Adhikarana atha sandhisitAsitarogapratiShedho nAma caturdasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ sandhisitāsitarōpratiṣēdhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः सन्धिसितासितरोप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
uktēṣu sandhisitāsitarōgēṣu kramēṇa cikitsāṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē| sandhirōgēṣvāsrāvāṁstyajēdityuktam| upanāhādīnāṁ cikitsōcyatē||1||
Adhikarana upanAhacikitsA (2) · Śloka 2
upanāhaṁ bhiṣak svinnaṁ vrīhimukhēna bhitvā maṇḍalāgrēṇa samantāllēkhayēt| tataḥ saindhavapippalīcūrṇēna sakṣaudrēṇa pratisārayēt| pūrvavaccabadhnīyāt| paṭōlapatrāmalakakvāthēnāścayōtayēt||2||
उपनाहं भिषक् स्विन्नं व्रीहिमुखेन भित्वा मण्डलाग्रेण समन्ताल्लेखयेत्| ततः सैन्धवपिप्पलीचूर्णेन सक्षौद्रेण प्रतिसारयेत्| पूर्ववच्चबध्नीयात्| पटोलपत्रामलकक्वाथेनाश्चयोतयेत्||२||
🔊 Audio coming soon
upanāhamityādi| svinnatvādiguṇayuktamupanāhaṁ bhiṣaṅmaṇḍalāgraśastrēṇa samantāllēkhayēt| tatō lēkhanādanantaraṁ ca saindhavādibhiḥ pratisārayēt| pūrvavadityarbudavat||2||
Adhikarana parvaNIcikitsA (3) · Śloka 3
parvaṇīmuttarasandhitribhāgē baḍiśēnāvalambya vr̥ddhipatrē- ṇārdhamātrē chindyāt| anyathā'śrunāḍī syāt| madhusaindhava- pratisāritāṁ cārmavaccikitsēt||3||
पर्वणीमुत्तरसन्धित्रिभागे बडिशेनावलम्ब्य वृद्धिपत्रे- णार्धमात्रे छिन्द्यात्| अन्यथाऽश्रुनाडी स्यात्| मधुसैन्धव- प्रतिसारितां चार्मवच्चिकित्सेत्||३||
🔊 Audio coming soon
parvaṇīmiti uttarasandhirbāhyō vartmasandhiḥ tasya tribhāgē baḍiśēnāvalambanam| utsēdhasya mūlaṁ tyaktvā'rdhamātrē chēdanam| anyathā samūlachēdē aśrunāḍī syāt| armacikitsā'traiva vakṣyatē||3||
Adhikarana pUyAlasacikitsA (4) · Śloka 4
pūyālasē sirāṁ vidhyēttatastamupanāhayēdakṣipākōktaṁ cēkṣēta| saindhavārdrakakāsīsāyastāmraiḥ susūkṣmaiḥ sakṣaudrairañjanam||4||
पूयालसे सिरां विध्येत्ततस्तमुपनाहयेदक्षिपाकोक्तं चेक्षेत| सैन्धवार्द्रककासीसायस्ताम्रैः सुसूक्ष्मैः सक्षौद्रैरञ्जनम्||४||
🔊 Audio coming soon
pūyālasē sirāṁ śirōnētravikārēṣu lalāṭētyuktāṁ vidhyēt| upanāhayēt badhnīyāt| akṣipākē sarvagākṣirōgē yaduktaṁ tadīkṣēta prayōgāya| alajī varjayēdityuktam||4||
Adhikarana kRumigranthicikitsA (5) · Śloka 5
kr̥migranthiṁ karīṣēṇa svinnaṁ bhitvā vilikhya ca kāsīsasaindhavatriphalāmākṣikaiḥ pratisārayēt||5||
कृमिग्रन्थिं करीषेण स्विन्नं भित्वा विलिख्य च कासीससैन्धवत्रिफलामाक्षिकैः प्रतिसारयेत्||५||
🔊 Audio coming soon
kr̥migranthyākhyaṁ karīṣēṇa śuṣkagōmayēna pōṭṭalīkr̥tagōmayacūrṇēnētyarthaḥ| svinnaṁ sat bhitvā vilikhya kāsīsādibhiḥ pratisārayēditi sandhirōgēṣu||5||
Adhikarana shuktikAcikitsA (6) · Śloka 6
śuktitakāṁ pittābhiṣyandavat sādhayēt||6||
शुक्तितकां पित्ताभिष्यन्दवत् साधयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
śuktakākhyaṁ pittabhiṣyandākhyasarvagākṣirōgavat sādhayēt cikitsēt| armaṇāṁ pr̥thagvakṣyatē||6||
Adhikarana balAsagrathitapiShTakayoshcikitsA (7) · Śloka 7
balāsagrathitaṁ piṣṭakaṁ ca sirāvyadhavarjaṁ kaphābhiṣyandavat| viśēṣatastilanālān yavanālān vā haritaśalākāna- rdhamāsamajākṣīrēṇa bhavayitvā śōṣayitvā ca dāhayēt| tatastadbhasma kṣārakalpēna parisrāvyādarvīlēpādvipacēt| rasakriyēyaṁ valāsagrathitaśōphōpadēhaharā| ayamēva ca kalpaḥ phaṇijjārjakāsphōtabilvakapitthanirguṇḍyē- raṇḍakumudōtpalajātīkusumēṣu pr̥thak kāryaḥ| saindhavālamaricakaṭphalaśaṅkhasamudraphēnairvartiḥ piṣṭakē'ñjanam| śuṇṭhīśigruphalapippalīsaindhavacūrṇō bījapūrakara sāplutō'ñjanaṁ piṣṭakamapaharati| tadvattrikaṭukakaṭphala- cūrṇau balāsagrathaitaṁ ca| br̥hatīphalaṁ pippalītaṇḍulapūritaṁ puṭapākēna pacēt| taistaṇḍulaiścūrṇāñjanaṁ balāsagrathaitapiṣṭakaghnam| atyarthaśōphē haritālasaindhavaśuṇṭhīdēvarārupunarnavairviḍālakaḥ||7||
बलासग्रथितं पिष्टकं च सिराव्यधवर्जं कफाभिष्यन्दवत्| विशेषतस्तिलनालान् यवनालान् वा हरितशलाकान- र्धमासमजाक्षीरेण भवयित्वा शोषयित्वा च दाहयेत्| ततस्तद्भस्म क्षारकल्पेन परिस्राव्यादर्वीलेपाद्विपचेत्| रसक्रियेयं वलासग्रथितशोफोपदेहहरा| अयमेव च कल्पः फणिज्जार्जकास्फोतबिल्वकपित्थनिर्गुण्ड्ये- रण्डकुमुदोत्पलजातीकुसुमेषु पृथक् कार्यः| सैन्धवालमरिचकट्फलशङ्खसमुद्रफेनैर्वर्तिः पिष्टकेऽञ्जनम्| शुण्ठीशिग्रुफलपिप्पलीसैन्धवचूर्णो बीजपूरकर साप्लुतोऽञ्जनं पिष्टकमपहरति| तद्वत्त्रिकटुककट्फल- चूर्णौ बलासग्रथैतं च| बृहतीफलं पिप्पलीतण्डुलपूरितं पुटपाकेन पचेत्| तैस्तण्डुलैश्चूर्णाञ्जनं बलासग्रथैतपिष्टकघ्नम्| अत्यर्थशोफे हरितालसैन्धवशुण्ठीदेवरारुपुनर्नवैर्विडालकः||७||
🔊 Audio coming soon
balāsagrathitapiṣṭakayōḥ sirāvyadhaṁ varjayitvā kaphābhiṣyandākhyasarvagākṣirōgavaccikitsitam| viśēṣata iti haritā varṇēna pakvatvācchalākā yēṣāṁ nālānām| kṣārakalpaḥ kṣāraparisrāvaṇaprakāraḥ| rasakriyā'ñjanāya| ayamēva tilanālakalpastatprakāraḥ phaṇijjakādikusumēṣvapi pr̥thak pratyēkaṁ kāryaḥ| piṣṭakākhyē saindhavādibhirvartirañjanam| mātuluṅgarasālōḍitaḥ śuṇṭhyādicūrṇō'ñjanaṁ piṣṭakāmapahanti| tadvaditi bījapūrarasāpluta strikaṭukādicūrṇō balāsagrathitaṁ piṣṭakamapīti ca śabdārthaḥ| br̥hatīphalamityādi vyākhyāsamam| pippalītaṇḍulāḥ pippalīphalānī| taistaṇḍulairiti br̥hatīphalaparihārāya| haritālādibhiratyarthaśōphē viḍālakaḥ kāryaḥ| viḍālakaityakṣṇōrbahirlēpasyākhyā|| 7||
Adhikarana sirotpAtaharShajAlArjunAnAM cikitsA (8) · Śloka 8
sirōtpātaharṣajālārjunēṣu raktābhiṣyandavatpratikuryāt| viśēṣēṇa sirāharṣē svarṇagairikō madhuyuktō'ñjanam| stanyānvitaṁ vā kāsīsaṁ kṣaudrē drutaṁ vā kāsīsasaindhavamarjunē mātuluṅgarasēna saśarkarēṇāścyōtanaṁ mastunā vā| śaṅkhanābhirmākṣikēṇa yuktā sitayā vā samudraphēnakō'ñjanam| sphaṭikakuṅkumaśaṅkhanābhimadhuyaṣṭikā vā kṣaudrārdrāstadvadvā rasāñjanaṁ kāsīsaṁ vā||8||
सिरोत्पातहर्षजालार्जुनेषु रक्ताभिष्यन्दवत्प्रतिकुर्यात्| विशेषेण सिराहर्षे स्वर्णगैरिको मधुयुक्तोऽञ्जनम्| स्तन्यान्वितं वा कासीसं क्षौद्रे द्रुतं वा कासीससैन्धवमर्जुने मातुलुङ्गरसेन सशर्करेणाश्च्योतनं मस्तुना वा| शङ्खनाभिर्माक्षिकेण युक्ता सितया वा समुद्रफेनकोऽञ्जनम्| स्फटिककुङ्कुमशङ्खनाभिमधुयष्टिका वा क्षौद्रार्द्रास्तद्वद्वा रसाञ्जनं कासीसं वा||८||
🔊 Audio coming soon
sirōtpāta ityādi vyākhyāsamam| raktābhiṣyandanāmā sarvagākṣirōgaḥ| kāsīsaṁ vā stanyānvitamarjunē viśēṣēṇēti sambadhyatē| mastunā vā saśarkarēṇāścyōtanamiti ca| madhunā yuktā śaṅkhanābhirvā samudraphēnakō vā sitayā yuktō'ñjanamarjunē| sphaṭikādi vā kṣaudrēṇārdramañjanam| tadvaditi kṣaudrādrāṁ rasāñjanaṁ kāsīsaṁ vā'ñjanam|| 8||
Adhikarana armaNAmauShadham (9) · Śloka 9
arma tu pañcavidhamapi yattanuraktaṁ dhūmāvilaṁ dadhinibhaṁ vā tacchuklavat kāyaśirōvirēkalēkhanāñjanairupācarēt||9||
अर्म तु पञ्चविधमपि यत्तनुरक्तं धूमाविलं दधिनिभं वा तच्छुक्लवत् कायशिरोविरेकलेखनाञ्जनैरुपाचरेत्||९||
🔊 Audio coming soon
sarvaṁ cārmaṁ tanutvādiguṇamatraiva vakṣyamāṇaśuklavat kāyavirēkādibhirupācarēt||9||
Adhikarana armaNAM shastrakarma (10) · Śloka 10
athētarasmin snigdhasyāturasya pēyā vilēpijāṅgalarasā- nyatamāśitasya kr̥tasvastyayanasya sukhaśayanagalasyō- ttānadēhasya kiñcidavākśirasaḥ sukhōṣṇāmbuplutatānta- basvinnanayanasya saindhavēna sabījapūrakarasēnāñjayitvāṅgaṣṭhakēna nimīlitamakṣivimr̥ndrīyādābalāsagrathitarūpō- tpattēḥ| itthañca saṁrōṣitākṣasya pracalitē'rmādhimāṁsakē niścalaṁ paricārakaḥ śirō dhārayēt| anyaśca vāmadakṣiṇānyatarapārśvē'nukūlaṁ sthitō dr̥ḍha- vastragarbhābhyāmaṅguṣṭhābhyāṁ vartmanī nikṣipēt| atha vaidyaḥ kanīnakāt pravr̥ddhērmaṇyapāṅgamīkṣamāṇasya yatra yatra valī jāyatē tatra tatrārma baḍiśēna mucuṭyā vā nālyāyataṁ gr̥hī- tvā kiñcidunnamya kr̥ṣṇaśuklamaṇḍalābhyāṁ sarvataḥ sūcyagrēṇa mōkṣayitva kiñcidāñchēt| adhaḥ tīkṣṇēna maṇḍa- lāgrēṇa vr̥ddhipatrēṇa vā vilikhya kanīnakaṁ cōpānīya kanīnakasamamēva caturbhāgaśēṣaṁ chindyāt| varjayēcca kanīnakaṁ sirāścāśruvahāḥ| tathā hi nākṣi vyāpadyatē||10||
अथेतरस्मिन् स्निग्धस्यातुरस्य पेया विलेपिजाङ्गलरसा- न्यतमाशितस्य कृतस्वस्त्ययनस्य सुखशयनगलस्यो- त्तानदेहस्य किञ्चिदवाक्शिरसः सुखोष्णाम्बुप्लुततान्त- बस्विन्ननयनस्य सैन्धवेन सबीजपूरकरसेनाञ्जयित्वाङ्गष्ठकेन निमीलितमक्षिविमृन्द्रीयादाबलासग्रथितरूपो- त्पत्तेः| इत्थञ्च संरोषिताक्षस्य प्रचलितेऽर्माधिमांसके निश्चलं परिचारकः शिरो धारयेत्| अन्यश्च वामदक्षिणान्यतरपार्श्वेऽनुकूलं स्थितो दृढ- वस्त्रगर्भाभ्यामङ्गुष्ठाभ्यां वर्त्मनी निक्षिपेत्| अथ वैद्यः कनीनकात् प्रवृद्धेर्मण्यपाङ्गमीक्षमाणस्य यत्र यत्र वली जायते तत्र तत्रार्म बडिशेन मुचुट्या वा नाल्यायतं गृही- त्वा किञ्चिदुन्नम्य कृष्णशुक्लमण्डलाभ्यां सर्वतः सूच्यग्रेण मोक्षयित्व किञ्चिदाञ्छेत्| अधः तीक्ष्णेन मण्ड- लाग्रेण वृद्धिपत्रेण वा विलिख्य कनीनकं चोपानीय कनीनकसममेव चतुर्भागशेषं छिन्द्यात्| वर्जयेच्च कनीनकं सिराश्चाश्रुवहाः| तथा हि नाक्षि व्यापद्यते||१०||
🔊 Audio coming soon
itrasminnityuktaguṇaviparītaguṇō'rmaṇi snigdhasyētyādinā karmavidhānaṁ subōdham| āśitasya bhōjitasya| tāntavaṁ vastram| balasagrathirūpaṁ pūrvādhyāyōktam| saṁrōṣitākṣasyōtkōpitākṣasya| anyaścēti paricārakō vāmē vā dakṣiṇē pārśvē anukūlaṁ sthitō dr̥ḍhasya vastrasya garbhē'ntaryāvaṅguṣṭhau tābhyāṁ vartmanī nikṣipēt sudr̥ḍhaṁ gr̥hṇīyāt| nātyāyataṁ baḍiśēna mucuṭyā vā gr̥hītvā| mucuṭī śastravidhāvuktā| ācchēdāyatamānayēt| upanīya kiñcidātmānamānīya| vyākhyāsamam|| 10||
Adhikarana jAlavadarmaNi kriyAvisheShaH (11) · Śloka 11
yattu jālavadarmavyāpi tadēṣiṇyā yāvatkanīnakamanusara- nnunmōcyōnnamayya pūrvavat chindyāt| tadvadapāṅgāt pravr̥ddhē kanīnakamīkṣamāṇasya yāvadapāṅgaṁ cōpanīyāpāṅgasamamēva tathā yāvadvarjayēdapāṅgaṁ sirāścētyādi| tataḥ plōtēna raktaṁ viśōdhya samyak chinnamavēkṣya saindhavacūrṇēna punaḥ punaḥ pratisārayēdyavanālabhasmanā vā plōtaśuddhaṁ ca punarmadhunā| tataḥ śītāmbupariṣkitaṁ sarpiṣā sukhōṣṇēna pariṣicya madhu ghr̥tāktaṁ pūrvavat badhnīyāt| mūrdhni pādayōścāsmai śatadhauta- ghr̥taṁ śītāṁśca pradēhān dadyāt||11||
यत्तु जालवदर्मव्यापि तदेषिण्या यावत्कनीनकमनुसर- न्नुन्मोच्योन्नमय्य पूर्ववत् छिन्द्यात्| तद्वदपाङ्गात् प्रवृद्धे कनीनकमीक्षमाणस्य यावदपाङ्गं चोपनीयापाङ्गसममेव तथा यावद्वर्जयेदपाङ्गं सिराश्चेत्यादि| ततः प्लोतेन रक्तं विशोध्य सम्यक् छिन्नमवेक्ष्य सैन्धवचूर्णेन पुनः पुनः प्रतिसारयेद्यवनालभस्मना वा प्लोतशुद्धं च पुनर्मधुना| ततः शीताम्बुपरिष्कितं सर्पिषा सुखोष्णेन परिषिच्य मधु घृताक्तं पूर्ववत् बध्नीयात्| मूर्ध्नि पादयोश्चास्मै शतधौत- घृतं शीतांश्च प्रदेहान् दद्यात्||११||
🔊 Audio coming soon
yattu jālavadarma tacchidrēṇaiṣiṇyā jālamunmōcyōnnamayya ca pūrvavacchindyāt| tadvidityanēnaitaducyatē yathā pūrvatra kanīnakamupānīya tathātrāpāṅgamupānīyēti| śēṣaṁ sarvaṁ purvavat| plōtaṁ vastrakhaṇḍam| yavanālabhasmanā vā pratisārayēditi sambadhyatē| punaścēti pratisāraṇasya paścāt| asmā ityāturāya| śēṣaṁ vyākhyāsamam|| 11||
Adhikarana armaNAM shastrakarmottarakriyA (12) · Śloka 12
snēhōktaṁ cācāramādiśēt| dvitīyē cāhni sāyaṁ prātarmadhu- kasarpiṣā kōṣṇēna śirastathā'vabaddhamēva cākṣi siñcēt| pañcāhaṁ cōṣṇōdakānupānaṁ sarpiḥ pītvā jīrṇē pathyamaśnīyāt| tr̥tīyē divasē vimucya karañjabījasiddhēna kṣīrēṇākṣi svēdayēt| lōdhramadhukakiṁśukapaṭōladviharidrākōraṇḍamu- kulakvāthēna madhumiśrēṇāścyōtayēt| saptamē'hani sarvathā muñcēt| ātapākāśadarśanaṁ ca pariharēt||12||
स्नेहोक्तं चाचारमादिशेत्| द्वितीये चाह्नि सायं प्रातर्मधु- कसर्पिषा कोष्णेन शिरस्तथाऽवबद्धमेव चाक्षि सिञ्चेत्| पञ्चाहं चोष्णोदकानुपानं सर्पिः पीत्वा जीर्णे पथ्यमश्नीयात्| तृतीये दिवसे विमुच्य करञ्जबीजसिद्धेन क्षीरेणाक्षि स्वेदयेत्| लोध्रमधुककिंशुकपटोलद्विहरिद्राकोरण्डमु- कुलक्वाथेन मधुमिश्रेणाश्च्योतयेत्| सप्तमेऽहनि सर्वथा मुञ्चेत्| आतपाकाशदर्शनं च परिहरेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
snēhavidhyuktaṁ cōṣṇōdakādikamācāramādiśēt| śēṣaṁ vyākhyāsamam| madhuyaṣṭyā siddhaṁ vā yuktaṁ vā sarpirmadhukasarpiḥ| tr̥tīyē ca punarbadhvā caturthaṁ pañcamaṁ ṣaṣṭhaṁ nayēdityarthāt| saptamē'hani muktē nētrē ātapādikaṁ pariharēt| (ni) āmlānakastu kōraṇḍō rājasairīyasaṁjñakaḥ|| 12||
Adhikarana upadravapratikAraH (13) · Śloka 13
saśōphē tu nētrē dhūmaḥ śirōvirēcanañca| anupaśāntarāgē sirāvisrāvaṇam sāsrāvē nasyam| tilān sulikhitān madhukakākōlīsuniṣaṇṇakapañca- mūlaśarkarāśr̥taśītē payasi saptāhaṁ bhāvitāṁstēnaiva payasāpīḍayēt| madhukaśatahvāśārivānantāgarukākōlīharēṇu- kailāvālukacūrṇañca pīḍyamānēṣu ṣōḍaśabhāgēna prakṣipēt| tattailamēbhirēvauṣadhaiḥ payasā cāṣṭaguṇēna siddhaṁ nāvanā- daśrurāgaghnaṁ dr̥ṣṭiprasādanañca| kr̥ṣṇagatē tu vraṇē vraṇaśuklavatkriyā| armaśēṣē tu lēkhanāñjanāni||13||
सशोफे तु नेत्रे धूमः शिरोविरेचनञ्च| अनुपशान्तरागे सिराविस्रावणम् सास्रावे नस्यम्| तिलान् सुलिखितान् मधुककाकोलीसुनिषण्णकपञ्च- मूलशर्कराशृतशीते पयसि सप्ताहं भावितांस्तेनैव पयसापीडयेत्| मधुकशतह्वाशारिवानन्तागरुकाकोलीहरेणु- कैलावालुकचूर्णञ्च पीड्यमानेषु षोडशभागेन प्रक्षिपेत्| तत्तैलमेभिरेवौषधैः पयसा चाष्टगुणेन सिद्धं नावना- दश्रुरागघ्नं दृष्टिप्रसादनञ्च| कृष्णगते तु व्रणे व्रणशुक्लवत्क्रिया| अर्मशेषे तु लेखनाञ्जनानि||१३||
🔊 Audio coming soon
tatraiva saśōphādikē nētrē dhūmādikaṁ yōjyam| tilānityādinā tailapīḍanapākavidhānam| ṣōḍaśabhāgaṁ pīḍyamānāt| tadityauṣadhaiḥ saha pīḍitaḥ||13||
Adhikarana samyakchinnAyuktacchinnalakShaNAni ayukte pratikArashca (14) · Śloka 14
tatra samyak chinnē varṇaviśuddhiḥ svasthatā ca| hīnacchēdātpunarvr̥ddhī rāgāśrupātaprakāśadarśanākṣamatvādi ca| ati- cchēdādakṣipākastambhasphuraṇāsrasrutitimirasaṁrambhavibaddha- vartmani| tēṣu yathāsvaṁ dōṣōdrēkāt pratikuryāt| nāga- ramanaśśilālailāsaindhavaśarkarābhirardhakarṣāṁśābhiryuktaṁ rasāñjanārdhapalaṁ kṣaudradrutamañjanādarmaśēṣaślēṣmatimirapillā- mayaghnam||14||
तत्र सम्यक् छिन्ने वर्णविशुद्धिः स्वस्थता च| हीनच्छेदात्पुनर्वृद्धी रागाश्रुपातप्रकाशदर्शनाक्षमत्वादि च| अति- च्छेदादक्षिपाकस्तम्भस्फुरणास्रस्रुतितिमिरसंरम्भविबद्ध- वर्त्मनि| तेषु यथास्वं दोषोद्रेकात् प्रतिकुर्यात्| नाग- रमनश्शिलालैलासैन्धवशर्कराभिरर्धकर्षांशाभिर्युक्तं रसाञ्जनार्धपलं क्षौद्रद्रुतमञ्जनादर्मशेषश्लेष्मतिमिरपिल्ला- मयघ्नम्||१४||
🔊 Audio coming soon
samyak chinnē'rmaṇi varṇaviśuddhiḥ svasthatā ca| asamyakchēdastu hīnatādhikyaṁ vā| tatra hīnacchēdāt punarvr̥ddhī rāgādikaṁ ca| aticchēdādakṣipākādīni| vibaddhvartma jīrṇatvakatvam| tēṣu hīnacchēdāticchēdajēṣu yathāsvamātmīyaṁ dōṣādyapēkṣaṁ cikitsitaṁ yōjyam| nāgarādīnāṁ pratyēkamardhakarṣāśayuktaṁ rasāñjanasyārdhapalaṁ kṣaudrēṇa drutamañjanādarmaśēṣādighnam| rasāñjanaṁ tārkṣyam|| 14||
Adhikarana sirAjAle karmavisheShaH (15) · Śloka 15
sirājālē sirā yāstu sthūlāḥ kaṭhināśca tā baḍiśēna gr̥̄hītvā maṇḍalāgrēṇōllikhēt||15||
सिराजाले सिरा यास्तु स्थूलाः कठिनाश्च ता बडिशेन गॄहीत्वा मण्डलाग्रेणोल्लिखेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
sirājālē yāḥ sirāḥ sthūlāḥ kaṭhināśca tāstu baḍiśēna gr̥hītvā maṇḍalāgraśastrēṇa likhēt||15||
Adhikarana sirApiTakAyAM karmavisheShaH (16) · Śloka 16
sirāpiṭakāḥ sūcyagrēṇāvalambitāḥ kr̥ṣṇamanupaghnan chindyāt| sūkṣmāstvavalikhēt| armavacyaitayōḥ śēṣamācarēt||16||
सिरापिटकाः सूच्यग्रेणावलम्बिताः कृष्णमनुपघ्नन् छिन्द्यात्| सूक्ष्मास्त्ववलिखेत्| अर्मवच्यैतयोः शेषमाचरेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
sirāsaṁjñāḥ piṭakāḥ sūcyagrēṇa gr̥hītāḥ kr̥ṣṇabhāgaṁ rakṣan chindyāt| sūkṣmāstu tābhyō likhēna tu chindyāt| ētayōḥ sirājālasirāpiṭakayōḥ śēṣaṁ karmārmavadācarēcca||16||
Adhikarana shuklakeShu cikitsAkramaH (17) · Śloka 17
śuklakēṣu yathāsvadōṣānusārēṇa triphalāghr̥tapānarakta- mōkṣavirēcanāścyōtanamukhālēpanasyatarpaṇapuṭapākān prayuñjīta||17||
शुक्लकेषु यथास्वदोषानुसारेण त्रिफलाघृतपानरक्त- मोक्षविरेचनाश्च्योतनमुखालेपनस्यतर्पणपुटपाकान् प्रयुञ्जीत||१७||
🔊 Audio coming soon
śuklakēṣu kṣataśuklaśuddhaśuklādiṣu yathāsvadōṣānatikramēṇa triphalāghr̥tapānādīn prayuñjīta|| 17||
Adhikarana vraNashukle cikitsA (18) · Śloka 18
tatra vraṇaśuklē tribr̥nniryūhēṇa trirvipakvaṁ sarpiḥ pāyayēt| sirāṁ ca vidhyēt| duṣṭaśēṣaṁ ca piṇḍitamakṣigamasr̥k jalaukōbhirapaharēt| madhukakākōlīmr̥dvīkōtpalavidārīkvāthēna mañjiṣṭhākṣīrakākōlīmadhukakvathi- tājakṣīrēṇa vā saśarkarēṇāścyōtayēt| śītaiścāsya śirōvaktraṁ dihyāt siñcēcca| ēvamapyanubaddhavēdanaṁ śatāhvā- yaṣṭyāhvavatā ghr̥tamaṇḍēnānuvāsayēt| api ca aśru rāgarujāśāntiṁ yadā yasyōpalakṣayēt| tadā tadāñjanaiḥ śuklaṁ lēkhaṇiyairupācarēt||18||
तत्र व्रणशुक्ले त्रिबृन्निर्यूहेण त्रिर्विपक्वं सर्पिः पाययेत्| सिरां च विध्येत्| दुष्टशेषं च पिण्डितमक्षिगमसृक् जलौकोभिरपहरेत्| मधुककाकोलीमृद्वीकोत्पलविदारीक्वाथेन मञ्जिष्ठाक्षीरकाकोलीमधुकक्वथि- ताजक्षीरेण वा सशर्करेणाश्च्योतयेत्| शीतैश्चास्य शिरोवक्त्रं दिह्यात् सिञ्चेच्च| एवमप्यनुबद्धवेदनं शताह्वा- यष्ट्याह्ववता घृतमण्डेनानुवासयेत्| अपि च अश्रु रागरुजाशान्तिं यदा यस्योपलक्षयेत्| तदा तदाञ्जनैः शुक्लं लेखणियैरुपाचरेत्||१८||
🔊 Audio coming soon
tatrētyādinā viśēṣēṇa| tatra tēṣu śuklēṣu madhyē vraṇaśuklē kṣataśuklātrakhyē trivr̥nniryūhēṇa trisvivāraṁ siddhaṁ sarpistrivr̥tkaṣāyēṇa pāyayēt| duṣṭaśēṣamityādyasr̥jō viśēṣaṇam| subōdham| śītairiti candanōśīrādibhiḥ| api cēti samuccayē| aśravādyupaśāntyāṁ lēkhanānyañjanāni|| 18||
Adhikarana vaiDUryAdivartiH (19) · Śloka 19
vaidūryasphaṭikaśaṅkhamuktāvidrumarupyāyasraputāmrasīsālamanaḥ- śilākukkuṭāṇḍatvaksamudraphēnarasāñjanasaindhavairajāpayaḥ- piṣṭairvartayaśchāyāśuṣkāḥ kṣaudraghr̥ṣṭāḥ prātaḥ sāyaṁ ca prayu ktā vraṇaśuklanudaḥ| karavarāhagōgardabhāśvājōṣṭradaśanāḥ śaṅkhamuktāsamudraphēnāśca maricacaturthāśayutā jalapiṣṭā vartayaḥ kṣataśuklaharāḥ| lākṣāsuvarṇagairikacandanajātīmukulairvatirasr̥kpittaprasā- danī vraṇaśuklaharā ca||19||
वैदूर्यस्फटिकशङ्खमुक्ताविद्रुमरुप्यायस्रपुताम्रसीसालमनः- शिलाकुक्कुटाण्डत्वक्समुद्रफेनरसाञ्जनसैन्धवैरजापयः- पिष्टैर्वर्तयश्छायाशुष्काः क्षौद्रघृष्टाः प्रातः सायं च प्रयु क्ता व्रणशुक्लनुदः| करवराहगोगर्दभाश्वाजोष्ट्रदशनाः शङ्खमुक्तासमुद्रफेनाश्च मरिचचतुर्थाशयुता जलपिष्टा वर्तयः क्षतशुक्लहराः| लाक्षासुवर्णगैरिकचन्दनजातीमुकुलैर्वतिरसृक्पित्तप्रसा- दनी व्रणशुक्लहरा च||१९||
🔊 Audio coming soon
vaiḍūryādikā vartirvyākhyāsamā| karidantādīnāṁ samudraphēnāntānāṁ caturthēna bhāgēna maricam| lākṣādikā vartiḥ subōdhā|| 19||
Adhikarana nimnashuklacikitsA (20) · Śloka 20
nimnaṁ ca śuklaṁ sarujamunnamayēt snēhapānanasyajāṅgalarasaiḥ| nīrujaṁ tarpaṇapuṭapākābhyām||20||
निम्नं च शुक्लं सरुजमुन्नमयेत् स्नेहपाननस्यजाङ्गलरसैः| नीरुजं तर्पणपुटपाकाभ्याम्||२०||
🔊 Audio coming soon
nimnaṁ sarujañca śuklaṁ snēhapānādibhirunnamayēt| nīrujaṁ rujārahitaṁ nimnaṁ śuklaṁ tarpaṇapuṭapākābhyāmunnamayēt ||20||
Adhikarana tarpaNam (21) · Śloka 21
tatra tarpaṇaṁ mr̥gaviṣkirapiśitaṁ kāśmaryasuniṣaṇṇōtpala mr̥ṇālaśr̥ṅgāṭakakaśērudrākṣākṣīravidārījīvanīyāṁśca kṣīrēṇa pācayēt tasmānnavanītamuddhatya candanamadhuśarkarāna ntānīlōtpalakalkairaṣṭaguṇēna ca payasā vipakvaṁ pūrvavadyōjayēt||21||
तत्र तर्पणं मृगविष्किरपिशितं काश्मर्यसुनिषण्णोत्पल मृणालशृङ्गाटककशेरुद्राक्षाक्षीरविदारीजीवनीयांश्च क्षीरेण पाचयेत् तस्मान्नवनीतमुद्धत्य चन्दनमधुशर्करान न्तानीलोत्पलकल्कैरष्टगुणेन च पयसा विपक्वं पूर्ववद्योजयेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
tatra nīrujē mr̥gaviṣkirapiśitādiśr̥tāt kṣīrānnavanītaṁ gr̥hītvā candanādīnāṁ kalkairaṣṭaguṇēna kṣīrēṇa ca vipakvaṁ tarpaṇaṁ yōjyam| pūrvavaditi sūtrōktavidhānēna tarpaṇamuktam||21||
Adhikarana puTapAkaH (22) · Śloka 22
puṭapākañca kukkuṭamuddhr̥tāntraṁ vēśavārīkr̥tya candana sārivāmadhukaśarkarānantānīlōtpalaprapauṇḍarīkajīvanī yakalkaiḥ samadhughr̥taiḥ saṁsr̥jya prāgiva kalpayēt| dvitvacchinnamēvaṁ yāpayēt||22||
पुटपाकञ्च कुक्कुटमुद्धृतान्त्रं वेशवारीकृत्य चन्दन सारिवामधुकशर्करानन्तानीलोत्पलप्रपौण्डरीकजीवनी यकल्कैः समधुघृतैः संसृज्य प्रागिव कल्पयेत्| द्वित्वच्छिन्नमेवं यापयेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
kukkuṭamāṁsādinā puṭapāka ucyatē| vēśavāraṁ sūkṣmacchinnam| prāgivasūtrōktapuṭapākavidhānēna| dvitvacchinnaṁ śuklakamēvamuktaprakārēṇaiva yāpayēt|| 22||
Adhikarana shuddhashuklacikitsA (23) · Śloka 23
śuddhaśuklē haridrāmadhukaśārivālōdhraniryūhēṇāścyōtanam| lōdhracūrṇēna vā tāntavabaddhēnōṣṇāmbumr̥ditēna| śuddhakōṣṭhasya ca dantījyōtiṣmatīkalkō'vapīḍakaḥ| śirōvirēcanadravyavipakvaṁ vā tailaṁ marśaḥ pratimarśō vā||23||
शुद्धशुक्ले हरिद्रामधुकशारिवालोध्रनिर्यूहेणाश्च्योतनम्| लोध्रचूर्णेन वा तान्तवबद्धेनोष्णाम्बुमृदितेन| शुद्धकोष्ठस्य च दन्तीज्योतिष्मतीकल्कोऽवपीडकः| शिरोविरेचनद्रव्यविपक्वं वा तैलं मर्शः प्रतिमर्शो वा||२३||
🔊 Audio coming soon
śuddhaśuklē haridrādikaṣāyēṇāścyōtanaṁ hitam| lōdhracūrṇēna vētyādāvāścyōtanamiti sambadhyatē| tāntavaṁ vastram| śirōvirēcanāni dravyāṇi śōdhanādigaṇapaṭhitānyapāmārgaviḍaṅgāni||23||
Adhikarana vartyAdiyogAH (24) · Śloka 24
śuṇṭhīsaindhavamadhuyaṣṭikābr̥hatīmūlatāmrarajōbhirāmalakara- sapiṣṭaistāmrapātraṁ pralēpayēt| tacca saghr̥tairyavairāmalaka patraiśca bahuśō dhūpayēt| vartirēṣā mahānīlā madhutōyaghr̥ṣṭā śuddhaśuklaṁ nāśayati| pūrvōktā ca dantavartiḥ| aśāmyati tu śuklē sarvatra punaḥ punaryathōktamēva paryāyēṇa yōjayēt| antarāntarā ca raktaṁ visrāvayēt| abhiṣyandapratiṣēdhaṁ cēkṣēta||24||
शुण्ठीसैन्धवमधुयष्टिकाबृहतीमूलताम्ररजोभिरामलकर- सपिष्टैस्ताम्रपात्रं प्रलेपयेत्| तच्च सघृतैर्यवैरामलक पत्रैश्च बहुशो धूपयेत्| वर्तिरेषा महानीला मधुतोयघृष्टा शुद्धशुक्लं नाशयति| पूर्वोक्ता च दन्तवर्तिः| अशाम्यति तु शुक्ले सर्वत्र पुनः पुनर्यथोक्तमेव पर्यायेण योजयेत्| अन्तरान्तरा च रक्तं विस्रावयेत्| अभिष्यन्दप्रतिषेधं चेक्षेत||२४||
🔊 Audio coming soon
śuṇṭhyādinā tāmralēpādisaṁskr̥tā mahānīlākhyā vartiḥ śuddhaśuklaṁ nāśayati| karivarāhādidantakr̥tā dantavartiḥ| paryāyēṇa parivr̥tyā karaṇēna ca| abhiṣyandapratiṣēdhamadhyāyamīkṣēta taduktāñjanaprayōgāya||24||
Adhikarana utsAdanAnya~jjanAni (25) · Śloka 25
athōtsādanārthaṁ śuddhaśuklē sampraharṣaṇāni dadyāt| triphalārasēna tryahaṁ bhāvitēna saindhavēnāñjayēt| tadvat pippalībhirvā| maricapippalīśirīṣabījasaindhavairvā| kōlāsthikatakaphalaśaṅkhadrākṣāmadhukarivā| balāsagrathitōktakṣārāñjanairvā||25||
अथोत्सादनार्थं शुद्धशुक्ले सम्प्रहर्षणानि दद्यात्| त्रिफलारसेन त्र्यहं भावितेन सैन्धवेनाञ्जयेत्| तद्वत् पिप्पलीभिर्वा| मरिचपिप्पलीशिरीषबीजसैन्धवैर्वा| कोलास्थिकतकफलशङ्खद्राक्षामधुकरिवा| बलासग्रथितोक्तक्षाराञ्जनैर्वा||२५||
🔊 Audio coming soon
śuddhaśukla utsādanārthaṁ nimnatvatyāgāya sampraharṣaṇāni sārthanāmānyañjanāni dadyāt| tānyucyantē| triphalārasēna tryahaṁ bhāvitaṁ saindhavamañjayēt| tadvaditi triphalārasabhāvitābhiḥ pippalībhirañjayēditi sarvatra sambadhyatē| maricādibhirvā| kōlāsthyādibhirvā| balāsagrathitākhyē yāni kṣārāñjanānyuktāni tairvā|| 25||
Adhikarana utsAdanAdupadrave~a~jjanAni - sandhAva~jjanAni (26) · Śloka 26
sampraharṣaṇādrāgāśruvēdanāsu sandhāvāñjanāni yuñjyāt| śaṅkhaṁ tāmrē stanyēna ghr̥ṣṭaṁ saghr̥tairyavaiḥ śamīpatraiśca dhūpayēt anēna sandhāvāñjanēnāñjayēt| tadvat suvarṇa rūpyamayō vā ghr̥ṣṭaṁ saghr̥tairbadarīpatrairdhūpitamañjanam| śaṅkhō nistuṣāśca harita mudgāḥ piṣṭā vartiścūrṇō vā madhuyuktō'ñjanaṁ śuklaharṣaṇam| madhukasāraśca madhunā bibhitakāsthimañjā vā||26||
सम्प्रहर्षणाद्रागाश्रुवेदनासु सन्धावाञ्जनानि युञ्ज्यात्| शङ्खं ताम्रे स्तन्येन घृष्टं सघृतैर्यवैः शमीपत्रैश्च धूपयेत् अनेन सन्धावाञ्जनेनाञ्जयेत्| तद्वत् सुवर्ण रूप्यमयो वा घृष्टं सघृतैर्बदरीपत्रैर्धूपितमञ्जनम्| शङ्खो निस्तुषाश्च हरित मुद्गाः पिष्टा वर्तिश्चूर्णो वा मधुयुक्तोऽञ्जनं शुक्लहर्षणम्| मधुकसारश्च मधुना बिभितकास्थिमञ्जा वा||२६||
🔊 Audio coming soon
ēbhiḥ sampraharṣēṇaiḥ rāgādyudbhavē sandhāvākhyāni yuñjīta| tāni ucyantē| tāmrē śaṅkhaṁ nārīkṣīraghr̥ṣṭaṁ ghr̥tasahitairyavaiḥ śamīpatraiśca dhūpitaṁ sandhāvaḥ| suvarṇādikaṁ pr̥thak tadvaditi tāmrē stanyēna ghr̥ṣṭaṁ ghr̥tayuktairvadarīpatraidhūpitaṁ sadañjanam| śaṅkhvādikā vartirmadhuyuktō'thavā cūrṇō mākṣikayuktō'ñjanaṁ bibhītakaphalāsthimajjā vā madhunāñjanaṁ śuklagharṣaṇam||26||
Adhikarana pratya~jjanopanAhau (27) · Śloka 27
masūrā nistuṣāḥ stanyapiṣṭāstaruṇadarbhāṅkurā ghr̥tamājaṁ gōkṣīraṁ śaraścāyasē tāmrēṇa ghr̥ṣṭaṁ pratyañjanaṁ vēdanāghnam| yavagōdhūmajīvanīyamāṁsīcūrṇēna saghrutaśarkarōtkārikā svēdōpanāhē praṇītā vēdanāmapanayati śuklaṁ cōtsādayati| tadvadānūpamāṁsavēśavārō vasāpayaḥ sarpirvimiśraḥ siddhaḥ||27||
मसूरा निस्तुषाः स्तन्यपिष्टास्तरुणदर्भाङ्कुरा घृतमाजं गोक्षीरं शरश्चायसे ताम्रेण घृष्टं प्रत्यञ्जनं वेदनाघ्नम्| यवगोधूमजीवनीयमांसीचूर्णेन सघ्रुतशर्करोत्कारिका स्वेदोपनाहे प्रणीता वेदनामपनयति शुक्लं चोत्सादयति| तद्वदानूपमांसवेशवारो वसापयः सर्पिर्विमिश्रः सिद्धः||२७||
🔊 Audio coming soon
nistuṣamasurādīnyāyasē bhāṇḍē tāmrēṇa ghr̥ṣṭāni pratyañjanaṁ vēdanāghnaṁ bhavati| yavādīnāṁ cūrṇēna ghr̥taśarkarābhyāṁ saha kr̥tōtkārikā svēdārthamupanāhē bandhē praṇītā vēdanāmapanayati śuklaṁ cōtsādayati| ānūpavēśavārō vasādibhirmiśraḥ siddhastadvaditi svēdōpanāhōtkārikāyaṁ praṇīta ityādi pūrvavat|| 27||
Adhikarana upanAhapracalitadoShasyA~jjanam - lekhanA~jjanam (28) · Śloka 28
athaivamupanāhapracalitasya añjanam| gōkharāśvōṣṭradantāḥ samudraphēnaḥ śaṅkhaścārjunakaṣāyapiṣṭā vartirlēkhanī| samudraphēnaśaṅkhakharaparaśukāsthikharanāgāśvagōbālāstinduka- kaṣāyapiṣṭā vā||28||
अथैवमुपनाहप्रचलितस्य अञ्जनम्| गोखराश्वोष्ट्रदन्ताः समुद्रफेनः शङ्खश्चार्जुनकषायपिष्टा वर्तिर्लेखनी| समुद्रफेनशङ्खखरपरशुकास्थिखरनागाश्वगोबालास्तिन्दुक- कषायपिष्टा वा||२८||
🔊 Audio coming soon
athānantaramēvamityuktēna prakārēṇōpanāhēna pracalitasya dōṣasyāñjanaṁ yōjyam| kimityāha-gōdantādikamarjunakaṣāyapiṣṭā lēkhanī vartiḥ samudraphēnādikaṁ vā tindukakaṣāyapiṣṭā vartiḥ||28||
Adhikarana punaH pratya~jjanaM leKana~jca (29) · Śloka 29
pratyañjanañca taruṇabadarakhadiratindukāsthnāmantardhūmadagdhānāṁ cūrṇam| utsannaṁ vā saśalyaṁ vā śuklaṁ bālādibhirlikhēt puṭapākēna vā| balāsagrathitōktakṣārarasakriyayā vā||29||
प्रत्यञ्जनञ्च तरुणबदरखदिरतिन्दुकास्थ्नामन्तर्धूमदग्धानां चूर्णम्| उत्सन्नं वा सशल्यं वा शुक्लं बालादिभिर्लिखेत् पुटपाकेन वा| बलासग्रथितोक्तक्षाररसक्रियया वा||२९||
🔊 Audio coming soon
lēkhanāñjanē dattē yanmr̥dvañjanamuktaṁ tat pratyañjanam| tadatra taruṇa badarādyasthnāmantardhūmadagdhānāṁ cūrṇam| utsannaṁ saśalyaṁ vā śuklaṁ bālēna śastrēṇa vā tīkṣṇāgrēṇa likhēt| subōdham| puṭapākō lēkhanaḥ sūtrōktaḥ||29||
Adhikarana sirAshuklacikitsA (30) · Śloka 30
sirāśuklē tvadr̥ṣṭighnē taruṇē vraṇaśuklavat kuryāt| añjanaṁ cāsya prapauṇḍarīkamadhukahadrālōharajō'ñja- nabr̥hatīkṣīrakākōlīrajāpayaḥ piṣṭa yavairghr̥tayuktairā- malakīpatraiśca paryāyēṇa dhūpitā vartiḥ| apraśāntamēva marmavatsādhayēt| samākṣikaṁ tu rasāñjanaṁ pratisāraṇam| sakṣamē divasē kukkuṭāṇḍakapālaspha ṭikacandanamanaśśilālauraśvavarāhadaśanaiśca vartiṁ kr̥tvā'ñjayēt| udadhikaphaśaṅkhacandanairajāpayaḥ piṣṭairvartirmadhughr̥ṣṭā pratyañjanaṁ sirāśuklajit| anupaśamē paśyati cāturē kiñcididamēvāsakr̥t kurvīta||30||
सिराशुक्ले त्वदृष्टिघ्ने तरुणे व्रणशुक्लवत् कुर्यात्| अञ्जनं चास्य प्रपौण्डरीकमधुकहद्रालोहरजोऽञ्ज- नबृहतीक्षीरकाकोलीरजापयः पिष्ट यवैर्घृतयुक्तैरा- मलकीपत्रैश्च पर्यायेण धूपिता वर्तिः| अप्रशान्तमेव मर्मवत्साधयेत्| समाक्षिकं तु रसाञ्जनं प्रतिसारणम्| सक्षमे दिवसे कुक्कुटाण्डकपालस्फ टिकचन्दनमनश्शिलालौरश्ववराहदशनैश्च वर्तिं कृत्वाऽञ्जयेत्| उदधिकफशङ्खचन्दनैरजापयः पिष्टैर्वर्तिर्मधुघृष्टा प्रत्यञ्जनं सिराशुक्लजित्| अनुपशमे पश्यति चातुरे किञ्चिदिदमेवासकृत् कुर्वीत||३०||
🔊 Audio coming soon
adr̥ṣṭighnē sirāśuklē yēna dr̥ṣṭirna vyāptā| vraṇaśuklaḥ kṣataśuklaḥ| (atrāsādhyēṣvajakāsirāśuklapākātyayaśuklēṣu madhyagatasya sirāśuklasyādr̥ṣṭighnāvasthāyāṁ cikitsatōktyā adr̥ṣṭighnayōrajakāpākātyayaśuklayōrapyēṣaiva kriyāṁ kartavyēti sūcitam)| asya ca sirāśuklavataḥ prapauṇḍarīkādīrajākṣīrapiṣṭa ghrutayuktairyavairāmalakīpatraiśca paryāyēṇa parivr̥tyā dhūpitā vartirañjanaṁ bhavati| ēvamuktēnāpraśāntaṁ sirāśuklamarmōktaprakārēṇa śastrēṇa sādhayēt| pratisāraṇaṁ śastrakarmaṇaḥ paścāt| saptamē divasē śastrakarmaṇāḥ| vyākhyāsamam| udadhikaphaḥ samudraphēnaḥ| yadā tvēvamanupaśamaḥ paśyati ca kiñcidrūpamāturē tadēdamēvānantarōktaṁ vidhānamasakr̥t punaḥ punaḥ kurvīta|| 30||
Adhikarana ajakAcikitsA (31) · Śloka 31
ajakāmadr̥ṣṭayupaghātinī kr̥ṣṇāntajāmavisrāvaṇairmadhura- virēcanaiḥ kṣīrabastibhiśca sādhayēt| sirāśuklavaccaśastrakarmādividhinēti| bhavati cātra ajakāyāmasādhyāyaṁ śuklē'nyatra ca tadvidhē| vēdanōpaśamaṁ snēhapānāsr̥ksrāvaṇādibhiḥ| kuryādvībhatsatāṁ jētuṁ śuklatvōtsēdhasādhanam| nālikērāsthibhallātatālavaṁśakarīrajam| bhasmāddhiḥ srāvayēttābhirbhāvayētkarabhāsthijam| cūrṇaṁ śuklēṣvasādhyēṣu tadvaivarṇyaghnam| sādhyēṣu sādhanāyālamidamēva ca śīlitam||31||
अजकामदृष्टयुपघातिनी कृष्णान्तजामविस्रावणैर्मधुर- विरेचनैः क्षीरबस्तिभिश्च साधयेत्| सिराशुक्लवच्चशस्त्रकर्मादिविधिनेति| भवति चात्र अजकायामसाध्यायं शुक्लेऽन्यत्र च तद्विधे| वेदनोपशमं स्नेहपानासृक्स्रावणादिभिः| कुर्याद्वीभत्सतां जेतुं शुक्लत्वोत्सेधसाधनम्| नालिकेरास्थिभल्लाततालवंशकरीरजम्| भस्माद्धिः स्रावयेत्ताभिर्भावयेत्करभास्थिजम्| चूर्णं शुक्लेष्वसाध्येषु तद्वैवर्ण्यघ्नम्| साध्येषु साधनायालमिदमेव च शीलितम्||३१||
🔊 Audio coming soon
ajakākhyā yā dr̥ṣṭēranupaghātinī kr̥ṣṇabhagasyāntē jātā tāmavisrāvaṇādibhiḥ sādhayēt| gatānugatikā| (ētacca kṣataśuklādyupadravabhūtāyā ēva tatkarmasādhyāyā ajakāyāḥ| na tu pūrvōktāyā raktanimittāyā ajakāyāḥ| śāstrāntarēṣūktaṁ ca| vraṇaśuklākṣipākābhyāṁ kr̥ṣṇaṁ bhitvā tu yājakā| jāyatē druṣṭidūrasthā tasyāstvētā kriyā hitā iti)| uktalakṣaṇaviparītāyāmasādhyāyāmajakāyāṁ śuklē cāsādhyē'nyatra caivamprakārē rōgē snēhapānādibhirvēdanōpaśamaṁ kuryāt| bībhatsatāṁ jugupsitatvaṁ nētrasya jētuṁ śuklatvasādhanamutsēdhasādhanaṁ ca yathāyōgyaṁ kuryāt| nālikērāsthyādijaṁ bhasma adbhirjalaiḥ srāvayēt| kṣārakarmavidhinā gālayēt| tābhirbhasmādbhiḥ karabhasthijaṁ cūrṇaṁ bhāvayēt| tadañjanamasādhyēṣu śuklēṣu bībhatsavaivarṇyē nihanti| sādhyēṣu tu śuklēṣu sādhanāyālaṁ paryāptamidamēva śīlitaṁ sadābhyāsēna| karabhāsthijaṁ cūrṇaṁ karabhāsthikr̥taṁ rajaḥ bhāvayēt| pēṣaṇaśōṣaṇādisaṁskāraviśēṣaistadvīryamasminnāpādayēt| tatpiṇḍādyanyatamamañjanamasādhyēṣu sādhayitumaśakyēṣu śuklēṣu vaivarṇyaghnaṁ vivarṇatāvināśakaram| idamañjanamēva śīlitaṁ cirakālaparicitaṁ sādhyēṣu anutpannāsādhyalakṣaṇōṣvēṣvēva sādhanāya cikitsārthamalaṁ paryāptam| tālasyāpi sāhacaryādasthyēva grāhyam|| 31||
Adhikarana ajakAyAH vedhanam (32) · Śloka 32
ajakāṁ pārśvatō viddhvā sucyā visrāvya cōdakam| samaṁ prapīḍyāṅguṣṭhēna vasārdrēṇānu pūrayēt| vraṇaṁ gōmāṁsacūrṇēna baddhaṁ baddhaṁ vimucya ca| saptarātrād vraṇē rūḍhē kr̥ṣṇabhāgē samē sthitē| snēhāñjanaṁ ca kartavyaṁ nasyaṁ ca kṣīrasarpiṣā| tathāpi punarādhmātē bhēdacchēdādikāṁ kriyām| yuktyā kuryādyathā nāticchēdēna syānnimajjanam||32||
अजकां पार्श्वतो विद्ध्वा सुच्या विस्राव्य चोदकम्| समं प्रपीड्याङ्गुष्ठेन वसार्द्रेणानु पूरयेत्| व्रणं गोमांसचूर्णेन बद्धं बद्धं विमुच्य च| सप्तरात्राद् व्रणे रूढे कृष्णभागे समे स्थिते| स्नेहाञ्जनं च कर्तव्यं नस्यं च क्षीरसर्पिषा| तथापि पुनराध्माते भेदच्छेदादिकां क्रियाम्| युक्त्या कुर्याद्यथा नातिच्छेदेन स्यान्निमज्जनम्||३२||
🔊 Audio coming soon
ajakāyāvēdhanavidhānamāha-ajakāmityādi| vasārdrōṇēti gōmāṁsacūrṇāviśēṣaṇam| baddhaṁ baddhaṁ ca pratidinaṁ vimucya gōmāṁsacūrṇēna pūrayēditi sambandhaḥ| saptarātrāditi saptarātrādvimucya bandhanamapīnaya paraṁ na badhnīyāt| yuktirdr̥ṣṭyupaghātarakṣiṇī| aticchēdō hyakṣṇōrnimajjanahētuḥ| (ajakāṁ sūcyā sūcīśastrēṇa pārśvataḥ pārśvabhāgē viddhvā vēdhanaṁ kr̥tvā aṅguṣṭhēna samaṁ yathā na viṣamaṁ bhavati tathā prapīḍya udakamajakāntargatajalaṁ ca śabdādasrādikaṁ ca visrāvya srāvayitvānu tadanantaraṁ vraṇaṁ sūcīvēdhavraṇaṁ vasādrēṇa vasayā snēhaviśēṣēṇārdrēṇa siktēna gōmāṁsasya cūrṇēna rajasā pūrayēt| baddhaṁ baddhaṁ dinād dinādvimucya punaḥ punarbaddhaṁ saptarātrādvimucya bandhanamapanīya saptarātrāt paraṁ na bandhanīyamityarthaḥ| vraṇē rūḍhē kr̥ṣṇabhāgē kr̥ṣṇamaṇḍalē samē nimnōnnatatvarahitē sthitē ca sati snēhāñjanaṁ kṣīrasarpiṣā kṣīrōdbhūtēna sarpiṣā nasyaṁ nasyakarma ca kartavyaṁ vaidyēnēti śēṣaḥ| tathēti| tathā ēvamupakrāntē'pi punarapyādhmātē satibhēdacchēdādikāṁ kriyāṁ ādiśabdēna lēkhanāñjanādiparigrahaḥ yuktyā hīnātiyōgādvinā yathāticchēdēnāmūlacchēdēna nimajjanamavanatirna syāttathācchindyāt| yuktyā kuryādityuktyaiva hīnāticchēdanirōdhē sati punarapyaticchēdadōṣakathanaṁ hīnacchēdādaticchēdasyāpāyādhikyapradarśanārtham) ||32||
Adhikarana shuklacikitsopasaMhAraH (33-15) · Śloka 15
nityaṁ ca śuklēṣu śr̥taṁ yathāsvaṁ pānē ca marśē ca ghr̥taṁ vidadhyāt| na hīyatē labdhabalā tathānta- stīkṣaṇāñjanairdr̥k pratataṁ prayuktaiḥ||33|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhāṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē sandhisitāsitarōgapratiṣēdhō nāma caturdaśō'dhyāyaḥ||15||
नित्यं च शुक्लेषु शृतं यथास्वं पाने च मर्शे च घृतं विदध्यात्| न हीयते लब्धबला तथान्त- स्तीक्षणाञ्जनैर्दृक् प्रततं प्रयुक्तैः||३३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भाटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे सन्धिसितासितरोगप्रतिषेधो नाम चतुर्दशोऽध्यायः||१५||
🔊 Audio coming soon
upasaṁharannāha-sarvēṣu ca śuklēṣu yathāsvaṁ dōṣānatikramēṇauṣadhaiḥ śr̥taṁ pānē ca marśē nasyē ca nityaṁ vidadhyāt| tathēti ghr̥tapānanasyābhyāmantarlabdhabalā satī dr̥k śuklavighātāya pratataṁ santataṁ prayuktairapi tīkṣṇāñjanairna hīyata iti| (sarvēṣvapi śuklēṣu yathāsvaṁ svadōṣānatikramēṇa śr̥taṁ pakvaṁ ghr̥taṁ pānē pāna ityuktatvāt śuklēṣu vicāraṇayā na ghr̥taṁ yōjyamiti sūcitam| caśabdādabhyaṅgasēkatarpaṇādiparigrahaḥ| marśē marśākhyē nasyē| atra caśabdēna pratimarśādiparigrahaḥ| nityamanvahaṁ vidadhyāt kuryāt| tathā ghr̥tapānanasyādibhirantarantarbhāgē labdhabalā satī dr̥k śuklavighātāya satatamanavarataṁ prayuktaistīkṣṇāñjanairapi na hīyatē na naśyati| satataṁ prayuktairityuktatvāllēkhanaviṣayē prayōjyasya tīkṣṇāñjanasya pratyañjanābhāvō'pi sūcitaḥ|| 32|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā- maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē caturdaśō'dhyāyaḥ||