45. pratyēkalūtāpratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha pratyekalUtApratiShedho nAma pa~jcacatvAriMsho~adhyAyaH, adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಲೂತಾಪ್ರತಿಷೇಧಂ ನಾಮಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

Adhikarana kapilAlakShaNaM pratiShedhashca (2) · Śloka 2

ಆದಂಶೇ ಪಿಟಕಾ ತಾಮ್ರಾ ಭವೇತ್ಕಪಿಲಯಾ ಸ್ಥಿರಾ| ಲಸೀಕಾ ರೋಮಕೂಪೇಷು ದಾಹೋಷ್ಣೌ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಗೌರವಮ್| ಪಾನನಸ್ಯಾಞ್ಜನಾಲೇಪಸೇಕೇಷ್ವತ್ರ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ನಿಶಾಪದ್ಮಕಕುಷ್ಠೈಲಾಕರಞ್ಚಕಕುಭತ್ವಚಃ| ಸ್ಥಿರಾರ್ಕಪರ್ಣ್ಯಪಾಮಾರ್ಗಬ್ರಾಹ್ಮೀಜ್ವಲನನಾಕುಲೀಃ| ಅಥವಾ ಕುಷ್ಠಪತ್ತಙ್ಗನಖಜೋಽಙ್ಗಕಕುಙ್ಕುಮಮ||೨||

Adhikarana agnimukhIlakShaNam pratiShedhashca (3) · Śloka 3

ಅಗ್ನಿಮುಖ್ಯಾತಿರುಕ್ಸ್ಫೋಟಃ ಸಮ್ಭವತ್ಯಗ್ನಿದಗ್ಧವತ್| ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲಾಸಮಾನೇನ ಪ್ರಸ್ವಿದ್ಯತಿ ವಿಷೋಷ್ಮಣಾ| ತೃಡ್ದಾಹಕಮ್ಪಮೂರ್ಚ್ಛಾವಾನ್ ಪಿತ್ತಾಸ್ರಮತಿಸಾರ್ಯತೇ| ಯೋಜಯೇತ್ಪೂರ್ವವತ್ತತ್ರ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ತ್ವರಾನ್ವಿತಃ| ಕುಷ್ಠಲಾಮಜ್ಜಕೋಶೀರಮಧುಕಂ ಮಧುಕಂ ಮಧು| ಲಾಭತಃ ಶೀತವೀರ್ಯಾಣಿ ತಾಲೀಸಂ ಗೋಪಕನ್ಯಕಾಮ್||೩||

Adhikarana pItAlakShaNaM pratiShedhashca (4) · Śloka 4

ಪೀತಯಾ ಪೀತವಿಣ್ಮೂತ್ರದಂಶಕ್ಲೇದಾಕ್ಷಿದರ್ಶನಃ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾಚ್ಛರ್ದಿಶಿರೋದುಃಖಜ್ವರಾರೋಚಕಶೂಲವಾನ್| ತತ್ರೇಷ್ಟಾಃ ಕಟಭೋಶೀರಮುಞ್ಜಾವಞ್ಜುಲಪಾವಕಾಃ| ವಂಶಕಾಶಾರ್ಜುನಕುಶಾಃ ಶಿರೀಷಕಿಣಿಹೀತ್ವಚಃ| ಅಥವಾ ವನ್ಯಬಾಹ್ಲೀಕಕುಷ್ಠಕೇಸರಜೋಙ್ಗಕಮ್||೪||

Adhikarana padmAlakShaNaM pratiShedhashca (5) · Śloka 5

ಪದ್ಮಾಭಃ ಪದ್ಮಯಾ ಸ್ಫೋಟೋ ಭಿನ್ನೋಽಭಿನ್ನಃ ಪುನರ್ಭವೇತ್| ಕ್ಲಿದ್ಯತ್ಯಾಶು ಸ್ರವತ್ಯುಷ್ಣಂ ಕ್ಲೇದಸ್ಪರ್ಶೇಽತಿರುಕ್ಕರಃ| ತತ್ರ ಪದ್ಮೋತ್ಪಲಾನ್ನಾಲೋ ಹಿಮವೇತಸವಞ್ಜುಲಾಃ| ಸಮೃಣಾಲಾಃ ಸಕುಮುದಾಃ ಸಕ್ಷೌದ್ರಘೃತಶರ್ಕರಾಃ||೫||

Adhikarana mUtraviShAlakShaNaM pratiShedhashca (6) · Śloka 6

ಪೂತಿರ್ಮೂತ್ರವಿಷಾದಂಶೋ ವಿಸರ್ಪೀ ಕೃಷ್ಣಶೋಣಿತಃ| ಶ್ವಾಸಕಾಸಜ್ವರಚ್ಛರ್ದಿಮೂರ್ಚ್ಛಾದಾಹ್ಭ್ರಮಾನ್ವಿತಃ| ಮನಶ್ಶಿಲಾಲಮಧುಕಮಧುಕೋತ್ಪಲಚನ್ದನಮ್| ಕುಷ್ಠಲಾಮಜ್ಜಕೋಶೀರಪದ್ಮಕಂ ತತ್ರ ಭೇಷಜಮ್||೬||

Adhikarana shvetAlakShaNaM pratiShedhashca (7) · Śloka 7

ಆದಂಶೇ ಶ್ವೇತಯಾ ಶ್ವೇತಾ ಪಿಟಕಾ ಭೃಶಕಣ್ಡುಲಾ| ದಾಹಮೂರ್ಚ್ಛಾಜ್ವರರುಜಾವಿಸರ್ಪಕ್ಲೇದಕಾರಿಣೀ| ತತ್ರೇಷ್ಟಾಃ ಶೀತರಾಸ್ನೈಲಾಹರೇಣುನಲವಞ್ಜುಲಾಃ| ಕುಷ್ಠಮಾಂಸೀ ನತೋಶೀರಕಾನ್ತಾಧ್ಯಾಮಕಪದ್ಮಕಾಃ||೭||

Adhikarana kRuShNAlakShaNaM pratiShedhashca (8) · Śloka 8

ಆದಂಶಃ ಕೃಷ್ಣಯಾ ಕೃಷ್ಣೋ ವಿಡ್ಗನ್ಧಿಃ ಕಲೇದಶೋಫವಾನ್| ಉತ್ಥಾಪ್ಯತೇ ಕೃಷ್ಣಮಸೃಗ್ದುಷ್ಟಮ್ ತತ್ರ ಚ ಭೇಷಜಮ್| ಮಹಾಸುಗನ್ಧಾ ಸರ್ಪಾಕ್ಷೀ ವಕ್ರೈಲಾ ಗನ್ಧನಾಕುಲೀ||೮||

Adhikarana pANDuralakShaNam pratiShedhashca (9) · Śloka 9

ಶೂನಃ ಪಾಣ್ಡುರಯಾ ದಂಶಃ ಶೋಫೋ ವಕ್ತ್ರಸ್ಯ ಗೌರವಮ್| ಜ್ವರೋ ವಿಘೂರ್ಣನಂ ಜೃಮ್ಭಾ ಶಿರೋರುಕ್ ತತ್ರ ಭೇಷಜಮ್| ಮೂಲಂ ವಾರುಣಪುಷ್ಪಾಯಾ ರೋಚನಾ ಗೋಶಕೃದ್ರಸಃ||೯||

Adhikarana raktapadikAlakShaNaM pratiShedhashca (10) · Śloka 10

ಆಪಾಣ್ಡುಪಿಟಕೋ ದಂಶಃ ಶೋಫವಾನ್ ರಕ್ತಪಾದಯಾ| ಅಸ್ರಸ್ರುತ್ತತ್ರ ನಲದಸೇವ್ಯೋದೀಚ್ಯಹಿಮಂ ಮಧು||೧೦||

Adhikarana bhRu~ggalakShaNaM pratiShedhashca (11) · Śloka 11

ಭೃಙ್ಗಾಭೋ ಭೃಙ್ಗಯಾ ದಂಶಃ ಪಿಟಕಾ ದಾಹರುಕ್ಕರೀ| ಕೋಠೈಶ್ಚ ಚೀಯತೇ ಗಾತ್ರಂ ತತ್ರ ಶಸ್ತಂ ಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್| ಅಙ್ಕೋಲಸಾರಂ ಫಲಿನೀ ಗವಾಂ ಪಿತ್ತಂ ಮಿಸಿರ್ಗದಃ||೧೧||

Adhikarana pi~ggAlakShaNaM pratiShedhashca (12) · Śloka 12

ಪಿಙ್ಗಯಾ ವಹ್ನಿದಗ್ಧಾಭೋ ದಂಶಃ ಸ್ಫೋಟೋ ಬಹುಸ್ರುತಿಃ| ತೀವ್ರಶೋಫಜ್ವರರುಜಾಹೃತ್ಪೀಡಾದಾಹತೃಡ್ಯುತಃ| ತತ್ರಾಽಗದಃ ಸಿತಾ ಗುನ್ದ್ರಾ ಮಲ್ಲಿಕಾ ಮಧುಕೋತ್ಪಲಮ್| ಜೀವಕಃ ಕ್ಷೀರಿಣಾಂ ಶುಙ್ಗಾ ದ್ವಿಹಿಮಂ ನಾಗಕೇಸರಮ್||೧೨||

Adhikarana trimaNDalAlakShaNaM pratiShedhashca (13) · Śloka 13

ತ್ರಿಮಣ್ಡಲಾಯಾ ಬಹಲೋ ದಂಶಃ ಕೃಷ್ಣಂ ಸ್ರವತ್ಯಸೃಕ್| ಅರುಚಿರ್ನೇತ್ರಯೋರ್ದಾಹಃ ಕಲುಷಸ್ರುತಿದೃಷ್ಟಿತಾ| ವಿವಿಧೈರ್ಮಣ್ಡಲೈಶ್ಚಾಸ್ಯ ಶರೀರಮುಪಚೀಯತೇ| ತತ್ರಾರ್ಕಮೂಲದ್ವಿನಿಶಾಸುರಾಲಾಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣಿಕಾಃ| ದಧಿತ್ಥನಾಕುಲಬ್ರಾಹ್ಮೀಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತ್ಯೋ ಹಿತೋಽಗದಃ||೧೩||

Adhikarana pUtigandhAlakShaNaM pratiShedhashca (14) · Śloka 14

ಆದಂಶಃ ಪೂತಿಗನ್ಧಾಯಾ ವಿಸರ್ಪಕ್ಲೇದದಾಹವಾನ್| ಅಲಜೀಸನ್ನಿಭೋ ರುಗ್ವಾನ್ ವಿಬದ್ಧಪಿಟಕಾಚಿತಃ| ಭಾರ್ಙ್ಗೀನಿದಿಗ್ಧಿಕಾನಿಮ್ಬಪಾಟಲೀಸಿನ್ದುವಾರಕಮ್| ದೂರ್ವಾ ಹರಿದ್ರೇ ವಾಸಾ ಚ ಪೂತಿಗನ್ಧಾ ವಿಷಾಪಹಮ್||೧೪||

Adhikarana vIrAlakShaNaM pratiShedhashca (15) · Śloka 15

ಚಿತ್ರಮಣ್ಡಲವಾನ್ ದಂಶಃ ಪಿಟಕಾಜಾಲಕಾವೃತಃ| ವೀರಾಯಾ ಮುರ್ಧರುಕ್ ಶೀತಜ್ವರಾನ್ನದ್ವೇಷಸಂಯುತಃ| ಹರಿದ್ರೇ ನಲದಂ ಕುಷ್ಠಮೇಲಾ ಸುರಸಮಞ್ಜರೀ| ತಗರಞ್ಚ ಶ್ವಪಿತ್ತೇನ ಪಿಷ್ಟಂ ವೀರಾವಿಷಾಪಹಮ್||೧೫||

Adhikarana kumudAlakShaNaM pratiShedhashca (16) · Śloka 16

ದಂಶಃ ಕುಮುದಯಾ ದಾಹಸ್ಫೋಟಸ್ಫುರಣತೋದವಾನ್| ಪಿಚ್ಛಿಲಕ್ಲೇದವಿಸ್ರಾವೀ ಸಶ್ವಾಸಸ್ಸಗಲಗ್ರಹಃ| ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾತ್ರ ಕುರ್ವೀತ ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಂ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮಮ್||೧೬||

Adhikarana alaviShAlakShaNaM pratiShedhashca (17) · Śloka 17

ಭವನ್ತ್ಯಲವಿಷಾದಂಶೇ ಪೀತಲೋಹಿತಮಣ್ಡಲಾಃ| ಪಿಟಕಾಃ ಸರ್ಷಪಪ್ರಖ್ಯಾಸ್ತಾಲುಶೋಷೋ ರುಜಾ ಜ್ವರಃ| ಛರ್ದಿರ್ದಾಹಃ ಶಿರಃ ಕಮ್ಪಸ್ತತ್ರ ಸೇವ್ಯಃ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಃ| ಸಕಾಸೀಸಕಹ್ನೀಬೇರಃ ಸಪಿಪ್ಪಲಿವಟಾಙ್ಕುರಃ||೧೭||

Adhikarana raktAlakShaNaM pratiShedhashca (18) · Śloka 18

ರಕ್ತಾನ್ತೋ ರಕ್ತಯಾ ದಂಶಃ ಸಪಾಣ್ಡುಪಿಟಕಾಜ್ವರಃ| ಶ್ವೇತೋಽತಿಸಾರಃ ಶ್ವಸನಂ ದಾಹಃ ಕ್ಲೇದಃ ಸಶೋಣಿತಃ| ಶಸ್ತಂ ಶೇಲವರ್ಜುನಾಮ್ರಾತಾತ್ತ್ವಙ್ಮೂಲಂ ಸಿನ್ದುವಾರತಃ||೧೮||

Adhikarana citrAlakShaNaM pratiShedhashca (19) · Śloka 19

ಆದಂಶೇ ಚಿತ್ರಯಾ ರಕ್ತಾ ಪಿಟಕಾ ವಿಸೃತಾ ಸ್ಥಿರಾ| ಪರ್ವಭೇದಶಿರಸ್ತಾಪಜ್ವರಶೋಫಾ ವಿಸರ್ಪಿಣೀ| ಭಿನ್ನಾ ಕೃಷ್ಣತ್ವಮಭ್ಯೇತಿ ಪೀತಾಸ್ರಾವಾ ಮಹಾವ್ರಣಾ| ತತ್ರೇಷ್ಟಾಃ ಕುಷ್ಠನಲದಶಿರೀಷನಲರೇಣುಕಾಃ||೧೯||

Adhikarana santAnikAlakShaNaM pratiShedhashca (20) · Śloka 20

ದಂಶೇ ಚ ಸನ್ತಾನಿಕಯಾ ಶೂಲಮಾಕುಲತಾಶ್ರುಣಃ| ಪ್ರದರಾಕ್ಷೇಪಕೌ ತತ್ರ ಕೇಸರಂ ಕ್ಷೀರಿಣಾಂ ತ್ವಚಃ| ಆಮ್ರಸ್ಯ ಸಿನ್ದುವಾರಸ್ಯ ಮೂಲಮಶ್ಮನ್ತಕಸ್ಯ ಚ||೨೦||

Adhikarana mecakAlakShaNaM pratiShedhashca (21) · Śloka 21

ಪಿಟಕಾ ಮೇಚಕಾ ದಂಶಮಧ್ಯೇ ಜತುಕಣೋಪಮಾ| ಜ್ವರಃ ಶೋಫೋಽತ್ರ ವಾರುಣ್ಯಾ ರೋಚನಾ ರಜನೀದ್ವಯಮ್||೨೧||

Adhikarana kasanAlakShaNaM pratiShedhashca (22) · Śloka 22

ರಾಜೀಮಾನ್ ಕಸನಾ ದಂಶಃ ಶಿರೋರುಕ್ ಶ್ವಾಸಕಾಸವಾನ್| ಶೀತಪಿಚ್ಛಿಲರಕ್ತಸ್ರುದ್ರಕ್ತೋಕ್ತಂ ತತ್ರ ಭೇಷಜಮ್||೨೨||

Adhikarana kAkANDIlakShaNaM pratiShedhashca (23) · Śloka 23

ಪಾಣ್ಡುರಕ್ತೋಽತಿರುಗ್ದಂಶಃ ಕಾಕಾಣ್ಡ್ಯಾಃ ಸ್ಮೃತಿಮೋಷಕೃತ್| ಹಿಧ್ಮಾ ಶ್ವಸನತೃಣ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾನಿದ್ರಾಕ್ಷೇಪಕಹೃದ್ಗದಾಃ||೨೩||

Adhikarana eNapadIlakShaNaM pratiShedhashca (24) · Śloka 24

ರಕ್ತಾನ್ತಸ್ತ್ವೇಣಪಾದಾಯಾ ದಂಶಃ ಕೃಷ್ಣತಿಲಾಕೃತಿಃ| ದಾಹಮೋಹಾಗ್ನಿವೀಸರ್ಪತೃಡ್ವಮಿಶ್ವಾಸಕಾಸವಾನ್||೨೪||

Adhikarana lAjavarNAlakShaNaM pratiShedhashca (25) · Śloka 25

ಪೂತಿಃ ಶ್ಯಾವೋಽತಿರುಕ್ ಸಾಸೃಗಾದಂಶೋ ಲಾಜವರ್ಣಯಾ| ಶೀತಜ್ವರಸಮುತ್ಥಾನೋ ದಾಹಮೂರ್ಚ್ಛಾತಿಸಾರವಾನ್||೨೫||

Adhikarana vaidehIlakShaNaM pratiShedhashca (26) · Śloka 26

ಅಗ್ನಿದಗ್ಧನಿಭೋ ದಂಶೋ ವೈದೇಹ್ಯಾ ಭೃಶವೇದನಃ| ಗಮ್ಭೀರಃ ಸಜ್ವರಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಮೋಹೋ ಹೃದಯಪೀಡನಮ್||೨೬||

Adhikarana jAlinIlakShaNaM pratiShedhashca (27) · Śloka 27

ಊರ್ಧ್ವರಾಜೀಚಿತೋ ದಂಶೋ ಜಾಲಿನ್ಯಾಸ್ತೀವ್ರಶೋಫರುಕ್| ಉದೀರ್ಣತೃಡ್ಭ್ರಮಶ್ವಾಸಸ್ತಮ್ಭಮೋಹೋಽವದೀರ್ಯತೇ||೨೭||

Adhikarana mAlAguNAlakShaNaM pratiShedhashca (28) · Śloka 28

ರಕ್ತೋ ಮಾಲಾಗುಣಾದಂಶೋ ಧೂಮಗನ್ಧಿಃ ಸತೀವ್ರರುಕ್| ದೀರ್ಯತೇ ಪಾರ್ಶ್ವತಸ್ತೈಸ್ತೈಃ ಸಂರಬ್ಧೈರ್ಮಣ್ಡಲೈರ್ಯುತಃ| ಅನ್ತರ್ದಾಹೋ ಬಹಿಃ ಶೈತ್ಯಮಾಧ್ಮಾನಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರತಾ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾಪ್ರಲಾಪಾತೀಸಾರಜ್ವರಾಃ ಪ್ರಾಣಾನ್ತಕಾರಿಣಃ||೨೮||

Adhikarana sauvarNikAlakShaNaM pratiShedhashca (29) · Śloka 29

ಧ್ಮಾತಃ ಸೌವರ್ಣಿಕಾದಂಶಃ ಸ್ಯನ್ದತೇ ಮತ್ಸ್ಯಗನ್ಧಿಕಃ| ಶಿರೋಽಕ್ಷಿರುಗ್ಜ್ವರಃ ಕಾಸಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಶೋಫೋ ವಮಿರ್ಭ್ರಮಃ||೨೯||

Adhikarana asAdhyeShvapi cikitsAyAH dik (30) · Śloka 30

ಅಸಾಧ್ಯಾನಾಮಪಿ ಹಿತಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಶು ಯೋಜಯೇತ್| ದೋಷೋಚ್ಛ್ರಾಯವಿಶೇಷೇಣ ಛೇದದಾಹಾದಿವರ್ಜಿತಮ್||೩೦||

Adhikarana lUtAnusAraM daMshadeshanidarshanam (31-45) · Śloka 45

ಕಪಿಲಾ ತತ್ರ ನಾಸಾಯಾಮಗ್ನಿದರ್ಶತಿ ಜತ್ರುಣಿ| ಪೀತಾ ತು ಗಣ್ಡಯೋಃ ಪದ್ಮಾ ದಕ್ಷಿಣಾಂಸೇಽಥ ಕಕ್ಷಯೋಃ| ಲೂತಾ ಮೂತ್ರವಿಷಾ ಶ್ವೇತಾ ಚಿಬುಕೇ ಕಾಲಿಕಾಕ್ಷಿಣಿ| ಪಾಣ್ಡುರಾ ದಕ್ಷಿಣಸ್ಕನ್ಧೇ ಕರಯೋ ರಕ್ತಪಾದಿಕಾ| ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವೇ ದಶೇದ್ ಭೃಙ್ಗಾ ವಾಮಾಂಸೇ ಪಿಙ್ಗಲಾ ದಶೇತ್| ತ್ರಿಮಣ್ಡಲೋದರೇ ಪೂತಿಃ ಪೃಷ್ಠೇ ವೀರಾ ತು ದಕ್ಷಿಣೇ| ಬಾಹೌ ನಾಭ್ಯಾಂ ಕುಮುದಿಕಾ ವಾಮಸ್ಕನ್ಧೇಽಲಸಂಜ್ಞಿತಾ| ಕಣ್ಠೇ ರಕ್ತಾ ಲಲಾಟೇ ತು ಚಿತ್ರಾ ಸನ್ತಾನಿಕೌಷ್ಠಯೋಃ| ಮೇಚಕಾ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಕಸನಾದ್ಧಸ್ತಯೋಃ ಕಕ್ಷಮೂಲಯೋಃ| ಕಾಕಾಣ್ಡ್ಯೇಣೀ ತು ಹೃದಯೇ ಲಾಜವರ್ಣಾ ಸ್ತನಾನ್ತರೇ| ಬಾಹುಸನ್ಧಿಷು ವೈದೇಹೀ ಲೂತಾಽಪಾಙ್ಗೇ ತು ಜಾಲಿನೀ| ಮಾಲಾಗುಣಾಖ್ಯಾ ಗ್ರೀವಾಯಾಂ ಸೌವರ್ಣೀ ಕರ್ಣಮೂಲಯೋಃ| ಇತಿ ಕ್ಷೇತ್ರಾಣಿ ನಿಯತಾನ್ಯತ್ಯುದೀರ್ಣವಿಷಾಃ ಪುನಃ| ಪರಕ್ಷೇತ್ರೇಽಪಿ ವರ್ತನ್ತೇ ರಾಜಾನೋಽತಿಬಲಾ ಇವ||೩೧|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತಾ ವಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕಲೂತಾ ಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚಚತ್ವಾರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪೫||