಪಿ ವರ್ತನ್ತೇ ಯಥಾತಿಬಲಾ ರಾಜಾನ ಇತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾ ಮಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾ ಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಪಞ್ಚಚತ್ವಾರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ