14. sandhisitāsitarōgapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha sandhisitAsitarogapratiShedho nAma caturdasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ સન્ધિસિતાસિતરોપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ઉક્તેષુ સન્ધિસિતાસિતરોગેષુ ક્રમેણ ચિકિત્સાં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે| સન્ધિરોગેષ્વાસ્રાવાંસ્ત્યજેદિત્યુક્તમ્| ઉપનાહાદીનાં ચિકિત્સોચ્યતે||૧||

Adhikarana upanAhacikitsA (2) · Śloka 2

ઉપનાહં ભિષક્ સ્વિન્નં વ્રીહિમુખેન ભિત્વા મણ્ડલાગ્રેણ સમન્તાલ્લેખયેત્| તતઃ સૈન્ધવપિપ્પલીચૂર્ણેન સક્ષૌદ્રેણ પ્રતિસારયેત્| પૂર્વવચ્ચબધ્નીયાત્| પટોલપત્રામલકક્વાથેનાશ્ચયોતયેત્||૨||

ઉપનાહમિત્યાદિ| સ્વિન્નત્વાદિગુણયુક્તમુપનાહં ભિષઙ્મણ્ડલાગ્રશસ્ત્રેણ સમન્તાલ્લેખયેત્| તતો લેખનાદનન્તરં ચ સૈન્ધવાદિભિઃ પ્રતિસારયેત્| પૂર્વવદિત્યર્બુદવત્||૨||

Adhikarana parvaNIcikitsA (3) · Śloka 3

પર્વણીમુત્તરસન્ધિત્રિભાગે બડિશેનાવલમ્બ્ય વૃદ્ધિપત્રે- ણાર્ધમાત્રે છિન્દ્યાત્| અન્યથાઽશ્રુનાડી સ્યાત્| મધુસૈન્ધવ- પ્રતિસારિતાં ચાર્મવચ્ચિકિત્સેત્||૩||

પર્વણીમિતિ ઉત્તરસન્ધિર્બાહ્યો વર્ત્મસન્ધિઃ તસ્ય ત્રિભાગે બડિશેનાવલમ્બનમ્| ઉત્સેધસ્ય મૂલં ત્યક્ત્વાઽર્ધમાત્રે છેદનમ્| અન્યથા સમૂલછેદે અશ્રુનાડી સ્યાત્| અર્મચિકિત્સાઽત્રૈવ વક્ષ્યતે||૩||

Adhikarana pUyAlasacikitsA (4) · Śloka 4

પૂયાલસે સિરાં વિધ્યેત્તતસ્તમુપનાહયેદક્ષિપાકોક્તં ચેક્ષેત| સૈન્ધવાર્દ્રકકાસીસાયસ્તામ્રૈઃ સુસૂક્ષ્મૈઃ સક્ષૌદ્રૈરઞ્જનમ્||૪||

પૂયાલસે સિરાં શિરોનેત્રવિકારેષુ લલાટેત્યુક્તાં વિધ્યેત્| ઉપનાહયેત્ બધ્નીયાત્| અક્ષિપાકે સર્વગાક્ષિરોગે યદુક્તં તદીક્ષેત પ્રયોગાય| અલજી વર્જયેદિત્યુક્તમ્||૪||

Adhikarana kRumigranthicikitsA (5) · Śloka 5

કૃમિગ્રન્થિં કરીષેણ સ્વિન્નં ભિત્વા વિલિખ્ય ચ કાસીસસૈન્ધવત્રિફલામાક્ષિકૈઃ પ્રતિસારયેત્||૫||

કૃમિગ્રન્થ્યાખ્યં કરીષેણ શુષ્કગોમયેન પોટ્ટલીકૃતગોમયચૂર્ણેનેત્યર્થઃ| સ્વિન્નં સત્ ભિત્વા વિલિખ્ય કાસીસાદિભિઃ પ્રતિસારયેદિતિ સન્ધિરોગેષુ||૫||

Adhikarana shuktikAcikitsA (6) · Śloka 6

શુક્તિતકાં પિત્તાભિષ્યન્દવત્ સાધયેત્||૬||

શુક્તકાખ્યં પિત્તભિષ્યન્દાખ્યસર્વગાક્ષિરોગવત્ સાધયેત્ ચિકિત્સેત્| અર્મણાં પૃથગ્વક્ષ્યતે||૬||

Adhikarana balAsagrathitapiShTakayoshcikitsA (7) · Śloka 7

બલાસગ્રથિતં પિષ્ટકં ચ સિરાવ્યધવર્જં કફાભિષ્યન્દવત્| વિશેષતસ્તિલનાલાન્ યવનાલાન્ વા હરિતશલાકાન- ર્ધમાસમજાક્ષીરેણ ભવયિત્વા શોષયિત્વા ચ દાહયેત્| તતસ્તદ્ભસ્મ ક્ષારકલ્પેન પરિસ્રાવ્યાદર્વીલેપાદ્વિપચેત્| રસક્રિયેયં વલાસગ્રથિતશોફોપદેહહરા| અયમેવ ચ કલ્પઃ ફણિજ્જાર્જકાસ્ફોતબિલ્વકપિત્થનિર્ગુણ્ડ્યે- રણ્ડકુમુદોત્પલજાતીકુસુમેષુ પૃથક્ કાર્યઃ| સૈન્ધવાલમરિચકટ્ફલશઙ્ખસમુદ્રફેનૈર્વર્તિઃ પિષ્ટકેઽઞ્જનમ્| શુણ્ઠીશિગ્રુફલપિપ્પલીસૈન્ધવચૂર્ણો બીજપૂરકર સાપ્લુતોઽઞ્જનં પિષ્ટકમપહરતિ| તદ્વત્ત્રિકટુકકટ્ફલ- ચૂર્ણૌ બલાસગ્રથૈતં ચ| બૃહતીફલં પિપ્પલીતણ્ડુલપૂરિતં પુટપાકેન પચેત્| તૈસ્તણ્ડુલૈશ્ચૂર્ણાઞ્જનં બલાસગ્રથૈતપિષ્ટકઘ્નમ્| અત્યર્થશોફે હરિતાલસૈન્ધવશુણ્ઠીદેવરારુપુનર્નવૈર્વિડાલકઃ||૭||

બલાસગ્રથિતપિષ્ટકયોઃ સિરાવ્યધં વર્જયિત્વા કફાભિષ્યન્દાખ્યસર્વગાક્ષિરોગવચ્ચિકિત્સિતમ્| વિશેષત ઇતિ હરિતા વર્ણેન પક્વત્વાચ્છલાકા યેષાં નાલાનામ્| ક્ષારકલ્પઃ ક્ષારપરિસ્રાવણપ્રકારઃ| રસક્રિયાઽઞ્જનાય| અયમેવ તિલનાલકલ્પસ્તત્પ્રકારઃ ફણિજ્જકાદિકુસુમેષ્વપિ પૃથક્ પ્રત્યેકં કાર્યઃ| પિષ્ટકાખ્યે સૈન્ધવાદિભિર્વર્તિરઞ્જનમ્| માતુલુઙ્ગરસાલોડિતઃ શુણ્ઠ્યાદિચૂર્ણોઽઞ્જનં પિષ્ટકામપહન્તિ| તદ્વદિતિ બીજપૂરરસાપ્લુત સ્ત્રિકટુકાદિચૂર્ણો બલાસગ્રથિતં પિષ્ટકમપીતિ ચ શબ્દાર્થઃ| બૃહતીફલમિત્યાદિ વ્યાખ્યાસમમ્| પિપ્પલીતણ્ડુલાઃ પિપ્પલીફલાની| તૈસ્તણ્ડુલૈરિતિ બૃહતીફલપરિહારાય| હરિતાલાદિભિરત્યર્થશોફે વિડાલકઃ કાર્યઃ| વિડાલકૈત્યક્ષ્ણોર્બહિર્લેપસ્યાખ્યા|| ૭||

Adhikarana sirotpAtaharShajAlArjunAnAM cikitsA (8) · Śloka 8

સિરોત્પાતહર્ષજાલાર્જુનેષુ રક્તાભિષ્યન્દવત્પ્રતિકુર્યાત્| વિશેષેણ સિરાહર્ષે સ્વર્ણગૈરિકો મધુયુક્તોઽઞ્જનમ્| સ્તન્યાન્વિતં વા કાસીસં ક્ષૌદ્રે દ્રુતં વા કાસીસસૈન્ધવમર્જુને માતુલુઙ્ગરસેન સશર્કરેણાશ્ચ્યોતનં મસ્તુના વા| શઙ્ખનાભિર્માક્ષિકેણ યુક્તા સિતયા વા સમુદ્રફેનકોઽઞ્જનમ્| સ્ફટિકકુઙ્કુમશઙ્ખનાભિમધુયષ્ટિકા વા ક્ષૌદ્રાર્દ્રાસ્તદ્વદ્વા રસાઞ્જનં કાસીસં વા||૮||

સિરોત્પાત ઇત્યાદિ વ્યાખ્યાસમમ્| રક્તાભિષ્યન્દનામા સર્વગાક્ષિરોગઃ| કાસીસં વા સ્તન્યાન્વિતમર્જુને વિશેષેણેતિ સમ્બધ્યતે| મસ્તુના વા સશર્કરેણાશ્ચ્યોતનમિતિ ચ| મધુના યુક્તા શઙ્ખનાભિર્વા સમુદ્રફેનકો વા સિતયા યુક્તોઽઞ્જનમર્જુને| સ્ફટિકાદિ વા ક્ષૌદ્રેણાર્દ્રમઞ્જનમ્| તદ્વદિતિ ક્ષૌદ્રાદ્રાં રસાઞ્જનં કાસીસં વાઽઞ્જનમ્|| ૮||

Adhikarana armaNAmauShadham (9) · Śloka 9

અર્મ તુ પઞ્ચવિધમપિ યત્તનુરક્તં ધૂમાવિલં દધિનિભં વા તચ્છુક્લવત્ કાયશિરોવિરેકલેખનાઞ્જનૈરુપાચરેત્||૯||

સર્વં ચાર્મં તનુત્વાદિગુણમત્રૈવ વક્ષ્યમાણશુક્લવત્ કાયવિરેકાદિભિરુપાચરેત્||૯||

Adhikarana armaNAM shastrakarma (10) · Śloka 10

અથેતરસ્મિન્ સ્નિગ્ધસ્યાતુરસ્ય પેયા વિલેપિજાઙ્ગલરસા- ન્યતમાશિતસ્ય કૃતસ્વસ્ત્યયનસ્ય સુખશયનગલસ્યો- ત્તાનદેહસ્ય કિઞ્ચિદવાક્શિરસઃ સુખોષ્ણામ્બુપ્લુતતાન્ત- બસ્વિન્નનયનસ્ય સૈન્ધવેન સબીજપૂરકરસેનાઞ્જયિત્વાઙ્ગષ્ઠકેન નિમીલિતમક્ષિવિમૃન્દ્રીયાદાબલાસગ્રથિતરૂપો- ત્પત્તેઃ| ઇત્થઞ્ચ સંરોષિતાક્ષસ્ય પ્રચલિતેઽર્માધિમાંસકે નિશ્ચલં પરિચારકઃ શિરો ધારયેત્| અન્યશ્ચ વામદક્ષિણાન્યતરપાર્શ્વેઽનુકૂલં સ્થિતો દૃઢ- વસ્ત્રગર્ભાભ્યામઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં વર્ત્મની નિક્ષિપેત્| અથ વૈદ્યઃ કનીનકાત્ પ્રવૃદ્ધેર્મણ્યપાઙ્ગમીક્ષમાણસ્ય યત્ર યત્ર વલી જાયતે તત્ર તત્રાર્મ બડિશેન મુચુટ્યા વા નાલ્યાયતં ગૃહી- ત્વા કિઞ્ચિદુન્નમ્ય કૃષ્ણશુક્લમણ્ડલાભ્યાં સર્વતઃ સૂચ્યગ્રેણ મોક્ષયિત્વ કિઞ્ચિદાઞ્છેત્| અધઃ તીક્ષ્ણેન મણ્ડ- લાગ્રેણ વૃદ્ધિપત્રેણ વા વિલિખ્ય કનીનકં ચોપાનીય કનીનકસમમેવ ચતુર્ભાગશેષં છિન્દ્યાત્| વર્જયેચ્ચ કનીનકં સિરાશ્ચાશ્રુવહાઃ| તથા હિ નાક્ષિ વ્યાપદ્યતે||૧૦||

ઇત્રસ્મિન્નિત્યુક્તગુણવિપરીતગુણોઽર્મણિ સ્નિગ્ધસ્યેત્યાદિના કર્મવિધાનં સુબોધમ્| આશિતસ્ય ભોજિતસ્ય| તાન્તવં વસ્ત્રમ્| બલસગ્રથિરૂપં પૂર્વાધ્યાયોક્તમ્| સંરોષિતાક્ષસ્યોત્કોપિતાક્ષસ્ય| અન્યશ્ચેતિ પરિચારકો વામે વા દક્ષિણે પાર્શ્વે અનુકૂલં સ્થિતો દૃઢસ્ય વસ્ત્રસ્ય ગર્ભેઽન્તર્યાવઙ્ગુષ્ઠૌ તાભ્યાં વર્ત્મની નિક્ષિપેત્ સુદૃઢં ગૃહ્ણીયાત્| નાત્યાયતં બડિશેન મુચુટ્યા વા ગૃહીત્વા| મુચુટી શસ્ત્રવિધાવુક્તા| આચ્છેદાયતમાનયેત્| ઉપનીય કિઞ્ચિદાત્માનમાનીય| વ્યાખ્યાસમમ્|| ૧૦||

Adhikarana jAlavadarmaNi kriyAvisheShaH (11) · Śloka 11

યત્તુ જાલવદર્મવ્યાપિ તદેષિણ્યા યાવત્કનીનકમનુસર- ન્નુન્મોચ્યોન્નમય્ય પૂર્વવત્ છિન્દ્યાત્| તદ્વદપાઙ્ગાત્ પ્રવૃદ્ધે કનીનકમીક્ષમાણસ્ય યાવદપાઙ્ગં ચોપનીયાપાઙ્ગસમમેવ તથા યાવદ્વર્જયેદપાઙ્ગં સિરાશ્ચેત્યાદિ| તતઃ પ્લોતેન રક્તં વિશોધ્ય સમ્યક્ છિન્નમવેક્ષ્ય સૈન્ધવચૂર્ણેન પુનઃ પુનઃ પ્રતિસારયેદ્યવનાલભસ્મના વા પ્લોતશુદ્ધં ચ પુનર્મધુના| તતઃ શીતામ્બુપરિષ્કિતં સર્પિષા સુખોષ્ણેન પરિષિચ્ય મધુ ઘૃતાક્તં પૂર્વવત્ બધ્નીયાત્| મૂર્ધ્નિ પાદયોશ્ચાસ્મૈ શતધૌત- ઘૃતં શીતાંશ્ચ પ્રદેહાન્ દદ્યાત્||૧૧||

યત્તુ જાલવદર્મ તચ્છિદ્રેણૈષિણ્યા જાલમુન્મોચ્યોન્નમય્ય ચ પૂર્વવચ્છિન્દ્યાત્| તદ્વિદિત્યનેનૈતદુચ્યતે યથા પૂર્વત્ર કનીનકમુપાનીય તથાત્રાપાઙ્ગમુપાનીયેતિ| શેષં સર્વં પુર્વવત્| પ્લોતં વસ્ત્રખણ્ડમ્| યવનાલભસ્મના વા પ્રતિસારયેદિતિ સમ્બધ્યતે| પુનશ્ચેતિ પ્રતિસારણસ્ય પશ્ચાત્| અસ્મા ઇત્યાતુરાય| શેષં વ્યાખ્યાસમમ્|| ૧૧||

Adhikarana armaNAM shastrakarmottarakriyA (12) · Śloka 12

સ્નેહોક્તં ચાચારમાદિશેત્| દ્વિતીયે ચાહ્નિ સાયં પ્રાતર્મધુ- કસર્પિષા કોષ્ણેન શિરસ્તથાઽવબદ્ધમેવ ચાક્ષિ સિઞ્ચેત્| પઞ્ચાહં ચોષ્ણોદકાનુપાનં સર્પિઃ પીત્વા જીર્ણે પથ્યમશ્નીયાત્| તૃતીયે દિવસે વિમુચ્ય કરઞ્જબીજસિદ્ધેન ક્ષીરેણાક્ષિ સ્વેદયેત્| લોધ્રમધુકકિંશુકપટોલદ્વિહરિદ્રાકોરણ્ડમુ- કુલક્વાથેન મધુમિશ્રેણાશ્ચ્યોતયેત્| સપ્તમેઽહનિ સર્વથા મુઞ્ચેત્| આતપાકાશદર્શનં ચ પરિહરેત્||૧૨||

સ્નેહવિધ્યુક્તં ચોષ્ણોદકાદિકમાચારમાદિશેત્| શેષં વ્યાખ્યાસમમ્| મધુયષ્ટ્યા સિદ્ધં વા યુક્તં વા સર્પિર્મધુકસર્પિઃ| તૃતીયે ચ પુનર્બધ્વા ચતુર્થં પઞ્ચમં ષષ્ઠં નયેદિત્યર્થાત્| સપ્તમેઽહનિ મુક્તે નેત્રે આતપાદિકં પરિહરેત્| (નિ) આમ્લાનકસ્તુ કોરણ્ડો રાજસૈરીયસંજ્ઞકઃ|| ૧૨||

Adhikarana upadravapratikAraH (13) · Śloka 13

સશોફે તુ નેત્રે ધૂમઃ શિરોવિરેચનઞ્ચ| અનુપશાન્તરાગે સિરાવિસ્રાવણમ્ સાસ્રાવે નસ્યમ્| તિલાન્ સુલિખિતાન્ મધુકકાકોલીસુનિષણ્ણકપઞ્ચ- મૂલશર્કરાશૃતશીતે પયસિ સપ્તાહં ભાવિતાંસ્તેનૈવ પયસાપીડયેત્| મધુકશતહ્વાશારિવાનન્તાગરુકાકોલીહરેણુ- કૈલાવાલુકચૂર્ણઞ્ચ પીડ્યમાનેષુ ષોડશભાગેન પ્રક્ષિપેત્| તત્તૈલમેભિરેવૌષધૈઃ પયસા ચાષ્ટગુણેન સિદ્ધં નાવના- દશ્રુરાગઘ્નં દૃષ્ટિપ્રસાદનઞ્ચ| કૃષ્ણગતે તુ વ્રણે વ્રણશુક્લવત્ક્રિયા| અર્મશેષે તુ લેખનાઞ્જનાનિ||૧૩||

તત્રૈવ સશોફાદિકે નેત્રે ધૂમાદિકં યોજ્યમ્| તિલાનિત્યાદિના તૈલપીડનપાકવિધાનમ્| ષોડશભાગં પીડ્યમાનાત્| તદિત્યૌષધૈઃ સહ પીડિતઃ||૧૩||

Adhikarana samyakchinnAyuktacchinnalakShaNAni ayukte pratikArashca (14) · Śloka 14

તત્ર સમ્યક્ છિન્ને વર્ણવિશુદ્ધિઃ સ્વસ્થતા ચ| હીનચ્છેદાત્પુનર્વૃદ્ધી રાગાશ્રુપાતપ્રકાશદર્શનાક્ષમત્વાદિ ચ| અતિ- ચ્છેદાદક્ષિપાકસ્તમ્ભસ્ફુરણાસ્રસ્રુતિતિમિરસંરમ્ભવિબદ્ધ- વર્ત્મનિ| તેષુ યથાસ્વં દોષોદ્રેકાત્ પ્રતિકુર્યાત્| નાગ- રમનશ્શિલાલૈલાસૈન્ધવશર્કરાભિરર્ધકર્ષાંશાભિર્યુક્તં રસાઞ્જનાર્ધપલં ક્ષૌદ્રદ્રુતમઞ્જનાદર્મશેષશ્લેષ્મતિમિરપિલ્લા- મયઘ્નમ્||૧૪||

સમ્યક્ છિન્નેઽર્મણિ વર્ણવિશુદ્ધિઃ સ્વસ્થતા ચ| અસમ્યક્છેદસ્તુ હીનતાધિક્યં વા| તત્ર હીનચ્છેદાત્ પુનર્વૃદ્ધી રાગાદિકં ચ| અતિચ્છેદાદક્ષિપાકાદીનિ| વિબદ્ધ્વર્ત્મ જીર્ણત્વકત્વમ્| તેષુ હીનચ્છેદાતિચ્છેદજેષુ યથાસ્વમાત્મીયં દોષાદ્યપેક્ષં ચિકિત્સિતં યોજ્યમ્| નાગરાદીનાં પ્રત્યેકમર્ધકર્ષાશયુક્તં રસાઞ્જનસ્યાર્ધપલં ક્ષૌદ્રેણ દ્રુતમઞ્જનાદર્મશેષાદિઘ્નમ્| રસાઞ્જનં તાર્ક્ષ્યમ્|| ૧૪||

Adhikarana sirAjAle karmavisheShaH (15) · Śloka 15

સિરાજાલે સિરા યાસ્તુ સ્થૂલાઃ કઠિનાશ્ચ તા બડિશેન ગૄહીત્વા મણ્ડલાગ્રેણોલ્લિખેત્||૧૫||

સિરાજાલે યાઃ સિરાઃ સ્થૂલાઃ કઠિનાશ્ચ તાસ્તુ બડિશેન ગૃહીત્વા મણ્ડલાગ્રશસ્ત્રેણ લિખેત્||૧૫||

Adhikarana sirApiTakAyAM karmavisheShaH (16) · Śloka 16

સિરાપિટકાઃ સૂચ્યગ્રેણાવલમ્બિતાઃ કૃષ્ણમનુપઘ્નન્ છિન્દ્યાત્| સૂક્ષ્માસ્ત્વવલિખેત્| અર્મવચ્યૈતયોઃ શેષમાચરેત્||૧૬||

સિરાસંજ્ઞાઃ પિટકાઃ સૂચ્યગ્રેણ ગૃહીતાઃ કૃષ્ણભાગં રક્ષન્ છિન્દ્યાત્| સૂક્ષ્માસ્તુ તાભ્યો લિખેન તુ છિન્દ્યાત્| એતયોઃ સિરાજાલસિરાપિટકયોઃ શેષં કર્માર્મવદાચરેચ્ચ||૧૬||

Adhikarana shuklakeShu cikitsAkramaH (17) · Śloka 17

શુક્લકેષુ યથાસ્વદોષાનુસારેણ ત્રિફલાઘૃતપાનરક્ત- મોક્ષવિરેચનાશ્ચ્યોતનમુખાલેપનસ્યતર્પણપુટપાકાન્ પ્રયુઞ્જીત||૧૭||

શુક્લકેષુ ક્ષતશુક્લશુદ્ધશુક્લાદિષુ યથાસ્વદોષાનતિક્રમેણ ત્રિફલાઘૃતપાનાદીન્ પ્રયુઞ્જીત|| ૧૭||

Adhikarana vraNashukle cikitsA (18) · Śloka 18

તત્ર વ્રણશુક્લે ત્રિબૃન્નિર્યૂહેણ ત્રિર્વિપક્વં સર્પિઃ પાયયેત્| સિરાં ચ વિધ્યેત્| દુષ્ટશેષં ચ પિણ્ડિતમક્ષિગમસૃક્ જલૌકોભિરપહરેત્| મધુકકાકોલીમૃદ્વીકોત્પલવિદારીક્વાથેન મઞ્જિષ્ઠાક્ષીરકાકોલીમધુકક્વથિ- તાજક્ષીરેણ વા સશર્કરેણાશ્ચ્યોતયેત્| શીતૈશ્ચાસ્ય શિરોવક્ત્રં દિહ્યાત્ સિઞ્ચેચ્ચ| એવમપ્યનુબદ્ધવેદનં શતાહ્વા- યષ્ટ્યાહ્વવતા ઘૃતમણ્ડેનાનુવાસયેત્| અપિ ચ અશ્રુ રાગરુજાશાન્તિં યદા યસ્યોપલક્ષયેત્| તદા તદાઞ્જનૈઃ શુક્લં લેખણિયૈરુપાચરેત્||૧૮||

તત્રેત્યાદિના વિશેષેણ| તત્ર તેષુ શુક્લેષુ મધ્યે વ્રણશુક્લે ક્ષતશુક્લાત્રખ્યે ત્રિવૃન્નિર્યૂહેણ ત્રિસ્વિવારં સિદ્ધં સર્પિસ્ત્રિવૃત્કષાયેણ પાયયેત્| દુષ્ટશેષમિત્યાદ્યસૃજો વિશેષણમ્| સુબોધમ્| શીતૈરિતિ ચન્દનોશીરાદિભિઃ| અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| અશ્રવાદ્યુપશાન્ત્યાં લેખનાન્યઞ્જનાનિ|| ૧૮||

Adhikarana vaiDUryAdivartiH (19) · Śloka 19

વૈદૂર્યસ્ફટિકશઙ્ખમુક્તાવિદ્રુમરુપ્યાયસ્રપુતામ્રસીસાલમનઃ- શિલાકુક્કુટાણ્ડત્વક્સમુદ્રફેનરસાઞ્જનસૈન્ધવૈરજાપયઃ- પિષ્ટૈર્વર્તયશ્છાયાશુષ્કાઃ ક્ષૌદ્રઘૃષ્ટાઃ પ્રાતઃ સાયં ચ પ્રયુ ક્તા વ્રણશુક્લનુદઃ| કરવરાહગોગર્દભાશ્વાજોષ્ટ્રદશનાઃ શઙ્ખમુક્તાસમુદ્રફેનાશ્ચ મરિચચતુર્થાશયુતા જલપિષ્ટા વર્તયઃ ક્ષતશુક્લહરાઃ| લાક્ષાસુવર્ણગૈરિકચન્દનજાતીમુકુલૈર્વતિરસૃક્પિત્તપ્રસા- દની વ્રણશુક્લહરા ચ||૧૯||

વૈડૂર્યાદિકા વર્તિર્વ્યાખ્યાસમા| કરિદન્તાદીનાં સમુદ્રફેનાન્તાનાં ચતુર્થેન ભાગેન મરિચમ્| લાક્ષાદિકા વર્તિઃ સુબોધા|| ૧૯||

Adhikarana nimnashuklacikitsA (20) · Śloka 20

નિમ્નં ચ શુક્લં સરુજમુન્નમયેત્ સ્નેહપાનનસ્યજાઙ્ગલરસૈઃ| નીરુજં તર્પણપુટપાકાભ્યામ્||૨૦||

નિમ્નં સરુજઞ્ચ શુક્લં સ્નેહપાનાદિભિરુન્નમયેત્| નીરુજં રુજારહિતં નિમ્નં શુક્લં તર્પણપુટપાકાભ્યામુન્નમયેત્ ||૨૦||

Adhikarana tarpaNam (21) · Śloka 21

તત્ર તર્પણં મૃગવિષ્કિરપિશિતં કાશ્મર્યસુનિષણ્ણોત્પલ મૃણાલશૃઙ્ગાટકકશેરુદ્રાક્ષાક્ષીરવિદારીજીવનીયાંશ્ચ ક્ષીરેણ પાચયેત્ તસ્માન્નવનીતમુદ્ધત્ય ચન્દનમધુશર્કરાન ન્તાનીલોત્પલકલ્કૈરષ્ટગુણેન ચ પયસા વિપક્વં પૂર્વવદ્યોજયેત્||૨૧||

તત્ર નીરુજે મૃગવિષ્કિરપિશિતાદિશૃતાત્ ક્ષીરાન્નવનીતં ગૃહીત્વા ચન્દનાદીનાં કલ્કૈરષ્ટગુણેન ક્ષીરેણ ચ વિપક્વં તર્પણં યોજ્યમ્| પૂર્વવદિતિ સૂત્રોક્તવિધાનેન તર્પણમુક્તમ્||૨૧||

Adhikarana puTapAkaH (22) · Śloka 22

પુટપાકઞ્ચ કુક્કુટમુદ્ધૃતાન્ત્રં વેશવારીકૃત્ય ચન્દન સારિવામધુકશર્કરાનન્તાનીલોત્પલપ્રપૌણ્ડરીકજીવની યકલ્કૈઃ સમધુઘૃતૈઃ સંસૃજ્ય પ્રાગિવ કલ્પયેત્| દ્વિત્વચ્છિન્નમેવં યાપયેત્||૨૨||

કુક્કુટમાંસાદિના પુટપાક ઉચ્યતે| વેશવારં સૂક્ષ્મચ્છિન્નમ્| પ્રાગિવસૂત્રોક્તપુટપાકવિધાનેન| દ્વિત્વચ્છિન્નં શુક્લકમેવમુક્તપ્રકારેણૈવ યાપયેત્|| ૨૨||

Adhikarana shuddhashuklacikitsA (23) · Śloka 23

શુદ્ધશુક્લે હરિદ્રામધુકશારિવાલોધ્રનિર્યૂહેણાશ્ચ્યોતનમ્| લોધ્રચૂર્ણેન વા તાન્તવબદ્ધેનોષ્ણામ્બુમૃદિતેન| શુદ્ધકોષ્ઠસ્ય ચ દન્તીજ્યોતિષ્મતીકલ્કોઽવપીડકઃ| શિરોવિરેચનદ્રવ્યવિપક્વં વા તૈલં મર્શઃ પ્રતિમર્શો વા||૨૩||

શુદ્ધશુક્લે હરિદ્રાદિકષાયેણાશ્ચ્યોતનં હિતમ્| લોધ્રચૂર્ણેન વેત્યાદાવાશ્ચ્યોતનમિતિ સમ્બધ્યતે| તાન્તવં વસ્ત્રમ્| શિરોવિરેચનાનિ દ્રવ્યાણિ શોધનાદિગણપઠિતાન્યપામાર્ગવિડઙ્ગાનિ||૨૩||

Adhikarana vartyAdiyogAH (24) · Śloka 24

શુણ્ઠીસૈન્ધવમધુયષ્ટિકાબૃહતીમૂલતામ્રરજોભિરામલકર- સપિષ્ટૈસ્તામ્રપાત્રં પ્રલેપયેત્| તચ્ચ સઘૃતૈર્યવૈરામલક પત્રૈશ્ચ બહુશો ધૂપયેત્| વર્તિરેષા મહાનીલા મધુતોયઘૃષ્ટા શુદ્ધશુક્લં નાશયતિ| પૂર્વોક્તા ચ દન્તવર્તિઃ| અશામ્યતિ તુ શુક્લે સર્વત્ર પુનઃ પુનર્યથોક્તમેવ પર્યાયેણ યોજયેત્| અન્તરાન્તરા ચ રક્તં વિસ્રાવયેત્| અભિષ્યન્દપ્રતિષેધં ચેક્ષેત||૨૪||

શુણ્ઠ્યાદિના તામ્રલેપાદિસંસ્કૃતા મહાનીલાખ્યા વર્તિઃ શુદ્ધશુક્લં નાશયતિ| કરિવરાહાદિદન્તકૃતા દન્તવર્તિઃ| પર્યાયેણ પરિવૃત્યા કરણેન ચ| અભિષ્યન્દપ્રતિષેધમધ્યાયમીક્ષેત તદુક્તાઞ્જનપ્રયોગાય||૨૪||

Adhikarana utsAdanAnya~jjanAni (25) · Śloka 25

અથોત્સાદનાર્થં શુદ્ધશુક્લે સમ્પ્રહર્ષણાનિ દદ્યાત્| ત્રિફલારસેન ત્ર્યહં ભાવિતેન સૈન્ધવેનાઞ્જયેત્| તદ્વત્ પિપ્પલીભિર્વા| મરિચપિપ્પલીશિરીષબીજસૈન્ધવૈર્વા| કોલાસ્થિકતકફલશઙ્ખદ્રાક્ષામધુકરિવા| બલાસગ્રથિતોક્તક્ષારાઞ્જનૈર્વા||૨૫||

શુદ્ધશુક્લ ઉત્સાદનાર્થં નિમ્નત્વત્યાગાય સમ્પ્રહર્ષણાનિ સાર્થનામાન્યઞ્જનાનિ દદ્યાત્| તાન્યુચ્યન્તે| ત્રિફલારસેન ત્ર્યહં ભાવિતં સૈન્ધવમઞ્જયેત્| તદ્વદિતિ ત્રિફલારસભાવિતાભિઃ પિપ્પલીભિરઞ્જયેદિતિ સર્વત્ર સમ્બધ્યતે| મરિચાદિભિર્વા| કોલાસ્થ્યાદિભિર્વા| બલાસગ્રથિતાખ્યે યાનિ ક્ષારાઞ્જનાન્યુક્તાનિ તૈર્વા|| ૨૫||

Adhikarana utsAdanAdupadrave~a~jjanAni - sandhAva~jjanAni (26) · Śloka 26

સમ્પ્રહર્ષણાદ્રાગાશ્રુવેદનાસુ સન્ધાવાઞ્જનાનિ યુઞ્જ્યાત્| શઙ્ખં તામ્રે સ્તન્યેન ઘૃષ્ટં સઘૃતૈર્યવૈઃ શમીપત્રૈશ્ચ ધૂપયેત્ અનેન સન્ધાવાઞ્જનેનાઞ્જયેત્| તદ્વત્ સુવર્ણ રૂપ્યમયો વા ઘૃષ્ટં સઘૃતૈર્બદરીપત્રૈર્ધૂપિતમઞ્જનમ્| શઙ્ખો નિસ્તુષાશ્ચ હરિત મુદ્ગાઃ પિષ્ટા વર્તિશ્ચૂર્ણો વા મધુયુક્તોઽઞ્જનં શુક્લહર્ષણમ્| મધુકસારશ્ચ મધુના બિભિતકાસ્થિમઞ્જા વા||૨૬||

એભિઃ સમ્પ્રહર્ષેણૈઃ રાગાદ્યુદ્ભવે સન્ધાવાખ્યાનિ યુઞ્જીત| તાનિ ઉચ્યન્તે| તામ્રે શઙ્ખં નારીક્ષીરઘૃષ્ટં ઘૃતસહિતૈર્યવૈઃ શમીપત્રૈશ્ચ ધૂપિતં સન્ધાવઃ| સુવર્ણાદિકં પૃથક્ તદ્વદિતિ તામ્રે સ્તન્યેન ઘૃષ્ટં ઘૃતયુક્તૈર્વદરીપત્રૈધૂપિતં સદઞ્જનમ્| શઙ્ખ્વાદિકા વર્તિર્મધુયુક્તોઽથવા ચૂર્ણો માક્ષિકયુક્તોઽઞ્જનં બિભીતકફલાસ્થિમજ્જા વા મધુનાઞ્જનં શુક્લઘર્ષણમ્||૨૬||

Adhikarana pratya~jjanopanAhau (27) · Śloka 27

મસૂરા નિસ્તુષાઃ સ્તન્યપિષ્ટાસ્તરુણદર્ભાઙ્કુરા ઘૃતમાજં ગોક્ષીરં શરશ્ચાયસે તામ્રેણ ઘૃષ્ટં પ્રત્યઞ્જનં વેદનાઘ્નમ્| યવગોધૂમજીવનીયમાંસીચૂર્ણેન સઘ્રુતશર્કરોત્કારિકા સ્વેદોપનાહે પ્રણીતા વેદનામપનયતિ શુક્લં ચોત્સાદયતિ| તદ્વદાનૂપમાંસવેશવારો વસાપયઃ સર્પિર્વિમિશ્રઃ સિદ્ધઃ||૨૭||

નિસ્તુષમસુરાદીન્યાયસે ભાણ્ડે તામ્રેણ ઘૃષ્ટાનિ પ્રત્યઞ્જનં વેદનાઘ્નં ભવતિ| યવાદીનાં ચૂર્ણેન ઘૃતશર્કરાભ્યાં સહ કૃતોત્કારિકા સ્વેદાર્થમુપનાહે બન્ધે પ્રણીતા વેદનામપનયતિ શુક્લં ચોત્સાદયતિ| આનૂપવેશવારો વસાદિભિર્મિશ્રઃ સિદ્ધસ્તદ્વદિતિ સ્વેદોપનાહોત્કારિકાયં પ્રણીત ઇત્યાદિ પૂર્વવત્|| ૨૭||

Adhikarana upanAhapracalitadoShasyA~jjanam - lekhanA~jjanam (28) · Śloka 28

અથૈવમુપનાહપ્રચલિતસ્ય અઞ્જનમ્| ગોખરાશ્વોષ્ટ્રદન્તાઃ સમુદ્રફેનઃ શઙ્ખશ્ચાર્જુનકષાયપિષ્ટા વર્તિર્લેખની| સમુદ્રફેનશઙ્ખખરપરશુકાસ્થિખરનાગાશ્વગોબાલાસ્તિન્દુક- કષાયપિષ્ટા વા||૨૮||

અથાનન્તરમેવમિત્યુક્તેન પ્રકારેણોપનાહેન પ્રચલિતસ્ય દોષસ્યાઞ્જનં યોજ્યમ્| કિમિત્યાહ-ગોદન્તાદિકમર્જુનકષાયપિષ્ટા લેખની વર્તિઃ સમુદ્રફેનાદિકં વા તિન્દુકકષાયપિષ્ટા વર્તિઃ||૨૮||

Adhikarana punaH pratya~jjanaM leKana~jca (29) · Śloka 29

પ્રત્યઞ્જનઞ્ચ તરુણબદરખદિરતિન્દુકાસ્થ્નામન્તર્ધૂમદગ્ધાનાં ચૂર્ણમ્| ઉત્સન્નં વા સશલ્યં વા શુક્લં બાલાદિભિર્લિખેત્ પુટપાકેન વા| બલાસગ્રથિતોક્તક્ષારરસક્રિયયા વા||૨૯||

લેખનાઞ્જને દત્તે યન્મૃદ્વઞ્જનમુક્તં તત્ પ્રત્યઞ્જનમ્| તદત્ર તરુણ બદરાદ્યસ્થ્નામન્તર્ધૂમદગ્ધાનાં ચૂર્ણમ્| ઉત્સન્નં સશલ્યં વા શુક્લં બાલેન શસ્ત્રેણ વા તીક્ષ્ણાગ્રેણ લિખેત્| સુબોધમ્| પુટપાકો લેખનઃ સૂત્રોક્તઃ||૨૯||

Adhikarana sirAshuklacikitsA (30) · Śloka 30

સિરાશુક્લે ત્વદૃષ્ટિઘ્ને તરુણે વ્રણશુક્લવત્ કુર્યાત્| અઞ્જનં ચાસ્ય પ્રપૌણ્ડરીકમધુકહદ્રાલોહરજોઽઞ્જ- નબૃહતીક્ષીરકાકોલીરજાપયઃ પિષ્ટ યવૈર્ઘૃતયુક્તૈરા- મલકીપત્રૈશ્ચ પર્યાયેણ ધૂપિતા વર્તિઃ| અપ્રશાન્તમેવ મર્મવત્સાધયેત્| સમાક્ષિકં તુ રસાઞ્જનં પ્રતિસારણમ્| સક્ષમે દિવસે કુક્કુટાણ્ડકપાલસ્ફ ટિકચન્દનમનશ્શિલાલૌરશ્વવરાહદશનૈશ્ચ વર્તિં કૃત્વાઽઞ્જયેત્| ઉદધિકફશઙ્ખચન્દનૈરજાપયઃ પિષ્ટૈર્વર્તિર્મધુઘૃષ્ટા પ્રત્યઞ્જનં સિરાશુક્લજિત્| અનુપશમે પશ્યતિ ચાતુરે કિઞ્ચિદિદમેવાસકૃત્ કુર્વીત||૩૦||

અદૃષ્ટિઘ્ને સિરાશુક્લે યેન દૃષ્ટિર્ન વ્યાપ્તા| વ્રણશુક્લઃ ક્ષતશુક્લઃ| (અત્રાસાધ્યેષ્વજકાસિરાશુક્લપાકાત્યયશુક્લેષુ મધ્યગતસ્ય સિરાશુક્લસ્યાદૃષ્ટિઘ્નાવસ્થાયાં ચિકિત્સતોક્ત્યા અદૃષ્ટિઘ્નયોરજકાપાકાત્યયશુક્લયોરપ્યેષૈવ ક્રિયાં કર્તવ્યેતિ સૂચિતમ્)| અસ્ય ચ સિરાશુક્લવતઃ પ્રપૌણ્ડરીકાદીરજાક્ષીરપિષ્ટ ઘ્રુતયુક્તૈર્યવૈરામલકીપત્રૈશ્ચ પર્યાયેણ પરિવૃત્યા ધૂપિતા વર્તિરઞ્જનં ભવતિ| એવમુક્તેનાપ્રશાન્તં સિરાશુક્લમર્મોક્તપ્રકારેણ શસ્ત્રેણ સાધયેત્| પ્રતિસારણં શસ્ત્રકર્મણઃ પશ્ચાત્| સપ્તમે દિવસે શસ્ત્રકર્મણાઃ| વ્યાખ્યાસમમ્| ઉદધિકફઃ સમુદ્રફેનઃ| યદા ત્વેવમનુપશમઃ પશ્યતિ ચ કિઞ્ચિદ્રૂપમાતુરે તદેદમેવાનન્તરોક્તં વિધાનમસકૃત્ પુનઃ પુનઃ કુર્વીત|| ૩૦||

Adhikarana ajakAcikitsA (31) · Śloka 31

અજકામદૃષ્ટયુપઘાતિની કૃષ્ણાન્તજામવિસ્રાવણૈર્મધુર- વિરેચનૈઃ ક્ષીરબસ્તિભિશ્ચ સાધયેત્| સિરાશુક્લવચ્ચશસ્ત્રકર્માદિવિધિનેતિ| ભવતિ ચાત્ર અજકાયામસાધ્યાયં શુક્લેઽન્યત્ર ચ તદ્વિધે| વેદનોપશમં સ્નેહપાનાસૃક્સ્રાવણાદિભિઃ| કુર્યાદ્વીભત્સતાં જેતું શુક્લત્વોત્સેધસાધનમ્| નાલિકેરાસ્થિભલ્લાતતાલવંશકરીરજમ્| ભસ્માદ્ધિઃ સ્રાવયેત્તાભિર્ભાવયેત્કરભાસ્થિજમ્| ચૂર્ણં શુક્લેષ્વસાધ્યેષુ તદ્વૈવર્ણ્યઘ્નમ્| સાધ્યેષુ સાધનાયાલમિદમેવ ચ શીલિતમ્||૩૧||

અજકાખ્યા યા દૃષ્ટેરનુપઘાતિની કૃષ્ણભગસ્યાન્તે જાતા તામવિસ્રાવણાદિભિઃ સાધયેત્| ગતાનુગતિકા| (એતચ્ચ ક્ષતશુક્લાદ્યુપદ્રવભૂતાયા એવ તત્કર્મસાધ્યાયા અજકાયાઃ| ન તુ પૂર્વોક્તાયા રક્તનિમિત્તાયા અજકાયાઃ| શાસ્ત્રાન્તરેષૂક્તં ચ| વ્રણશુક્લાક્ષિપાકાભ્યાં કૃષ્ણં ભિત્વા તુ યાજકા| જાયતે દ્રુષ્ટિદૂરસ્થા તસ્યાસ્ત્વેતા ક્રિયા હિતા ઇતિ)| ઉક્તલક્ષણવિપરીતાયામસાધ્યાયામજકાયાં શુક્લે ચાસાધ્યેઽન્યત્ર ચૈવમ્પ્રકારે રોગે સ્નેહપાનાદિભિર્વેદનોપશમં કુર્યાત્| બીભત્સતાં જુગુપ્સિતત્વં નેત્રસ્ય જેતું શુક્લત્વસાધનમુત્સેધસાધનં ચ યથાયોગ્યં કુર્યાત્| નાલિકેરાસ્થ્યાદિજં ભસ્મ અદ્ભિર્જલૈઃ સ્રાવયેત્| ક્ષારકર્મવિધિના ગાલયેત્| તાભિર્ભસ્માદ્ભિઃ કરભસ્થિજં ચૂર્ણં ભાવયેત્| તદઞ્જનમસાધ્યેષુ શુક્લેષુ બીભત્સવૈવર્ણ્યે નિહન્તિ| સાધ્યેષુ તુ શુક્લેષુ સાધનાયાલં પર્યાપ્તમિદમેવ શીલિતં સદાભ્યાસેન| કરભાસ્થિજં ચૂર્ણં કરભાસ્થિકૃતં રજઃ ભાવયેત્| પેષણશોષણાદિસંસ્કારવિશેષૈસ્તદ્વીર્યમસ્મિન્નાપાદયેત્| તત્પિણ્ડાદ્યન્યતમમઞ્જનમસાધ્યેષુ સાધયિતુમશક્યેષુ શુક્લેષુ વૈવર્ણ્યઘ્નં વિવર્ણતાવિનાશકરમ્| ઇદમઞ્જનમેવ શીલિતં ચિરકાલપરિચિતં સાધ્યેષુ અનુત્પન્નાસાધ્યલક્ષણોષ્વેષ્વેવ સાધનાય ચિકિત્સાર્થમલં પર્યાપ્તમ્| તાલસ્યાપિ સાહચર્યાદસ્થ્યેવ ગ્રાહ્યમ્|| ૩૧||

Adhikarana ajakAyAH vedhanam (32) · Śloka 32

અજકાં પાર્શ્વતો વિદ્ધ્વા સુચ્યા વિસ્રાવ્ય ચોદકમ્| સમં પ્રપીડ્યાઙ્ગુષ્ઠેન વસાર્દ્રેણાનુ પૂરયેત્| વ્રણં ગોમાંસચૂર્ણેન બદ્ધં બદ્ધં વિમુચ્ય ચ| સપ્તરાત્રાદ્ વ્રણે રૂઢે કૃષ્ણભાગે સમે સ્થિતે| સ્નેહાઞ્જનં ચ કર્તવ્યં નસ્યં ચ ક્ષીરસર્પિષા| તથાપિ પુનરાધ્માતે ભેદચ્છેદાદિકાં ક્રિયામ્| યુક્ત્યા કુર્યાદ્યથા નાતિચ્છેદેન સ્યાન્નિમજ્જનમ્||૩૨||

અજકાયાવેધનવિધાનમાહ-અજકામિત્યાદિ| વસાર્દ્રોણેતિ ગોમાંસચૂર્ણાવિશેષણમ્| બદ્ધં બદ્ધં ચ પ્રતિદિનં વિમુચ્ય ગોમાંસચૂર્ણેન પૂરયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| સપ્તરાત્રાદિતિ સપ્તરાત્રાદ્વિમુચ્ય બન્ધનમપીનય પરં ન બધ્નીયાત્| યુક્તિર્દૃષ્ટ્યુપઘાતરક્ષિણી| અતિચ્છેદો હ્યક્ષ્ણોર્નિમજ્જનહેતુઃ| (અજકાં સૂચ્યા સૂચીશસ્ત્રેણ પાર્શ્વતઃ પાર્શ્વભાગે વિદ્ધ્વા વેધનં કૃત્વા અઙ્ગુષ્ઠેન સમં યથા ન વિષમં ભવતિ તથા પ્રપીડ્ય ઉદકમજકાન્તર્ગતજલં ચ શબ્દાદસ્રાદિકં ચ વિસ્રાવ્ય સ્રાવયિત્વાનુ તદનન્તરં વ્રણં સૂચીવેધવ્રણં વસાદ્રેણ વસયા સ્નેહવિશેષેણાર્દ્રેણ સિક્તેન ગોમાંસસ્ય ચૂર્ણેન રજસા પૂરયેત્| બદ્ધં બદ્ધં દિનાદ્ દિનાદ્વિમુચ્ય પુનઃ પુનર્બદ્ધં સપ્તરાત્રાદ્વિમુચ્ય બન્ધનમપનીય સપ્તરાત્રાત્ પરં ન બન્ધનીયમિત્યર્થઃ| વ્રણે રૂઢે કૃષ્ણભાગે કૃષ્ણમણ્ડલે સમે નિમ્નોન્નતત્વરહિતે સ્થિતે ચ સતિ સ્નેહાઞ્જનં ક્ષીરસર્પિષા ક્ષીરોદ્ભૂતેન સર્પિષા નસ્યં નસ્યકર્મ ચ કર્તવ્યં વૈદ્યેનેતિ શેષઃ| તથેતિ| તથા એવમુપક્રાન્તેઽપિ પુનરપ્યાધ્માતે સતિભેદચ્છેદાદિકાં ક્રિયાં આદિશબ્દેન લેખનાઞ્જનાદિપરિગ્રહઃ યુક્ત્યા હીનાતિયોગાદ્વિના યથાતિચ્છેદેનામૂલચ્છેદેન નિમજ્જનમવનતિર્ન સ્યાત્તથાચ્છિન્દ્યાત્| યુક્ત્યા કુર્યાદિત્યુક્ત્યૈવ હીનાતિચ્છેદનિરોધે સતિ પુનરપ્યતિચ્છેદદોષકથનં હીનચ્છેદાદતિચ્છેદસ્યાપાયાધિક્યપ્રદર્શનાર્થમ્) ||૩૨||

Adhikarana shuklacikitsopasaMhAraH (33-15) · Śloka 15

નિત્યં ચ શુક્લેષુ શૃતં યથાસ્વં પાને ચ મર્શે ચ ઘૃતં વિદધ્યાત્| ન હીયતે લબ્ધબલા તથાન્ત- સ્તીક્ષણાઞ્જનૈર્દૃક્ પ્રતતં પ્રયુક્તૈઃ||૩૩|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભાટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે સન્ધિસિતાસિતરોગપ્રતિષેધો નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ||૧૫||

ઉપસંહરન્નાહ-સર્વેષુ ચ શુક્લેષુ યથાસ્વં દોષાનતિક્રમેણૌષધૈઃ શૃતં પાને ચ મર્શે નસ્યે ચ નિત્યં વિદધ્યાત્| તથેતિ ઘૃતપાનનસ્યાભ્યામન્તર્લબ્ધબલા સતી દૃક્ શુક્લવિઘાતાય પ્રતતં સન્તતં પ્રયુક્તૈરપિ તીક્ષ્ણાઞ્જનૈર્ન હીયત ઇતિ| (સર્વેષ્વપિ શુક્લેષુ યથાસ્વં સ્વદોષાનતિક્રમેણ શૃતં પક્વં ઘૃતં પાને પાન ઇત્યુક્તત્વાત્ શુક્લેષુ વિચારણયા ન ઘૃતં યોજ્યમિતિ સૂચિતમ્| ચશબ્દાદભ્યઙ્ગસેકતર્પણાદિપરિગ્રહઃ| મર્શે મર્શાખ્યે નસ્યે| અત્ર ચશબ્દેન પ્રતિમર્શાદિપરિગ્રહઃ| નિત્યમન્વહં વિદધ્યાત્ કુર્યાત્| તથા ઘૃતપાનનસ્યાદિભિરન્તરન્તર્ભાગે લબ્ધબલા સતી દૃક્ શુક્લવિઘાતાય સતતમનવરતં પ્રયુક્તૈસ્તીક્ષ્ણાઞ્જનૈરપિ ન હીયતે ન નશ્યતિ| સતતં પ્રયુક્તૈરિત્યુક્તત્વાલ્લેખનવિષયે પ્રયોજ્યસ્ય તીક્ષ્ણાઞ્જનસ્ય પ્રત્યઞ્જનાભાવોઽપિ સૂચિતઃ|| ૩૨|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા- મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ||