31. sadyōvraṇapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha sadyovraNapratiShedho nAmaikatriMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ સદ્યોવ્રણપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana viShaye~asminnatItAvekShaNam (2) · Śloka 2

આગન્તોર્વ્રણસ્ય પ્રાગુપદિષ્ટઃ સમ્ભવઃ| તત્ર તત્ર યથા- યથં પ્રતીકારશ્ચ||૨||

Adhikarana kShatasya traividhyam (3) · Śloka 3

વિવિધાભિઘાતજનિતૈસ્તુ સબહ્વાકૃતિભિરપિ સદ્યોવ્રણૈરધિષ્ઠિતમઙ્ગં સમાસાત્ ત્રિવિધં ભવતિ છિન્નં વિદ્ધં પિચ્ચિતં ચ| ત્રિવિધમપિ ચૈતત્ત્વગાદિક્ષણનાત્ ક્ષતમિત્યુચ્યતે||૩||

Adhikarana chinnasya pa~jcavidhatvam (4) · Śloka 4

તત્ર છિન્નં પઞ્ચધા ભિદ્યતે| તદ્યથા-ત્વક્છેદે ઘૃષ્ટમ્| કિઞ્ચિન્માંસસ્યાપ્યવકૃત્તમ્| તસ્યૈવાવગાઢસ્ય વિશેષેણ વિશાલમાયતં ચ વિચ્છિન્નમ્| કિઞ્ચિછેષેષ્વસ્થિસ્નાય્વાદિષુ વિલમ્બિતમ્| અશેષાઙ્ગચ્છેદે પાતિતમ્||૪||

Adhikarana viddhasyAShTavidhatvam (5) · Śloka 5

વિદ્ધં ત્વષ્ટવિધમ્| તત્ર માંસમનુપ્રાપ્તે શલેય્ઽનુવિદ્ધમ્| દ્વિતીયે પાર્શ્વે ત્વચમુન્નામ્યોત્તુણ્ડિતમ્| કિઞ્ચિન્નિસ્સૃતેઽતિવિદ્ધમ્| સર્વથા નિસ્સૃતે નિર્વિદ્ધમ્| એતદેવ ચતુર્વિધં કોષ્ઠે પૃથુમુખૈર્વા પ્રહરણૈઃ કુન્તાદિભિર્વિદ્ધમનુ ભિન્નં ભિન્નોત્તુણ્ડિતમતિભિન્નં નિર્ભિન્નમિતિ ચ સંજ્ઞા લભતે||૫||

Adhikarana piccitasya dvaividhyam (6) · Śloka 6

યત્ પુનઃ પ્રહારેણ પીડનેન વા ગાત્રમસ્થિયુક્તમસૃઙ્મજ્જપ્લુતં પૃથુતામાપદ્યતે તત્ પિચ્ચિતમ્| તદ્ દ્વિવિધમ્| સવ્રણમવ્રણઞ્ચ| તત્ર સવ્રણમુક્તમ્| અવ્રણં પુનર્ભઙેષૂપદેક્ષ્યતે||૬||

Adhikarana sadyovraNacikitsA sAptAhiko vidhiH (7) · Śloka 7

ભવતિ ચાત્ર સદ્યઃ સદ્યોવ્રણં સિઞ્ચેદ્યષ્ટીમધુકસર્પિષા| તીવ્રવ્યથં કવોષ્ણેન બલાતૈલેન વા પુનઃ| ક્ષતોષ્મણો નિગ્રહાર્થં તત્કાલવિસૃતસ્ય ચ| કષાયશીતમધુરસ્નિગ્ધા લેપાદયો હિતાઃ| સદ્યોવ્રણેષ્વાયતેષુ સન્ધાનાર્થં વિશેષતઃ| મધુસર્પિર્પ્રયુઞ્જીત પિત્તઘ્નીંશ્ચ હિમાઃ ક્રિયાઃ| સસંરમ્ભેષુ કર્ત્તવ્યમૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધનમ્| ઉપવાસો હિતં ભક્તં પ્રતતં રક્તમોક્ષણમ્| ઘૃષ્ટપિચ્ચિતયોરેષ સુતરામિષ્યતે વિધિઃ| તયોર્હ્યલ્પં સ્રવત્યસ્રં પાકસ્તેનાશુ જાયતે| અત્યર્થમસ્રં સ્રવતિ પ્રાયશોઽન્યત્ર વિક્ષતે| તતો રક્તક્ષયાદ્વાયૌ કુપિતેઽતિરુજાકરે| સ્નેહબસ્તિઞ્ચ કુર્વીત વાતઘ્નૌષધસાધિતમ્| ઇતિ સાપ્તાહિકઃ પ્રોક્તઃ સદ્યોવ્રણહિતો વિધિઃ| સપ્તાહાત્ ગતવેગે તુ પૂર્વોક્તં વિધિમાચરેત્||૭||

Adhikarana duShTavraNe sAmAnyakarma (8) · Śloka 8

ક્ષાલનાભ્યઙ્ગલેપેષુ તસ્મિન્ દુષ્ટે પ્રયોજયેત્| આરગ્વધાદિકં વર્ગં સુરસાદિં ચ શોધનમ્| કલ્કસ્રિવૃત્તિલૈરણ્ડપત્રૈર્યોજ્યઃ સસૈન્ધવૈઃ| વાતિકે પૈત્તિકે કુમ્ભયષ્ટ્યાહ્વરજનીતિલૈઃ| શ્લૈષ્મિકે તિલતેજોહ્વાનિકુમ્ભસ્વર્જિકાગ્નિકૈઃ| એષ દુષ્ટવ્રણવિધિઃ કુષ્ઠમેહવ્રણેષ્વપિ| પ્રાયઃ સામાન્યકર્મેદં .......................||૮||

Adhikarana Cinne visheShakarma (9) · Śloka 9

....................... વક્ષ્યતે તુ પૃથક્ પૃથક્| ઘૃષ્ટે રુજં નિગૃહ્યાશુ વ્રણે ચૂર્ણાનિ નિક્ષિપેત્| કલ્કાદીન્યવકૃત્તે તુ વિચ્છિન્નપ્રવિલમ્બિનોઃ| સીવનં વિધિનોક્તેન બન્ધનં ચાનુપીડનમ્||૯||

Adhikarana netravraNe karmavisheShaH (10) · Śloka 10

અસાધ્યં સ્ફુટિતં નેત્રમુદીર્ણં લમ્બતે તુ યત્| સન્નિવેશ્ય યથાસ્થાનમવ્યાવિદ્ધસિરં ભિષક્| પીડયેત્ પાણિના પદ્મપત્રવ્યવહિતેન તત્| તતોઽસ્ય સેચને નસ્યે તર્પણે ચ હિતં હવિઃ| વિપક્વમાજં યષ્ટ્યાહ્વજીવકર્ષભકોલ્પલૈઃ| સપયસ્કૈઃ પરં તદ્ધિ સર્વનેત્રાભિઘાતજિત્| ગલપીડાવસન્નેઽક્ષ્ણિ વમનોત્કાસનક્ષવાઃ| પ્રાણાયામોઽથવા કાર્યઃ ક્રિયા ચ ક્ષતનેત્રવત્||૧૦||

Adhikarana karNacchede karmavisheShaH (11) · Śloka 11

કર્ણે સ્થાનાચ્ચ્યુતે સ્યૂતે સ્રોતસ્તૈલેન પૂરયેત્||૧૧||

Adhikarana kRukATikAcCede karma (12) · Śloka 12

કૃકાટિકાયાં છિન્નાયાં નિર્ગચ્છત્યપિ મારુતે| સમં નિવેશ્ય બધ્નીયાત્સ્યૂત્વા શીઘ્રં નિરન્તરમ્| આજેન સર્પિષા ચાત્ર પરિષેકઃ પ્રશસ્યતે| ઉત્તાનોન્નાનિ ભુઞ્જીત શયીત ચ સુયન્ત્રિતઃ||૧૨||

Adhikarana shAkhAghAte karma (13) · Śloka 13

ઘાતં શાખાસુ તિર્યક્સ્થં ગાત્રે સમ્યઙ્ નિવેશિતે| સ્યૂત્વા વેલ્લિતબન્ધેન બધ્નીયાત્ ઘનવાસસા| ચર્મણા ગોષ્ફણાબન્ધઃ કાર્યશ્ચાસઙ્ગતે વ્રણે||૧૩||

Adhikarana vilambimuShkasya karma (14) · Śloka 14

પાદૌ વિલમ્બિમુષ્કસ્ય પ્રેક્ષ્ય નેત્રે ચ વારિણા| પ્રવેશ્ય વૃષણૌ સીવ્યેત્ સીવન્યા તુન્નસંજ્ઞયા| કાર્યશ્ચ ગોષ્ફણાબન્ધઃ કટ્યામાવેશ્ય પટ્ટકમ્| સ્નેહસેકં ન કુર્વીત તેન ક્લિદ્યતિ હિ વ્રણઃ| કાલાનુસાર્યગુર્વેલાજાતીચન્દનપર્પટૈઃ| શિલાદાર્વ્યમૃતાતુત્થૈઃ સિદ્ધં તૈલં ચ રોપણમ્||૧૪||

Adhikarana chinnashAkhAyAM karma (15) · Śloka 15

છિન્નાં નિશ્શેષતઃ શાખાં દગ્ધ્વા તૈલેન યુક્તિતઃ| બધ્નીયાત્ કોશબન્ધેન તતો વ્રણવદાચરેત્||૧૫||

Adhikarana shalyAhRute sAmAnyaM karma (16) · Śloka 16

કાર્યઃ શલ્યાહૃતે વિદ્ધે ક્રમો ભઙ્ગાત્તુ પિચ્ચિતે||૧૬||

Adhikarana shalyAhRute sthAnAnusAraM karma (17) · Śloka 17

શિરસોઽપહૃતે શલ્યે બાલવર્તિં પ્રવેશયેત્| મસ્તુલુઙ્ગસ્રુતેઃ ક્રુદ્ધો હન્યાદેનં ચલોઽન્યથા| વ્રણે રોહતિ ચૈકૈકં શનૈરપનયેત્ કચમ્| મસ્તુલુઙ્ગસ્રુતૌ ખાદેન્મસ્તિષ્કાનન્યજીવજાન્| શલ્યે હૃતેઽઙ્ગાદન્યસ્માત્ સ્નેહવર્તિ નિધાપયેત્| દૂરાવગાઢાઃ સૂક્ષ્માસ્યા યે વ્રણાઃ સ્રુતશોણિતાઃ| સેચયેચ્ચક્રતૈલેન સૂક્ષ્મનેત્રાર્પિતેન તાન્||૧૭||

Adhikarana koShThaBedalakShaNAni cikitsA ca (18) · Śloka 18

ભિન્ને કોષ્ઠેઽસૃજા પૂર્ણ મૂર્ચ્છા હૃત્પાર્શ્વવેદનાઃ| જ્વરો દાહસ્તૃડાધ્માનં ભક્તસ્યાનભિનન્દનમ્| સઙ્ગો વિણ્મૂત્રમરુતાં શ્વાસઃ સ્વેદોઽક્ષિરક્તતા| લોહગન્ધિત્વામાસ્યેઽસ્ય સ્યાદ્ગાત્રે ચ વિગન્ધિતા| આમાશયસ્થે રુધિરે રુધિરં છર્દયત્યપિ| આધ્માનેનાતિમાત્રેણ શૂલેન ચ વિશસ્યતે| પક્વાશયસ્થે રુધિરે સશૂલં ગૌરવં ભવેત્| નાભેરધસ્તાચ્છીતત્વં ખેભ્યો રક્તસ્ય ચાગમઃ| અભિન્નોઽપ્યાશયઃ સૂક્ષ્મૈઃ સ્રોતોભિરભિપૂર્યતે| અસૃજા સ્યન્દમાનેન પાર્શ્વૈર્મૂત્રેણ બસ્તિવત્| તત્રાન્તર્લોહિતં શીતપાદોચ્છ્વાસકરાનનમ્| રક્તાક્ષં પાણ્ડુવદનમાનદ્ધં ચ વિવર્જયેત્| આમાશયસ્થે વમનં હિતં પક્વાશયાશ્રિતે| વિરેચનં નિરૂહશ્ચ નિઃસ્નેહોષ્ણૈર્વિશોધનૈઃ| યવકોલકુલત્થાનાં રસૈઃ સ્નેહવિવર્જિતૈઃ| ભુઞ્જીતાન્નં યવાગૂં વા પિબેત્સૈન્ધવસંયુતામ્| અતિનિસ્સૃતરક્તસ્તુ ભિન્નકોષ્ઠઃ પિબેદસૃક્||૧૮||

Adhikarana koShThaBedadvaividhyam (19) · Śloka 19

ક્લિષ્ટચ્છિન્નાન્ત્રભેદેન કોષ્ઠભેદો દ્વિધા સ્મૃતઃ| મૂર્ચ્છાદયોઽલ્પાઃ પ્રથમે દ્વિતીયે ત્વતિબાધકાઃ| ક્લિષ્ટાન્ત્રઃ સંશયે દેહી છિન્નાન્ત્રો નૈવ જીવતિ| યથાસ્વં માર્ગમાપન્ના યસ્ય વિણ્મૂત્રમારુતાઃ| વ્યુપદ્રવઃ સ ભિન્નેઽપિ કોષ્ઠે જીવત્યસંશયમ્||૧૯||

Adhikarana AntrapraveshanavidhirupacArAshca (20) · Śloka 20

અભિન્નમાન્ત્રં નિષ્ક્રાન્તં પ્રવેશ્યં ન ત્વતોઽન્યથા| ઉલુઙ્ગિલશિરોગ્રસ્તં તદપ્યેકે વદન્તિ તુ| પ્રક્ષાલ્ય પયસા દિગ્ધં તૃણશોણિતપાંસુભિઃ| પ્રવેશયેત્ ક્લૃપ્તનખો ઘૃતેનાક્તં શનૈઃ શનૈઃ| ક્ષીરેણાર્દ્રીકૃતં શુષ્કં ભૂરિસર્પિઃ પરિપ્લુતમ્| અઙ્ગુલ્યા પ્રમૃશેત્ કણ્ઠં જલેનોદ્વેજયેચ્ચ તમ્| તથાન્ત્રાણિ વિશન્ત્યન્તસ્તત્કાલં પીડયેત ચ| વ્રણસૌક્ષ્મ્યાદ્બહુત્વાદ્વા કોષ્ઠમાન્ત્રમનાવિશત્| તત્પ્રમાણેન જઠરં પાટયિત્વા પ્રવેશયેત્| યથાસ્થાનસ્થિતે સમ્યગાન્ત્રે સીવ્યેદનુ વ્રણમ્| સ્થાનાદપેતમાદત્તે જીવિતં ગુપિતં ચ તત્| વેષ્ટયિત્વાનુપટ્ટેન ઘૃતેન પરિષેચયેત્| પાયયેત તતઃ કોષ્ણં ચિત્રાતૈલયુતં પયઃ| મૃદુક્રિયાર્થં શકૃતો વાયોશ્ચાધઃ પ્રવૃત્તયે| ત્વગશ્વકર્ણકકુભબદરીસલ્લકીધવાત્| ધાતકીમેષશૃઙ્ગીભ્યાં ક્ષીરિભ્યશ્ચ બલાજટા| તત્ કલ્કસાધિતં તૈલં પ્રધાનં વ્રણરોપણમ્| અનુવર્તેત વર્ષઞ્ચ યથોક્તાં વ્રણયન્ત્રણામ્||૨૦||

Adhikarana medovartinirgame cikitsA (21) · Śloka 21

ઉદારાન્મેદસો વર્તિ નિર્ગતાં ભસ્મના મૃદા| અવકીર્ય કષાયૈર્વા શ્લક્ષ્ણૈર્મૂલે તતઃ સમમ્| દૃઢં ચ બધ્વા સૂત્રેણ વર્દ્ધયેત્કુશલો ભિષક્| તીક્ષ્ણેનાગ્નિપ્રતપ્તેન શસ્ત્રેણ સકૃદેવ તુ| સ્યાદન્યથા રુગાટોપો મૃત્યુર્વા છિદ્યમાનયા| સક્ષૌદ્રે ચ વ્રણે બદ્ધે સુજીર્ણેઽન્ને ઘૃતં પિબેત્| ક્ષીરં વા શર્કરાચિત્રાલાક્ષાગોક્ષુરકૈઃ શૃતમ્| રુગ્દાહજિત્ સયષ્ટ્યાહ્વૈઃ પરં પૂર્વોદિતો વિધિઃ| મેદોગ્રન્થ્યુદિતં ચાત્ર તૈલમભ્યઞ્જને હિતમ્| તાલીસં પદ્મકં માંસી હરેણ્વગરુચન્દનમ્| હરિદ્રે પદ્મબીજાનિ સોશીરં મધુકં ચ તૈઃ| પક્વં સદ્યોવ્રણેષૂક્તં તૈલં રોપણમુત્તમમ્||૨૧||

Adhikarana mUDhaprahAre cikitsA (22) · Śloka 22

મૂઢપ્રહારાભિહતે પતિતે વિષમોચ્ચકૈઃ| કાર્યં વાતાસ્રજિત્તૃપ્તિમર્દનાભ્યઙ્ગસેચનમ્||૨૨||

Adhikarana tailadroNyAM vAsaH (23) · Śloka 23

વિશ્લિષ્ટદેહં મથિતં ક્ષીણં મર્મહતં હતમ્| વાસયેત્તૈલપૂર્ણાયાં દ્રોણ્યાં માંસરસાશિનમ્||૨૩||

Adhikarana sadyovraNAnAM tritvAvyabhicAraH (24-31) · Śloka 31

પ્રહર્તૃયત્નાયુધઘાતગાત્રૈઃ સદ્યોવ્રણાઃ કામમનન્તરૂપાઃ| તથાપિ ન ત્રિત્વમતિક્રમન્તે ચયાદિભેદૈરિવ મારુતાદ્યાઃ||૨૪|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે સદ્યોવ્રણપ્રતિષેધો નામૈકત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૧||