31. sadyōvraṇapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha sadyovraNapratiShedho nAmaikatriMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ સદ્યોવ્રણપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

નિજવ્રણમુક્ત્વાઽઽગન્તુવ્રણનિશ્ચયાયાઽધ્યાય આરભ્યતે||૧||

Adhikarana viShaye~asminnatItAvekShaNam (2) · Śloka 2

આગન્તોર્વ્રણસ્ય પ્રાગુપદિષ્ટઃ સમ્ભવઃ| તત્ર તત્ર યથા- યથં પ્રતીકારશ્ચ||૨||

આગન્તોર્વ્રણસ્ય વ્રણવિભક્તિવિજ્ઞાનીયે સમ્ભવ ઉપદિષ્ટઃ શસ્ત્રાદિના| તત્ર ચ સૂત્રચિકિત્સિતાદૌ યથાયથં પ્રતીકારશ્ચોપદિષ્ટઃ||૨||

Adhikarana kShatasya traividhyam (3) · Śloka 3

વિવિધાભિઘાતજનિતૈસ્તુ સબહ્વાકૃતિભિરપિ સદ્યોવ્રણૈરધિષ્ઠિતમઙ્ગં સમાસાત્ ત્રિવિધં ભવતિ છિન્નં વિદ્ધં પિચ્ચિતં ચ| ત્રિવિધમપિ ચૈતત્ત્વગાદિક્ષણનાત્ ક્ષતમિત્યુચ્યતે||૩||

વિવિધાકૃતિભિરઘાતૈર્જનિતત્વાત્ સુહ્વાકૃતિભિરધિષ્ઠિતમઙ્ગં સમાસાત્ સંક્ષેપતસ્ત્રિવિધં ભવતિ છિન્નાદિભેદેન| છિન્નં દ્વિધાભૂતમ્| વિદ્ધં છિદ્રિતમ્| પ્રહારેણ પીડનેન વા ચૂર્ણિકૃતં પિચ્ચિતમ્| એતચ્ચ ત્રયમપિ ત્વગાદિક્ષણનાત્ ક્ષતમિત્યુચ્યતે||૩||

Adhikarana chinnasya pa~jcavidhatvam (4) · Śloka 4

તત્ર છિન્નં પઞ્ચધા ભિદ્યતે| તદ્યથા-ત્વક્છેદે ઘૃષ્ટમ્| કિઞ્ચિન્માંસસ્યાપ્યવકૃત્તમ્| તસ્યૈવાવગાઢસ્ય વિશેષેણ વિશાલમાયતં ચ વિચ્છિન્નમ્| કિઞ્ચિછેષેષ્વસ્થિસ્નાય્વાદિષુ વિલમ્બિતમ્| અશેષાઙ્ગચ્છેદે પાતિતમ્||૪||

તત્રેત્યાદિ સુબોધમ્| તદ્યથેત્યાદિના પઞ્ચાનાં ભેદાનાં નામ ચ લક્ષણં ચ| ત્વઙ્માત્રવિચ્છેદે ઘૃષ્ટમુચ્યતે| માંસસ્યાપિ કિઞ્ચિદ્વિચ્છેદે અવકૃતં ભવતિ| તસ્યૈવ માંસસ્યાવગાઢસ્યાતિપ્રવિષ્ટસ્ય પ્રહારવિષેણ વિશાલં વિસ્તીર્ણમાયતં દીર્ઘં ચ યદ્ભવતિ તન્નામ્ના વિચ્છિન્નમ્| અસ્થ્યાદિષુ સ્તોકમાત્રયાઽવશેષેષુ યદ્ભવતિ તન્નામ્ના વિલમ્બિતમ્| અશેષાઙ્ગસ્ય વિચ્છેદે સતિ પાતિતં ભવતિ| ઇતિ પઞ્ચધા છિન્નમ્||૪||

Adhikarana viddhasyAShTavidhatvam (5) · Śloka 5

વિદ્ધં ત્વષ્ટવિધમ્| તત્ર માંસમનુપ્રાપ્તે શલેય્ઽનુવિદ્ધમ્| દ્વિતીયે પાર્શ્વે ત્વચમુન્નામ્યોત્તુણ્ડિતમ્| કિઞ્ચિન્નિસ્સૃતેઽતિવિદ્ધમ્| સર્વથા નિસ્સૃતે નિર્વિદ્ધમ્| એતદેવ ચતુર્વિધં કોષ્ઠે પૃથુમુખૈર્વા પ્રહરણૈઃ કુન્તાદિભિર્વિદ્ધમનુ ભિન્નં ભિન્નોત્તુણ્ડિતમતિભિન્નં નિર્ભિન્નમિતિ ચ સંજ્ઞા લભતે||૫||

વિદ્ધં પુનરનુવિદ્ધમિત્યાદિના ચતુર્વિધં કોષ્ઠેઽનુભિન્નમિત્યાદિના ચતુર્વિધમિત્યષ્ટવિધમ્| તત્રેત્યાદિનાષ્ટૌ ભેદા ઉચ્યન્તે| માંસમનુપ્રાપ્તે શલ્યે યદ્વિદ્ધં તદનુવિદ્ધમુચ્યતે| યતઃ પ્રવિષ્ટં તતો દ્વિતીયપાર્શ્વેન ત્વચ્ચમુન્નામ્યોત્તુણ્ડિતં ત્વગુન્નામેનાનુમિતમનિસ્સૃતશલ્યમુખં યદ્વિદ્ધં તન્નામ્નોત્તુણ્ડિતમ્| ત્વચમપિ વિપાટ્ય કિઞ્ચિન્નિઃસૃતે શલ્યે તન્નમ્નાતિવિદ્ધમ્| એકતઃ પ્રવિષ્ટેઽન્યતઃ સર્વથા નિર્ગતે શલ્યે યદ્વિદ્ધં તન્નામ્ના નિર્વિદ્ધમ્| એતદેવાનુવિદ્ધમિત્યાદિના ચતુર્વિધમ્| કોષ્ઠે વા ભૂતમન્યસ્મિન્નઙ્ગે વા પૃથુમુખૈર્વા કુન્તાદિભિઃ પ્રહરણૈર્ભૂતં ક્રમેણાનુભિન્નભિન્નોત્તુણ્ડિતાતિભિન્નનિર્ભિન્નાખ્યં સંજ્ઞાચતુષ્ટયં ચ લભતે| તેન પૂર્વચતુષ્ટયં કોષ્ઠવર્જિતેઽઙ્ગે લઘુમુખશલ્યકૃતં ભવતીત્યુક્તમિત્યષ્ટૌ વિદ્ધભેદાઃ| (કોષ્ઠાદન્યત્ર સ્થૂલાસ્યશલ્યવિદ્ધં કોષ્ઠે ઉભયથા વિદ્ધં ચ ભિન્નાદિસંજ્ઞકમ્||૫||

Adhikarana piccitasya dvaividhyam (6) · Śloka 6

યત્ પુનઃ પ્રહારેણ પીડનેન વા ગાત્રમસ્થિયુક્તમસૃઙ્મજ્જપ્લુતં પૃથુતામાપદ્યતે તત્ પિચ્ચિતમ્| તદ્ દ્વિવિધમ્| સવ્રણમવ્રણઞ્ચ| તત્ર સવ્રણમુક્તમ્| અવ્રણં પુનર્ભઙેષૂપદેક્ષ્યતે||૬||

યત્ પુનર્ગાત્રં મુદ્ગરાદિપ્રહારેણ વા યન્ત્રપીડનેન વા અસ્થિયુક્તમસૃઙ્મજ્જપ્લુતં ચાનુ પૃથુતાં વિસ્તીર્ણતામાપન્નં તત્ પિચ્ચિતં ગાત્રમુચ્યતે| તચ્ચ પિચ્ચિતં સવ્રણાવ્રણભેદેન દ્વિવિધમ્| તત્ર યત્સવ્રણં પિચ્ચિતં તત્સમ્પ્રત્યેવ પિચ્ચિતલક્ષણેનોક્તમ્| અવ્રણન્તુ ભઙ્ગપ્રકારત્વાત્ ભઙ્ગેષૂપદેક્ષ્યતે||૬||

Adhikarana sadyovraNacikitsA sAptAhiko vidhiH (7) · Śloka 7

ભવતિ ચાત્ર સદ્યઃ સદ્યોવ્રણં સિઞ્ચેદ્યષ્ટીમધુકસર્પિષા| તીવ્રવ્યથં કવોષ્ણેન બલાતૈલેન વા પુનઃ| ક્ષતોષ્મણો નિગ્રહાર્થં તત્કાલવિસૃતસ્ય ચ| કષાયશીતમધુરસ્નિગ્ધા લેપાદયો હિતાઃ| સદ્યોવ્રણેષ્વાયતેષુ સન્ધાનાર્થં વિશેષતઃ| મધુસર્પિર્પ્રયુઞ્જીત પિત્તઘ્નીંશ્ચ હિમાઃ ક્રિયાઃ| સસંરમ્ભેષુ કર્ત્તવ્યમૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધનમ્| ઉપવાસો હિતં ભક્તં પ્રતતં રક્તમોક્ષણમ્| ઘૃષ્ટપિચ્ચિતયોરેષ સુતરામિષ્યતે વિધિઃ| તયોર્હ્યલ્પં સ્રવત્યસ્રં પાકસ્તેનાશુ જાયતે| અત્યર્થમસ્રં સ્રવતિ પ્રાયશોઽન્યત્ર વિક્ષતે| તતો રક્તક્ષયાદ્વાયૌ કુપિતેઽતિરુજાકરે| સ્નેહબસ્તિઞ્ચ કુર્વીત વાતઘ્નૌષધસાધિતમ્| ઇતિ સાપ્તાહિકઃ પ્રોક્તઃ સદ્યોવ્રણહિતો વિધિઃ| સપ્તાહાત્ ગતવેગે તુ પૂર્વોક્તં વિધિમાચરેત્||૭||

સદ્યોવ્રણં યષ્ટીમધુકસિદ્ધેન તચ્ચૂર્ણયુક્તેન વા સર્પિષા સદ્ય એવ સિઞ્ચેત્| અથવા તીવ્રવ્યથં સદ્યોવ્રણં કોષ્ણેન ગર્ભવ્યાપચ્ચારિરોક્તેન બલાતૈલેન સિઞ્ચેત્| પુનઃ ક્ષતોષ્મણઃ અભિઘાતજસ્યોષ્મણસ્તત્કાલવિસૃતસ્ય નિગ્રહાર્થં કષાયાદિગુણા લેપાદયો હિતાઃ| આયતેષુ પુનઃ સદ્યોવ્રણેષુ વિશેષતઃ સન્ધાનાર્થં મધસર્પિઃ પ્રયુઞ્જીત| સર્વાશ્ચ પિત્તઘ્નીઃ ક્રિયાઃ શીતાઃ સન્ધાનાર્થં પ્રયુજ્ઞીત| (અત્ર વિશેષકથનાત્ મધુસર્પિષઃ સર્વેષુ વ્રણેષૂપયોજ્યત્વં સૂચિતમ્| પિત્તઘ્નીશ્ચેતિ ચ શબ્દાદ્રક્તપ્રસાદનં ચ )| સસંરમ્ભેષુ સંરમ્ભયુક્તેષુ વ્રણેષૂર્ધ્વમધશ્ચ વમનવિરેચનાભ્યાં શોધનં કર્તવ્યમ્| ઉપવાસશ્ચ કર્તવ્યઃ| હિતં પથ્યં ભક્તં ભોજનં સન્તતં રક્તમોક્ષણં ચ કર્તવ્યમ્| એષ ચ શોધનાદિકો વિધિર્ઘૃષ્ટે પિચ્ચિતે ચ સુતરામિષ્યતે| યતસ્તયોર્ઘૃષ્ટપિચ્ચિતયોઃ સ્વભાવાદેવાલ્પમસ્રં સ્રવતિ તેન હેતુના સ્રુતશિષ્ટેનાસ્રેણાશુ પાકો જાયતે| તસ્માત્ પાકરક્ષણાર્થં શોધનાદિકં કુર્યાદિત્યર્થઃ| પુનશ્ચ ઘૃષ્ટાત્ પિચ્ચિતાચ્ચાન્યસ્મિન્ વિક્ષતે પ્રાયોઽત્યર્થમસ્રં સ્રવતિ તતો હેતો રક્તક્ષયાદ્વાયૌ કુપિતેઽતિરુજાકરે ચ સતિ સ્નેહપાનાદિકં વાતઘ્નૌષધસાધિતં સ્નેહબસ્તિં ચ કુર્વીત| ઇત્યનન્તરોક્તપ્રકારેણ સદ્યોવ્રણહિતો વિધિઃ સાપ્તાહિકઃ પ્રોક્તઃ| સપ્તાહં પ્રયોજનં યસ્યાસૌ સાપ્તાહિકઃ| તતઃ સપ્તાહાદનન્તરં ગતવેગે પૂર્વોક્તમનન્તરાધ્યાયોક્તં વિધિમાચરેત્|| ૭||

Adhikarana duShTavraNe sAmAnyakarma (8) · Śloka 8

ક્ષાલનાભ્યઙ્ગલેપેષુ તસ્મિન્ દુષ્ટે પ્રયોજયેત્| આરગ્વધાદિકં વર્ગં સુરસાદિં ચ શોધનમ્| કલ્કસ્રિવૃત્તિલૈરણ્ડપત્રૈર્યોજ્યઃ સસૈન્ધવૈઃ| વાતિકે પૈત્તિકે કુમ્ભયષ્ટ્યાહ્વરજનીતિલૈઃ| શ્લૈષ્મિકે તિલતેજોહ્વાનિકુમ્ભસ્વર્જિકાગ્નિકૈઃ| એષ દુષ્ટવ્રણવિધિઃ કુષ્ઠમેહવ્રણેષ્વપિ| પ્રાયઃ સામાન્યકર્મેદં .......................||૮||

તસ્મિન્નિતિ વ્રણે દુષ્ટે સામાન્યેનારગ્વધાદિવર્ગં સુરસાદિવર્ગં ચ ક્ષાલનાદિષુ શોધનં યુઞ્જ્યાત્| વાતિકે વ્રણે ત્રિવૃદાદિભિઃ કલ્કો યોજ્યઃ પૈત્તિકે કુમ્ભાદિભિઃ| શ્લૈષ્મિકે તિલાદિભિઃ| એષ ચ વાતાદિદુષ્ટવ્રણવિધિઃ કુષ્ઠવ્રણેષ્વપિ યોજ્યઃ મેહવ્રણેષ્વપિ પિટકાજેષુ| ઇદં ચ કર્મ વેગાનન્તરમુક્તં તત્ પ્રાયઃ સામાન્યતઃ સાધારણતયા વિજ્ઞેયમ્||૮||

Adhikarana Cinne visheShakarma (9) · Śloka 9

....................... વક્ષ્યતે તુ પૃથક્ પૃથક્| ઘૃષ્ટે રુજં નિગૃહ્યાશુ વ્રણે ચૂર્ણાનિ નિક્ષિપેત્| કલ્કાદીન્યવકૃત્તે તુ વિચ્છિન્નપ્રવિલમ્બિનોઃ| સીવનં વિધિનોક્તેન બન્ધનં ચાનુપીડનમ્||૯||

યત્તુ વિશેષેષુ તદ્વક્ષ્યતે ઘૃષ્ટ ઇત્યાદિના| ઘૃષ્ટે વ્રણે પૂર્વોક્તેન યષ્ટીમધુકસર્પિષા રુજં નિગૃહ્ય યથાયથં ચૂર્ણાનિ યોજયેત્| અવકૃતે તુ રુજં નિગૃહ્ય કલ્કાદીનિ| વિચ્છિન્ને પ્રવિલમ્બિનિ ચ સીવનાદિકં યોજયેત્ સૂત્રસ્થાનોક્તેન વિધિના||૯||

Adhikarana netravraNe karmavisheShaH (10) · Śloka 10

અસાધ્યં સ્ફુટિતં નેત્રમુદીર્ણં લમ્બતે તુ યત્| સન્નિવેશ્ય યથાસ્થાનમવ્યાવિદ્ધસિરં ભિષક્| પીડયેત્ પાણિના પદ્મપત્રવ્યવહિતેન તત્| તતોઽસ્ય સેચને નસ્યે તર્પણે ચ હિતં હવિઃ| વિપક્વમાજં યષ્ટ્યાહ્વજીવકર્ષભકોલ્પલૈઃ| સપયસ્કૈઃ પરં તદ્ધિ સર્વનેત્રાભિઘાતજિત્| ગલપીડાવસન્નેઽક્ષ્ણિ વમનોત્કાસનક્ષવાઃ| પ્રાણાયામોઽથવા કાર્યઃ ક્રિયા ચ ક્ષતનેત્રવત્||૧૦||

વિચ્છિન્નપ્રવિલમ્બિપ્રસઙ્ગાન્નયનયોર્વિચ્છિન્નસ્યાસાધ્યત્વં પ્રવિલમ્બિનઃ સ્થાપનોપાયં ચ દર્શયતિ| નેત્રં તુ યત્પ્રહારેણ સ્ફુટિતં મધ્યેન તદસાધ્યમ્| યત્તુ નેત્રમભિહતમુદીર્ણં સ્થાનાત્ પરિભ્રષ્ટં સલ્લમ્બતે તન્નેત્રં યથાપૂર્વસ્થાનં સન્નિવેશ્યાદ્વ્યાવિદ્ધસિરમ્ કૃત્વા ભિષક્ પદ્મપત્રવ્યવહિતેન પાણિના પીડયેત્| તતઃ પીડનાદનન્તરં અસ્યાભિહતાક્ષસ્ય આજં હવિર્ઘૃતં યષ્ટ્યાદિભિઃ સક્ષીરૈર્વિપક્વં સિદ્ધં સેચનાદિષુ હિતમ્| તદ્ધિ યષ્ટ્યાદિહવિઃ સર્વનેત્રાભિઘાતજિત્| ગલપીડનેનાત્યવસન્નેઽક્ષ્ણિ વમનાદયો યોજ્યાઃ| પ્રાણાયામોઽથ વા કાર્યઃ| અનન્તરોક્તક્ષતનેત્રવચ્ચ ક્રિયા કાર્યા| (અત્ર પ્રાણાયામશબ્દેન શ્વાસનિરોધમાત્રમેવ ગૃહ્યતે| પ્રાણાયામેન રુદ્ધોન્તરાધ્માતો વાયુર્બહિર્ગન્તું માર્ગં માર્ગયન્ નેત્રશ્રોતાદિસ્રોતાંસ્યાપૂર્ય તત્રસ્થાનાચ્ચલિતેન નેત્રાદ્યવયવેન રુદ્ધો નિમ્નં તદેવોન્નમયેત્) ||૧૦||

Adhikarana karNacchede karmavisheShaH (11) · Śloka 11

કર્ણે સ્થાનાચ્ચ્યુતે સ્યૂતે સ્રોતસ્તૈલેન પૂરયેત્||૧૧||

કર્ણૌ યદા પ્રહારાદિના બન્ધનસ્થાનાચ્ચ્યુતો ભવતિ તદા તસ્મિન્ યથાસ્થાનં નિવેશ્ય સ્યૂતે સતિ કર્ણસ્રોતસ્તૈલેન પૂરયેત્||૧૧||

Adhikarana kRukATikAcCede karma (12) · Śloka 12

કૃકાટિકાયાં છિન્નાયાં નિર્ગચ્છત્યપિ મારુતે| સમં નિવેશ્ય બધ્નીયાત્સ્યૂત્વા શીઘ્રં નિરન્તરમ્| આજેન સર્પિષા ચાત્ર પરિષેકઃ પ્રશસ્યતે| ઉત્તાનોન્નાનિ ભુઞ્જીત શયીત ચ સુયન્ત્રિતઃ||૧૨||

કુકાટિકા તુ યદા છિન્ના ભવતિ તદા મારુતેઽપિ નિર્ગચ્છત્યવશ્યં શીઘ્રં સમં નિવેશ્ય નિરન્તરં ચ સ્યૂત્વા બધ્નીયાત્| આજેનેત્યાદિ સુબોધમ્| (પૂર્વં શસ્ત્રકર્મવિધૌ વાયુનિર્વામિણઃ શલ્યગર્ભાદિના સામાન્યેન નિષિદ્ધસીવનસ્યાત્ર સીવનકથનં સ્થાનવિશેષેણ વિશેષવિધિસ્તેન ન પૂર્વાપરવ્યાઘાત ઇતિ પ્રદર્શયિતુમપિશબ્દઃ| શીઘ્રમાશ્વેવ સમં યથાસ્થાનં નિવેશ્ય મારુતનિર્ગમનનિરોધાર્થં નિરન્તરં સ્યૂત્વા સૂત્રોદિતવિધાનેન બધ્નીયાત્)||૧૨||

Adhikarana shAkhAghAte karma (13) · Śloka 13

ઘાતં શાખાસુ તિર્યક્સ્થં ગાત્રે સમ્યઙ્ નિવેશિતે| સ્યૂત્વા વેલ્લિતબન્ધેન બધ્નીયાત્ ઘનવાસસા| ચર્મણા ગોષ્ફણાબન્ધઃ કાર્યશ્ચાસઙ્ગતે વ્રણે||૧૩||

શાખાસુ ઘાતં તિર્યક્સ્થં ન કરાદ્યભિમુખસ્થં તસ્મિન્ ગાત્રે સમ્યઙ્ નિવેશિતે સ્યૂતે ચ સૂત્રોક્તલક્ષણેન વેલ્લિતાખ્યેન ,બન્ધેન ઘાનવાસસા બધ્નીયાત્| અસઙ્ગતે વ્રણ ઉક્તલક્ષણે ગોષ્ફણાબન્ધઃ કાર્યઃ||૧૩||

Adhikarana vilambimuShkasya karma (14) · Śloka 14

પાદૌ વિલમ્બિમુષ્કસ્ય પ્રેક્ષ્ય નેત્રે ચ વારિણા| પ્રવેશ્ય વૃષણૌ સીવ્યેત્ સીવન્યા તુન્નસંજ્ઞયા| કાર્યશ્ચ ગોષ્ફણાબન્ધઃ કટ્યામાવેશ્ય પટ્ટકમ્| સ્નેહસેકં ન કુર્વીત તેન ક્લિદ્યતિ હિ વ્રણઃ| કાલાનુસાર્યગુર્વેલાજાતીચન્દનપર્પટૈઃ| શિલાદાર્વ્યમૃતાતુત્થૈઃ સિદ્ધં તૈલં ચ રોપણમ્||૧૪||

વિલમ્બિમુષ્કસ્ય પુંસઃ પાદૌ નેત્રે ચ વારિણા પ્રેક્ષ્યાનુવૃષણૌ ચ સ્થાને પ્રવેશ્યોક્તલક્ષણેન્ તુન્નનામ્ના સીવનપ્રકારેણ સીવ્યેત્| તત્ર ચ કટ્યાં પટ્ટકમાવેશ્ય તેનૈવ ગોષ્ફણાબન્ધઃ કાર્યઃ| તત્ર ચ મુષ્કવ્રણે સ્નેહસેકણ્ ન કુર્વીત| તેન હિ વ્રણઃ ક્લિદ્યતિ| કાલાનુસાર્યાદિભિઃ સિદ્ધં તૈલં રોપણમ્| કાલાનુસારી તગરમ્| અગરુ પ્રસિદ્ધમ્| એલા સૂક્ષ્મૈલા| શિલા મનશ્શિલા||૧૪||

Adhikarana chinnashAkhAyAM karma (15) · Śloka 15

છિન્નાં નિશ્શેષતઃ શાખાં દગ્ધ્વા તૈલેન યુક્તિતઃ| બધ્નીયાત્ કોશબન્ધેન તતો વ્રણવદાચરેત્||૧૫||

નિશ્શેષતઃ છિન્નાયાં શાખાયામ્| સુબોધમ્| (છિન્નક્રિયામાહ- છિન્ન ઇતિ| નિશ્શેષતઃ છિન્નાં પતિતામિત્યર્થઃ| શાખાં શાખાશબ્દેનાત્ર પાદપાણિપરિગ્રહઃ| તૈલેન યુક્તિતતો દગ્ધ્વા તૈલસ્યાત્ર દાહસાધનભૂતત્વાત્તપ્તેન તૈલેનત્યર્થઃ| યુક્તિતઃ આસિરામુખસઙ્કુચનાદ્દગ્ધ્વા કોશબન્ધેન બધ્નીયાત્| તતો બન્ધનાદનન્તરં વ્રણવદાચરેદ્રોપયેદિત્યર્થઃ)||૧૫||

Adhikarana shalyAhRute sAmAnyaM karma (16) · Śloka 16

કાર્યઃ શલ્યાહૃતે વિદ્ધે ક્રમો ભઙ્ગાત્તુ પિચ્ચિતે||૧૬||

સર્વસ્મિંશ્ચ વિદ્ધે શલ્ય આહૃતે ક્રમો વ્રણક્રમઃ કાર્યઃ ન ત્વન્તઃશલ્યે| પિચ્ચિતે વિદલિતાખ્યે તુ ભાઙ્ગોક્તક્રમઃ||૧૬||

Adhikarana shalyAhRute sthAnAnusAraM karma (17) · Śloka 17

શિરસોઽપહૃતે શલ્યે બાલવર્તિં પ્રવેશયેત્| મસ્તુલુઙ્ગસ્રુતેઃ ક્રુદ્ધો હન્યાદેનં ચલોઽન્યથા| વ્રણે રોહતિ ચૈકૈકં શનૈરપનયેત્ કચમ્| મસ્તુલુઙ્ગસ્રુતૌ ખાદેન્મસ્તિષ્કાનન્યજીવજાન્| શલ્યે હૃતેઽઙ્ગાદન્યસ્માત્ સ્નેહવર્તિ નિધાપયેત્| દૂરાવગાઢાઃ સૂક્ષ્માસ્યા યે વ્રણાઃ સ્રુતશોણિતાઃ| સેચયેચ્ચક્રતૈલેન સૂક્ષ્મનેત્રાર્પિતેન તાન્||૧૭||

યદા તુ શિરસઃ શલ્યમપહૃતં ભવતિ તદા વ્રણે બાલવર્તિ સન્ધિગ્રન્થિવિરહિતાં પ્રવેશયેત્| અન્યથાઽનાવૃતે વ્રણેઃ મસ્તુલુઙ્ગસ્રુતૈર્હેતોશ્ચલઃ ક્રુદ્ધ એનમાતુરં હન્યાત્| મસ્તુલુઙ્ગઃ કપાલમજ્જા| યથા યથા ચ વ્રણો રોહણાત્ સંવૃતતાં યાતિ તથા તથૈકૈકં કચં બાલમપનયેત્| યદા પુનઃ કપાલાન્મસ્તુલુઙ્ગઃ સ્રુતસ્તદાન્યપ્રાણિજાન્ મસ્તુલુઙ્ગાન્ ખાદેત્| શિરસોઽન્યસ્માદઙ્ગાચ્છલ્યે હૃતે વ્રણે સ્નેહવર્તિ નિધાપયેત્| (અન્યજીવજાનિત્યનેનાસ્ય જીવિતધામત્વં સૂચિતમ્)| યે દૂરાવગાઢાદયો વ્રણાસ્તાન્ સૂક્ષ્મનેત્રાર્પિતેન ચક્રતૈલેન સેચયેત્| દૂરાવગાઢા અતિપ્રવિષ્ટશલ્યાઃ| સૂક્ષ્માસ્યાઃ સૂક્ષ્મમુખાઃ| સ્રુતશોણિતા રક્તસ્રાવયુક્તાઃ| ચક્રતૈલં ચક્રપીડિતમ્| નેત્રં નાડીયન્ત્રમ્| તત્ સૂક્ષ્મમસ્થૂલમ્||૧૭||

Adhikarana koShThaBedalakShaNAni cikitsA ca (18) · Śloka 18

ભિન્ને કોષ્ઠેઽસૃજા પૂર્ણ મૂર્ચ્છા હૃત્પાર્શ્વવેદનાઃ| જ્વરો દાહસ્તૃડાધ્માનં ભક્તસ્યાનભિનન્દનમ્| સઙ્ગો વિણ્મૂત્રમરુતાં શ્વાસઃ સ્વેદોઽક્ષિરક્તતા| લોહગન્ધિત્વામાસ્યેઽસ્ય સ્યાદ્ગાત્રે ચ વિગન્ધિતા| આમાશયસ્થે રુધિરે રુધિરં છર્દયત્યપિ| આધ્માનેનાતિમાત્રેણ શૂલેન ચ વિશસ્યતે| પક્વાશયસ્થે રુધિરે સશૂલં ગૌરવં ભવેત્| નાભેરધસ્તાચ્છીતત્વં ખેભ્યો રક્તસ્ય ચાગમઃ| અભિન્નોઽપ્યાશયઃ સૂક્ષ્મૈઃ સ્રોતોભિરભિપૂર્યતે| અસૃજા સ્યન્દમાનેન પાર્શ્વૈર્મૂત્રેણ બસ્તિવત્| તત્રાન્તર્લોહિતં શીતપાદોચ્છ્વાસકરાનનમ્| રક્તાક્ષં પાણ્ડુવદનમાનદ્ધં ચ વિવર્જયેત્| આમાશયસ્થે વમનં હિતં પક્વાશયાશ્રિતે| વિરેચનં નિરૂહશ્ચ નિઃસ્નેહોષ્ણૈર્વિશોધનૈઃ| યવકોલકુલત્થાનાં રસૈઃ સ્નેહવિવર્જિતૈઃ| ભુઞ્જીતાન્નં યવાગૂં વા પિબેત્સૈન્ધવસંયુતામ્| અતિનિસ્સૃતરક્તસ્તુ ભિન્નકોષ્ઠઃ પિબેદસૃક્||૧૮||

કોષ્ઠે ભિન્ને રક્તેન પૂર્ણે મૂર્ચ્છાદિકં ગાત્રવિગન્ધિતાન્તં સ્યાત્| ઇતિ સામાન્યેન કોષ્ઠે ભિન્ને| (અસૃજા પૂર્ણ ઇત્યનેન કોષ્ઠભેદેઽપિ સ્થાનવિશેષવશાત્ સર્વત્રાપ્યસૃક્પૂર્ણતા ન સ્યાદિતિ ચ ધ્વનિતમ્)| શૂલેન ચ વિશસ્યત ઇત્યેવમન્તમામાશયસ્થે રક્તે રુધિરે પક્વાશયસ્થે સતિ શૂલગૌરવાદિકં ભવેત્| (વિશસ્યતે વ્યાપદ્યતે પરિતપ્યત ઇત્યર્થઃ| ખેભ્યો નવદ્વારેભ્યો રોમકૂપેભ્યશ્ચ રક્તસ્યાગમો રક્તપ્રવૃત્તિઃ| ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે)| આમાશયઃ પક્વાશયો વા અભિન્નોઽપિ કોષ્ઠભેદે સ્યાન્દમાનેનાઽસૃજા પાર્શ્વેભ્યઃ સ્રોતોભિઃ સૂક્ષ્મૈરભિપૂર્યતે યથા મૂત્રેણ બસ્તિઃ| તત્ર તેષુ મધ્યે શીતપાદોચ્છ્વાસકરાનનાદિગુણમન્તર્લોહિતં કોષ્ઠરક્તં વર્જયેત્| આમાશસ્યસ્થે રક્તે વમનં હિતમ્| પક્વાશયસ્થે વિરેચનં નિરૂહશ્ચ| એતચ્ચ સર્વં સ્નેહોષ્ણરહિતૈર્વિશોધનૈરોષધૈઃ કુર્યાત્| સ ચ યવાદીનાં રસૈઃ સ્નેહવર્જિતૈરન્નં ભુઞ્જીત| અથવા સૈન્ધવસંયુક્તાં યવાગૂં પિબેત્| યસ્તુ ભિન્નકોષ્ઠોતિનિસ્સૃતરક્તઃ સોઽજાદિજમસૃક્પિબેત્||૧૮||

Adhikarana koShThaBedadvaividhyam (19) · Śloka 19

ક્લિષ્ટચ્છિન્નાન્ત્રભેદેન કોષ્ઠભેદો દ્વિધા સ્મૃતઃ| મૂર્ચ્છાદયોઽલ્પાઃ પ્રથમે દ્વિતીયે ત્વતિબાધકાઃ| ક્લિષ્ટાન્ત્રઃ સંશયે દેહી છિન્નાન્ત્રો નૈવ જીવતિ| યથાસ્વં માર્ગમાપન્ના યસ્ય વિણ્મૂત્રમારુતાઃ| વ્યુપદ્રવઃ સ ભિન્નેઽપિ કોષ્ઠે જીવત્યસંશયમ્||૧૯||

દ્વિધા ચ કોષ્ઠભેદઃ સ્મૃતઃ| એકઃ ક્લિષ્ટાન્ત્રો દ્વિતીયશ્છિન્નાન્ત્રઃ| પ્રથમે ક્લિષ્ટાન્ત્રે અલ્પા મૂર્ચ્છાદયો ભવન્તિ| દ્વિતીયે છિન્નાન્ત્રે ત્વતિબાધકાઃ| ક્લિષ્ટાન્ત્રસ્તુ દેહી સંશયે જીવતિ વા નવેતિ| છિન્નાન્ત્રસ્ય તુ મરણમેવ નિશ્ચિતમ્| યસ્ય ભિન્નકોષ્ઠસ્ય વિડાદયઃ સ્વંસ્વં માર્ગમાપન્નાઃ પ્રાપ્તાઃ વ્યુપદ્રવો મૂર્ચ્છદ્યુપદ્રવરહિતશ્ચ સ ભિન્નેઽપિ કોષ્ઠે નિસ્સંશયં જીવતિ| (અત્રાપિશબ્દેન કોષ્ઠભેદસ્ય પ્રાયશો સાધ્યત્વં સૂચિતમ્) ||૧૯||

Adhikarana AntrapraveshanavidhirupacArAshca (20) · Śloka 20

અભિન્નમાન્ત્રં નિષ્ક્રાન્તં પ્રવેશ્યં ન ત્વતોઽન્યથા| ઉલુઙ્ગિલશિરોગ્રસ્તં તદપ્યેકે વદન્તિ તુ| પ્રક્ષાલ્ય પયસા દિગ્ધં તૃણશોણિતપાંસુભિઃ| પ્રવેશયેત્ ક્લૃપ્તનખો ઘૃતેનાક્તં શનૈઃ શનૈઃ| ક્ષીરેણાર્દ્રીકૃતં શુષ્કં ભૂરિસર્પિઃ પરિપ્લુતમ્| અઙ્ગુલ્યા પ્રમૃશેત્ કણ્ઠં જલેનોદ્વેજયેચ્ચ તમ્| તથાન્ત્રાણિ વિશન્ત્યન્તસ્તત્કાલં પીડયેત ચ| વ્રણસૌક્ષ્મ્યાદ્બહુત્વાદ્વા કોષ્ઠમાન્ત્રમનાવિશત્| તત્પ્રમાણેન જઠરં પાટયિત્વા પ્રવેશયેત્| યથાસ્થાનસ્થિતે સમ્યગાન્ત્રે સીવ્યેદનુ વ્રણમ્| સ્થાનાદપેતમાદત્તે જીવિતં ગુપિતં ચ તત્| વેષ્ટયિત્વાનુપટ્ટેન ઘૃતેન પરિષેચયેત્| પાયયેત તતઃ કોષ્ણં ચિત્રાતૈલયુતં પયઃ| મૃદુક્રિયાર્થં શકૃતો વાયોશ્ચાધઃ પ્રવૃત્તયે| ત્વગશ્વકર્ણકકુભબદરીસલ્લકીધવાત્| ધાતકીમેષશૃઙ્ગીભ્યાં ક્ષીરિભ્યશ્ચ બલાજટા| તત્ કલ્કસાધિતં તૈલં પ્રધાનં વ્રણરોપણમ્| અનુવર્તેત વર્ષઞ્ચ યથોક્તાં વ્રણયન્ત્રણામ્||૨૦||

આન્ત્રં પુનર્યદિભિન્નં નિષ્ક્રાન્તં તદેવ પ્રવેશ્યમ્| અતઃ અભિન્નાદન્યથા વિપરીતં ભિન્નં તુ ન પ્રવેશ્યમસિદ્ધેઃ| એકે ત્વાચાર્યાસ્તદપિ ભિન્નાન્ત્રમપ્યુલુઙ્ગિલશિરોગ્રસ્તં સત્ પ્રવેશ્યમેવેતિ વદન્તિ| ઉલુઙ્ગિલં પિપીલિકા, તસ્ય સિરસા ગ્રસ્તં ગૃહીતમ્| એતદુક્તમત્ર શિરશબ્દેન વ્રણોષ્ઠાવેકીકૃત્ય પિપીલિકામુખેન ગ્રાહયિત્વા પિપીલિકાશિરસિ કાયાત્ પૃથક્ કૃતે સત્યલુઙ્ગિલશિરોગ્રસ્તમાન્ત્રં ભવતીતિ| (એકે કેચિદાચાર્યાઃ પુનસ્તત્ ભિન્નાન્ત્રમપ્યુલુઙ્ગિલશિરોગ્રસ્તં ઉલુઙ્ગિલશિરસા મર્કોટકશીર્ષેણ ગ્રસ્તં ખાદિતં પ્રવેશ્યં પ્રવેશ નીયમિતિ વદન્તિ| અત્ર શિરઃશબ્દેન વ્રણોષ્ઠા-વેકીકૃત્ય ઉલુઙ્ગિલેન ગ્રાહયિત્વા ગ્રસ્તમાત્રે શિરસઃ શેષમઙ્ગમપનીય શિરસા સહ પ્રવેશ્યમિતિ સૂચિતમ્| ઉલુઙ્ગિલં પેક્કન્તલયનુરમ્ય ઇતિ કેરલભાષા)| આન્ત્રપ્રવેશનપ્રકારમાહ-પ્રવેશ્યં ચાન્ત્રં તૃણાદિભિર્દિગ્ધં પયસા પ્રક્ષાલ્ય ક્લૃપ્તનખો ભિષક્ ઘૃતેનાક્તં શનૈઃ શનૈઃ પ્રવેશયેત્| શુષ્કન્ત્વાન્ત્રં ક્ષીરેણાર્દ્રીકૃતં ભૂરિસર્પિઃ પરિપ્લુતં કૃત્વા પ્રવેશયેત્| (દિગ્ધં લિપ્તમ્| પ્રક્ષાલ્ય શોધયિત્વા| ક્લૃપ્તનખો વર્દ્ધિતનખઃ| આન્ત્રગ્રહણે નખાગ્રેણાન્ત્રદરણભયાચ્છિન્નનખ ઇત્યર્થઃ| શનૈઃ શનૈર્મન્દં મન્દં પ્રવેશયેત્)| સુખપ્રવેશનોપાયમાહ-નિષ્ક્રાન્તાન્ત્રસ્ય તસ્ય કણ્ઠં કણ્ઠાન્તર્ભાગમુત્કાસનાર્થમઙ્ગુલ્યા પ્રમૃશેત્ પરામૃશેત્| તં ચોદ્વેજયેજ્જલાભ્યુક્ષણેન| તથેત્યેવં કૃતે આન્ત્રાણ્યન્તઃ પ્રવિશન્તિ| તત્કાલં ચ પ્રવેશિતમાત્રમાન્ત્રં પીડયેદાન્ત્રાવયવાનાં યથાસ્વસ્થાનપ્રાપ્તયે| (તત્કાલં કણ્ઠપ્રમર્શનાદિજનિતેનોત્કાસોદ્વેગાદિના યસ્મિન્ કાલે વાયોરાનુલોમ્યં ભવતિ તસ્મિન્ કાલ ઇત્યર્થઃ પીડયેત| અનાવિશ દાન્ત્રં કરેણ મન્દં મન્દં પ્રપીડ્ય પ્રવેશયેત્| આવિષ્ટમપ્યવયવાનાં યથાસ્થાનપ્રાપ્ત્યર્થમ્| કિઞ્ચિત્ પીડયેદિતિ ચશબ્દેન દ્યોત્યતે| તથા એવં કૃતે સત્યાન્ત્રાણ્યન્તઃ સુખં વિશન્તિ)| તથાઽપ્યપ્રવિષ્ટસ્યાન્ત્રસ્ય પ્રવેશનોપાયમાહ-બહુત્વાદ્યત્રાન્ત્રં કથઞ્ચિદપિ નિર્યાતં વ્રણસૌક્ષ્મ્યાત્વશક્યપ્રવેશં તત્ર કોષ્ઠં તત્પ્રમાણેન પાટયિત્વા પ્રવેશયેત્| યત્રાપિ વ્રણસ્ય નાતિસૂક્ષ્મત્વમાન્ત્રસ્ય તુ શોફાદિના બહુત્વં તત્રાપિ જઠરં તત્પ્રમાણેન પાટયિત્વા પ્રવેશયેત્| તતો યથાસ્થાનમાન્ત્રે સ્થિતે સમ્યગનુ વ્રણમ્ સીવ્યેત્| યથાસ્થાનસ્થાપનહેતુરુચ્યતે સ્થાનાત્ સ્વાદપેતમાન્ત્રં જીવિતમાદત્ત ઇતિ| તચ્ચ પ્રવેશિતમાન્ત્રં ગુપિતં રક્ષિતં કૃત્વાનુ પટ્ટેન વસ્ત્રખણ્ડેન વેષ્ટયિત્વા ઘૃતેન પરિષેચયેત્| તતોઽનન્તરં શકૃતઃ પુરીષસ્ય મૃદુક્રિયાર્થં માર્દવાપાદનાય વાયોશ્ચાધઃ પ્રવૃત્ત્યર્થં ચિત્રાતૈલયુક્તં કોષ્ણં ક્ષીરં પાયયેત્| ચિત્રા દ્રવન્તી, તસ્યાઃ સ્રુતં તૈલમ્| ત્વગિત્યાદિ સુબોધમ્| અશ્વકર્ણાદિભ્યસ્ત્વગ્બલાજટા બલામૂલમ્| એવઞ્ચ વર્ષમ્ યથોક્તાં વ્રણયન્ત્રણામનુવર્તેતાનુકૂલ્યેનાઙ્ગીકુર્યાત્|| ૨૦||

Adhikarana medovartinirgame cikitsA (21) · Śloka 21

ઉદારાન્મેદસો વર્તિ નિર્ગતાં ભસ્મના મૃદા| અવકીર્ય કષાયૈર્વા શ્લક્ષ્ણૈર્મૂલે તતઃ સમમ્| દૃઢં ચ બધ્વા સૂત્રેણ વર્દ્ધયેત્કુશલો ભિષક્| તીક્ષ્ણેનાગ્નિપ્રતપ્તેન શસ્ત્રેણ સકૃદેવ તુ| સ્યાદન્યથા રુગાટોપો મૃત્યુર્વા છિદ્યમાનયા| સક્ષૌદ્રે ચ વ્રણે બદ્ધે સુજીર્ણેઽન્ને ઘૃતં પિબેત્| ક્ષીરં વા શર્કરાચિત્રાલાક્ષાગોક્ષુરકૈઃ શૃતમ્| રુગ્દાહજિત્ સયષ્ટ્યાહ્વૈઃ પરં પૂર્વોદિતો વિધિઃ| મેદોગ્રન્થ્યુદિતં ચાત્ર તૈલમભ્યઞ્જને હિતમ્| તાલીસં પદ્મકં માંસી હરેણ્વગરુચન્દનમ્| હરિદ્રે પદ્મબીજાનિ સોશીરં મધુકં ચ તૈઃ| પક્વં સદ્યોવ્રણેષૂક્તં તૈલં રોપણમુત્તમમ્||૨૧||

વ્રણમુખાન્નિર્ગતાયાં મેદો વર્તેશ્છેદનવિધાનમાહ-યદા તૂદરાન્મેદસો વર્તિર્નિર્ગતા ભવતિ તદા તાં ભસ્મના મૃદા કષાયૈર્વા મસૂરાદિભિર્મૂલેઽવકીર્યાનુ ચ સૂત્રેણ સમં દૃઢં ચ બધ્વા કુશલો ભિષગ્વર્ધયેત્ છિન્દ્યાત્| કેનેત્યાહ-તીક્ષ્ણેન શસ્ત્રેણાગ્નિપ્રતપ્તેન| સકૃદિત્યેકેનૈવ યત્નેન| (કુશલઃ છેદ્યાચ્છેદ્યપરિજ્ઞાનકુશલઃ યા તુ પ્રવેશ્યમાનાપ્રવિશતિ પ્રવિશ્યાવતિષ્ઠતે ચ તાં ન છિન્દ્યાત્| અતો વિપરીતામેવ છિન્દ્યાદિતિ ભાવઃ| ભિષગ્વૈદ્ય ઉદરાદુદરગાદ્ વ્રણમુખાન્નિર્ગતાં બર્હિર્નિસ્સૃતાં મેદસોવર્તિમણુભૂતં મેદસોઽવયવ વિશેષં ભસ્મના મૃદ શ્લક્ષણૈઃ કષાયદ્રવ્યચૂર્ણૈર્વાઽવકીર્ય તતો મૂલે મૂલપ્રદેશે સૂત્રેણ ક્ષૌમાદિકૃતેન સમં યથા ન વિષમં ભવતિ તથા દૃઢં બધ્વા અગ્નિપ્રતપ્તેનાગ્નિસન્તાપાત્તત્તુલ્યવર્ણેન તીક્ષ્ણધારેણ શસ્ત્રેણ સકૃદેકવારમેવ વર્ધયેત્ છિન્દ્યાત્| ભોજેનાઽપ્યુક્તમ્- ખાન્મેદસો વહ્ન્યનિલાર્કતાપાદ્વ્રણસ્ય નિસ્સર્પતિ યસ્ય વર્તિઃ| સ્થાનં તુ તસ્યાઃ પટલં વદન્તિ યત્પઞ્ચમં કોષ્ઠગતં નરાણામ્|| પ્રવેશ્ય તાં ભસ્મસમૃત્કષાયૈઃ સ્વસ્થાનમેવાશુ નયેદ્યથાવત્| ન ચેદ્વિશેત્સાઽપ્યવતિષ્ઠતે વા સૂત્રેણ બધ્વાઽથ નિગૃહ્ય ચૈનામ્|| શસ્ત્રેણ છિન્દ્યાજ્જ્વલનોજ્વલેન સ્ત્રીબાલવૃદ્ધેષ્વિતરેણ વાપિ| ઉચ્છિદ્યમાના ક્ષયશૂલમૃત્યુમાટોપમેદઃ સ્રવણં ચ કુર્યાત્|| ઇતિ)| ઉક્તાતિક્રમણે દોષમાહ-અન્યથા યથોક્તવિધેઃ પરિત્યાગેન છિદ્યમાનયા મેદોવર્ત્યા આતુરસ્ય રુગાટોપો મૃત્યુર્મરણં વા સ્યાત્| (અન્યથા યથોક્તવૈપરીત્યેન છિદ્યમાનયાચ્છિદ્યમાનયા વા)| છેદનાનન્તરકરણીયમાહ-પરઞ્ચ વ્રણે સક્ષૌદ્રે બદ્ધે હ્યસ્તને ચાત્રે સુજીર્ણે સયષ્ટ્યાહ્વૈઃ શર્કરાદિભિઃ શૃતં ઘૃતં વા ક્ષીરં વા રુગ્દાહજિત્ પિબેત્| અતઃ પરં પૂર્વાધ્યાયોક્તો વ્રણવિધિઃ કાર્યઃ| (વ્રણે નિસ્સૃતમેદોવર્તિકે કોષ્ઠવ્રણે| ચશબ્દાચ્છિન્નાયાઃ છિન્નાવશિષ્ટાયાશ્ચ મેદોવર્તેરન્તર્નિધાપનં વ્રણોષ્ઠસીવનાદિપૂર્વકર્તવ્યં દ્યોત્યતે| સક્ષૌદ્રે ક્ષૌદ્રસહિતે| અત્ર સક્ષૌદ્ર ઇતિ વિશેષકથનં સર્પિષ્પરિહારાર્થમ્| ઉક્તં ચ સૌશ્રુતે-'ક્ષૌદ્રેણાભ્યજ્ય વેષ્ટયેદિ'તિ| વ્રણબન્ધનવિધાનેનાવબદ્ધે હ્યસ્તનેઽન્ને સુજીર્ણે અનવશિષ્ટરસશેષમાત્રં જીર્ણે સતિ ઘૃતં વા યષ્ટ્યાહ્વસહિતૈઃ શર્કરાદિભિઃ શૃતં ક્ષીરં વા રુગ્દાહશમનાર્થં પિબેત્| રુજિ ઘૃતં દાહે ક્ષીરમુભયત્રોભયં વા)| મેદોગ્રન્થિ તૈલં ગ્રન્થ્યાદૌ વક્ષ્યતે| (આન્ત્રાનન્તરોક્તે વ્રણે મેદોગ્રન્થ્યુદિતં મેદોગ્રન્થિશમનાય ગુઞ્જાદ્વિકરઞ્જાદિભિરુદિતમુક્તં તૈલમભ્યઞ્જને હિતમ્)| એવં ઘૃષ્ટાદીનાં ચિકિત્સાં પૃથક્ પૃથગુક્ત્વા સર્વં સદ્યોવ્રણસાધારણં રોપણતૈલમાહ-તાલીસાદિભિઃ પક્વં તૈલં સદ્યોવ્રણેષૂત્તમં રોપણમુક્તમાચાર્યૈઃ|| ૨૧||

Adhikarana mUDhaprahAre cikitsA (22) · Śloka 22

મૂઢપ્રહારાભિહતે પતિતે વિષમોચ્ચકૈઃ| કાર્યં વાતાસ્રજિત્તૃપ્તિમર્દનાભ્યઙ્ગસેચનમ્||૨૨||

મૂઢેનાદૃશ્યત્વગ્ભેદાદિના પ્રહારેણાભિહતે પુરુષે વિષમોચ્ચકૈઃ દૂરપ્રપાતાદુત્પતનાવપતનવૈષમ્યેણ પતિતે વા વાતાસ્રજિત્તૃપ્ત્યાદિકં કાર્યમ્| (વિષમોચ્ચકૈઃ વિષમાદ્વિષમપ્રદેશાત્ ઉચ્ચકૈર્વૃક્ષાદિભ્યો વા પતિતે વા વાતાસ્રજિદ્વાતશોણિતહરં કર્મ તૃપ્ત્યાદિ કાર્યમ્| તૃપ્તિઃ સ્નેહતર્પણમ્| તૃપ્તિમર્દનાભ્યઙ્ગશોધનમિતિ પાઠઃ| શોધનં વમનવિરેચનાદિ||૨૨||

Adhikarana tailadroNyAM vAsaH (23) · Śloka 23

વિશ્લિષ્ટદેહં મથિતં ક્ષીણં મર્મહતં હતમ્| વાસયેત્તૈલપૂર્ણાયાં દ્રોણ્યાં માંસરસાશિનમ્||૨૩||

હતમભિહતં વિશ્લિષ્ટદેહત્વાદિયુક્તં સન્તં માંસરસેનાશિતં તૈલપૂર્ણાયાં દ્રોણ્યાં વાસયેત્| (વિશ્લિષ્ટદેહં બલવદ્ધનુરાકર્ષણાતિગુરુભારવહનાદિના વિશ્લિષ્ટસન્ધિર્દેહો યસ્ય સ તથોક્તઃ તમ્| મથિતં અસ્થ્ના સહાવચૂર્ણિતમ્| ક્ષીણં યેન કેનાપિ દેહશ્રમ જનનકર્મણા ક્ષીણશરીરમ્| મર્મહતં શસ્ત્રહતં મર્મણ્યભિહતમ્| હતં દણ્ડાદ્યભિહતમ્| માંસરસાશિનં કૃત્વા તૈલપૂર્ણાયાં દ્રોણ્યામધિવાસયેત્| અનેનાનેકાગન્તુવ્રણસમ્પ્રાપ્તૌ યદિ શરીરવિશ્લેષણાદિકં સ્યાત્તત્રાઽપ્યેતચ્ચિકિત્સિતં કર્તવ્યં ન કેવલં વ્રણચિકિત્સિતમેવેતિ દ્યોત્યતે ||૨૩||

Adhikarana sadyovraNAnAM tritvAvyabhicAraH (24-31) · Śloka 31

પ્રહર્તૃયત્નાયુધઘાતગાત્રૈઃ સદ્યોવ્રણાઃ કામમનન્તરૂપાઃ| તથાપિ ન ત્રિત્વમતિક્રમન્તે ચયાદિભેદૈરિવ મારુતાદ્યાઃ||૨૪|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે સદ્યોવ્રણપ્રતિષેધો નામૈકત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૧||

પ્રહર્ત્રિત્યાદિના સદ્યોવ્રણાંસ્રૈવિધ્યેનોપસંહરતિ| પ્રહર્તુર્યત્નાનાં નાનાત્વાદનેકપ્રકારત્વાદાયુધાનાં ચાનેકાકારત્વાદભિઘાતસ્ય ચાનેકરૂપત્વાત્ ગાત્રાણાં ચ બહુવિધસંસ્થાનત્વાત્ કામમઙ્ગીકુર્મો યત્ સદ્યોવ્રણા અનન્તરૂપાસ્તથાપિ છિન્નવિદ્ધપિચ્ચિતાખ્યં ત્રિત્વં નાતિક્રમન્તે| દૃષ્ટાન્તો યથા-મારુતાદ્યા દોષાશ્ચયાદીનાં તારતમ્યાદિયુક્તાનાં ભેદૈરનન્તરૂપા અપિ સન્તો વાતપિત્તશ્લેષ્માખ્યં ત્રિત્વં નાતિવર્તન્ત ઇતિ||૨૪|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા- મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે એકત્રીંશોઽધ્યાયઃ||