13. sandhisitāsitarōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha sandhisitAsitarogavij~jAnIyo nAma trayodasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ સન્ધિસિતાસિતરોગવિજ્ઞાનીયનામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ક્રમપ્રાપ્તાનાં વર્ત્મસન્ધ્યાદીનાં રોગેષુ હેત્વાદિકં પ્રદર્શયિતું સ્તોકપ્રમેયત્વાદેક એવાઽધ્યાય આરભ્યતે||૧||

Adhikarana sandhijAH vyAdhayaH - jalAsravaH (2) · Śloka 2

વાયુઃ ક્રુદ્ધઃ સિરાઃ પ્રાપ્ય જલાભં જલવાહિનીઃ| અશ્રું સ્રાવયતે વર્ત્મશુક્લસન્ધેઃ કનીનકાત્| તેન નેત્રમરુગ્રાગશોફં સ્યાત્ સ જલાસ્રવઃ||૨||

સ્વહેતુભિઃ ક્રુદ્ધો વાયુર્હેતુવિશેષાદેવ નેત્રે જલવાહિનીઃ સિરાઃ પ્રાપ્ય કનીનકાન્નાસાનિકટાન્નેત્રાન્તાચ્છુક્લવર્ત્મનોઃ સન્ધેરશ્રું સ્રાવયતે| તેન ચાશ્રુસ્રવણેન નેત્રં રુગાદિરહિતં સ્યાત્| સ રોગવિશેષો નામ્ના જલાસ્રવઃ||૨||

Adhikarana kaPAsravaH (3) · Śloka 3

કફાત્કફસ્રવે શ્વેતં પિચ્છિલં બહલં સ્રવેત્||૩||

કફાસ્રવાખ્યે રોગે કફાદ્ધેતોઃ શ્વેતાદિગુણમશ્રુ સ્રવેત્| બહલં ઘનમ્||૩||

Adhikarana upanAhaH (4) · Śloka 4

કફેન શોફસ્તીક્ષ્ણાગ્રઃ ક્ષારબુદ્બુદકોપમઃ| પૃથુમૂલશ્ચલઃ સ્નિગ્ધઃ સવર્ણો મૃદુપિચ્છિલઃ| મહાનપાકઃ કણ્ડૂમાનુપનાહઃ સ નીરુજઃ||૪||

કફેન તીક્ષ્ણાગ્રાદિગુણઃ શોફો ભવતિ સ નામ્નોપનાહઃ| તીક્ષ્ણાગ્રો નિશિતમુખઃ| ક્ષારબુદ્બુદાઃ પચ્યમાને ક્ષારેઽગ્નિસંયોગાદુત્પદ્યન્તે||૪||

Adhikarana raktAsravaH (5) · Śloka 5

રક્તાદ્રક્તાસ્રવે તામ્રં બહૂષ્ણં ચાશ્રુ સંસ્રવેત્||૫||

રક્તાસ્રવનામ્નિ રોગે રક્તાદ્ધેતોસ્તામ્રાદિસ્વરૂપમશ્રુ સ્રવેત્||૫||

Adhikarana parvaNI (6) · Śloka 6

વર્ત્મસન્ધ્યાશ્રયા શુક્લે પિટકા દાહશૂલિની| તામ્રા મુદ્ગોપમા ભિન્ના રક્તં સ્રવતિ પર્વણી||૬||

તત એવ રત્કાચ્છુક્લે ભાગે વર્ત્મસન્ધ્યાશ્રયાં તન્મૂલા દાહાદિગુણા પિટકા ભવતિ| સા ચ ભિન્ના રક્તમેવ સ્રવતિ| સા નામ્ના પર્વણીત્યુચ્યતે||૬||

Adhikarana pUyAsravaH (7) · Śloka 7

પૂયાસ્રાવે મલાઃ સાસ્રા વર્ત્મસન્ધેઃ કનીનકાત્| સ્રાવયન્તિ મુહુઃ પૂયં સાસૃક્ ત્વઙ્માંસપાકતઃ||૭||

પૂયાસ્રાવનામ્નિ રોગે મલા વાતાદયોઽસ્રમિશ્રાઃ કનીનકાદ્વર્ત્મસન્ધેસ્ત્વઙ્માંસપાકેન સાસૃક્ પૂયં સ્રાવયન્તિ||૭||

Adhikarana pUyAlasaH (8) · Śloka 8

પૂયાલસો વ્રણઃ સૂક્ષ્મઃ શોફસંરમ્ભપૂર્વકઃ| કનીનસન્ધાવાધ્માયી પૂયાસ્રાવી સવેદનઃ||૮||

કનીનકે વર્ત્મસન્ધૌ શોફસંરમ્ભપૂર્વકઃ સૂક્ષ્મો યો વ્રણ આધ્માયિત્વાદિગુણઃ સ પૂયાલસનામા રોગઃ આદૌ શોફસંરમ્ભો તતઃ સ્વયં ભિન્નો વ્રણ ઇતિ પૂર્વશબ્દાર્થઃ||૮||

Adhikarana alajI (9) · Śloka 9

કનીનસ્યાન્તરલજી શોફો રુક્તોદદાહવાન્||૯||

કનીને વર્ત્મસન્ધાવન્તર્ભાગે યો રુજાદિમાન્ શોફઃ સ નામ્નાઽલજી||૯||

Adhikarana kRumigranthiH (10) · Śloka 10

અપાઙ્ગે વા કનીને વા કણ્ડૂષાપક્ષ્મપોટવાન્| પૂયસ્રાવી કૃમિગ્રન્થિઃ ગ્રન્થિઃ કૃમિયુતોઽર્તિમાન્||૧૦||

નેત્રસ્યાપાઙ્ગે વા કનીને વ કણ્ડ્વાદિમાન્ પૂયાસ્રાવી કૃમિયુક્તશ્ચાર્તિમાંશ્ચ યો ગ્રન્થિઃ સ નામ્ના કૃમિગ્રન્થિઃ| ઇતિ નવ રોગાઃ વર્ત્મશુક્લસન્ધિજાઃ||૧૦||

Adhikarana sandhiroge sAdhyAsAdhyaviBAgaH (11) · Śloka 11

ઉપનાહકૃમિગ્રન્થિપૂયાલાસકપર્વણીઃ| શસ્ત્રેણ સાધયેત્પઞ્ચ સાલજીનાસ્રચાંસ્ત્યજેત્||૧૧||

એષુ ચોપનાહાદીંશ્ચતુરઃ શસ્ત્રેણ સાધયેત્ ચિકિત્સેત્| અલજ્યાસહિતાનાસ્રાવાન્ વાતકફરક્તજાન્ પૂયાસ્રાવં ચેતિ પઞ્ચત્યજેદસાધ્યત્વાત્| પિત્તમિત્યાદિના સિતભાગરોગા ઉચ્યન્તે||૧૧||

Adhikarana sitajAH rogAH - tatrAdau shuktikA (12) · Śloka 12

પિત્તં કુર્યાત્સિતે બિન્દૂનસિતશ્યાવપીતકાન્| મલાક્તાદર્શતુલ્યં વા સર્વં શુક્લમદાહરુક્| રોગોઽયં શુક્તિકાસંજ્ઞઃ સશકૃદ્ભેદતૃડ્જ્વરઃ||૧૨||

પિત્તં કૃદ્ધં સિતે ભાગે અસિતાદિવર્ણાન્ બિન્દૂંસ્તિલકાન્ કુર્યાત્| અથવા સર્વં શુક્લં મલલિપ્તદર્પણસદૃશં કુર્યાત્| ઉભયત્રાપિ દાહરુગભાવઃ| એતદુભયમપિ શકૃદ્ભેદાદિયોગાન્નામ્ના શુક્તિકેતિ રોગો ભવતિ ||૧૨||

Adhikarana shuklArma (13) · Śloka 13

કફાચ્છુક્લે સમં શ્વેતં ચિરવૃદ્ધ્યધિમાંસકમ્| શુક્લાર્મ ......................................||૧૩||

શુક્લે ભાગે કફાદ્ભેતોઃ સમાદિગુણં યદધિમાંસં તન્નામ્ના શુક્લાર્મ||૧૩||

Adhikarana balAsagrathitaH (14) · Śloka 14

.........શોફસ્ત્વરુજઃ સવર્ણો બહલો મૃદુઃ| ગુરુઃ સ્નિગ્ધોઽમ્બુબિન્દ્વાભો બલાસગ્રથિતઃ સ્મૃતઃ||૧૪||

યસ્તુ શોફઃ કફાચ્છુક્લે અરુજત્વાદિયુક્તોઽમ્બૂન્બિન્દુસદૃશઃ સ નામ્ના બલાસગ્રથિત આચાર્યૈઃ સ્મૃતઃ||૧૪||

Adhikarana piShTakam (15) · Śloka 15

બિન્દુભિઃ પિષ્ટધવલૈરુત્સન્નૈઃ પિષ્ટકં વદેત્||૧૫||

શાલિપિષ્ટવચ્છુક્લૈઃ સોત્સેધૈશ્ચ બિન્દુભિર્યુક્તં રોગં નામ્ના પિષ્ટકં વદેદ્વૈદ્યઃ||૧૫||

Adhikarana sirotpAtaH (16) · Śloka 16

રક્તરાજીતતં શુક્લમૂષ્યતે યત્ સવેદનમ્| સશોફાશ્રૂપદેહં ચ સિરોત્પાતઃ સ શોણિતાત્||૧૬||

શુક્લં નેત્રદ્રવ્યં યત્ લોહિતાભી રાજીભિસ્તતં વ્યાપ્તં સવેદનંશોફાદિરહિતં ચોષ્યતે સદાહં ભવતિ સ ગદો નામ્ના સિરોત્પાતઃ સ ચાસ્રાત્ ભવતિ ||૧૬||

Adhikarana sirAharShaH (17) · Śloka 17

ઉપેક્ષિતઃ સિરોત્પાતો રાજીસ્તા એવ વર્ધયન્| કુર્યાત્ સાસ્રં સિરાહર્ષં તેનાક્ષ્યુદ્વીક્ષણાક્ષમમ્||૧૭||

એષ સિરોત્પાત ઉપેક્ષિતોઽચિકિત્સિતઃ તા એવ લોહિતાઃ સિરોત્પાતરાજીર્વર્ધયન્નશ્રુણા સહ નામ્ના સિરાહર્ષં ગુદં કુર્યાત્| તેન સિરા હર્ષેણાક્ષિ નેત્રમુદ્વીક્ષણેઽક્ષમં ભવતિ||૧૭||

Adhikarana sirAjAlam (18) · Śloka 18

સિરાજાલં સિરાજાલં બૃહદ્રક્તં ઘનોન્નતમ્||૧૮||

સિરાજાલં સિરાસમૂહો બૃહત્વાદિગુણં નામ્ના સિરાજાલં શુક્લે ભવતિ||૧૮||

Adhikarana shoNitArma (19) · Śloka 19

શોણિતાર્મ સમં શ્લક્ષ્ણં પદ્મેભમધિમાંસકમ્||૧૯||

સમાદિગુણં પદ્મસમરૂપં ચાધિમાંસં નામ્ના શોણિતાર્મ||૧૯||

Adhikarana arjunaH (20) · Śloka 20

નીરુક્શ્લક્ષ્ણોઽર્જુનો બિન્દુઃ શશલોહિતલોહિતઃ||૨૦||

શશલોહિતવચ્છશરક્તવલ્લોહિતવર્ણો યો બિન્દુર્નિરુક્ શ્લક્ષ્ણશ્ચ શુક્લે ભવતિ સ નામ્નાર્જુન ઉચ્યતે ||૨૦||

Adhikarana prastAryarma (21) · Śloka 21

મૃદ્વાશુવૃદ્ધ્યરુઙ્માંસં પ્રસ્તારિ શ્યાવલોહિતમ્| પ્રસ્તાર્યર્મ મલૈઃ સાસ્રૈઃ .......................||૨૧||

સાસ્રૈઃ સરક્તૈર્મલૈર્વાતાદિભિર્મૃદ્વાદિગુણં માંસં શુક્લે નામ્ના પ્રસ્તાર્યર્મોચ્યતે| પ્રસ્તારીત્યત્યુત્સન્નવિસ્તૃતમ્||૨૧||

Adhikarana snAvArma (22) · Śloka 22

..................સ્નાવાર્મ સ્નાવસન્નિભમ્||૨૨||

સ્નાવસન્નિભમધિમાંસં નામ્ના સ્નાવાર્મ ભવતિ ||૨૨||

Adhikarana adhimAMsArma (23) · Śloka 23

શુષ્કાસૃક્પિણ્ડવચ્છ્યાવં યન્માંસં બહલં પૃથુ| અધિમાંસાર્મ તત્ .....................||૨૩||

યાન્માંસં શુષ્કરક્તવચ્છ્યાવં બહલં ઘનં પૃથુ વિસ્તીર્ણ તન્નામ્ના અધિમાંસાર્મ||૨૩||

Adhikarana sirAH (sirAjapiTakAH) (24) · Śloka 24

........................... દાહઘર્ષવત્યઃ સિરાવૃતાઃ| કૃષ્ણાસન્નાઃ સિરાસંજ્ઞાઃ પિટકાઃ સર્ષપોપમાઃ||૨૪||

શુક્લભગે યાઃ સર્ષપોપમાઃ પિટકાઃ કૃષ્ણાભાગસ્યાસન્ના નિકટવર્તિન્યો દાહાદિમિત્યઃ સિરાભિશ્ચાવૃતાસ્તાઃ સિરાસંજ્ઞાઃ સંજ્ઞયા સિરા ઇતિ ભવન્તિ| ઇતિ ત્રયોદશ રોગાઃ સિતજાઃ||૨૪||

Adhikarana sitavyAdhInAM cikitsAsUtram (25) · Śloka 25

શુક્તિહર્ષસિરોત્પાતપિષ્ટકગ્રથિતાર્જુનમ્| સાધયેદૌષધૈઃ ષટ્કં શેષં શસ્ત્રેણ સપ્તકમ્| નવોત્થં તદપિ દ્રવ્યૈરર્મોક્તં યત્તુ પઞ્ચધા| તચ્છેદ્યમસિતપ્રાપ્તં માંસસ્નાવસિરાવૃતમ્| ચર્મોદ્દાલવદુચ્છાયિ દૃષ્ટિપ્રાપ્તં તુ વર્જયેત્||૨૫||

એષુ ચ શુક્તિતહર્ષક્રમાદિપઠૈતં ષટ્કં વક્ષ્યમાણૈરૌષધૈઃ સાધયેત્| હર્ષઃ સિરાહર્ષઃ| શેષે યત્ લક્ષણક્રમપાઠે શુક્તિહર્ષાદિશિષ્ટમધિમાંસાર્મસિરોત્પાતાદિસપ્તકં તચ્છસ્ત્રેણ સાધયેચ્ચિકિત્સેત્| ન કેવલં તચ્છુક્ત્યાદિષટ્કમૌષધૈઃ સાધયેદ્યાવદેતત્ સપ્તકમપિ અચિરકાલજાતં સત્| યત્ પુનરેતેષ્વેવ મધ્યે પઞ્ચભિઃ પ્રકારૈઃ શુક્લાર્મ, શોણિતાર્મ, પ્રસ્તાર્યર્મ, સ્નાવાર્મ, અધિમાંસાર્માખ્યૈરમોક્તં તચ્છુક્લભાગ સ્થિત એવ છેદ્યમ્| અસિતપ્રાપ્તાદિરૂપં વર્જયેત્| અસિતં કૃષ્ણાભગસ્તસ્યાન્તર્દૃષ્ટિઃ|| ૨૫||

Adhikarana kRuShNabhAgavyAdhayaH kShatashuklam (26) · Śloka 26

પિત્તં કૃષ્ણેઽથવા દૃષ્ટૌ શુક્લં તોદાશ્રુરાગવત્| છિત્વા ત્વચં જનયતિ તેન સ્યાત્કૃષ્ણમણ્ડલમ્| પક્વજમ્બૂનિભં ચિઞ્ચિન્નિમ્નં ચ ક્ષતશુક્લકમ્| તત્ કૃચ્છ્રસાધ્યં યાપ્યં તુ દ્વિતીયપટલવ્યધાત્| તત્ર તોદાદિબાહુલ્યં સૂચીવિદ્ધાભાકૃષ્ણતા| તૃતીયપટલચ્છેદાદસાધ્યં નિચિતં વ્રણૈઃ||૨૬||

પિત્તં કૃષ્ણ ઇત્યાદિના કૃષ્ણભાગવ્યાધયઃ| પિત્તં દુષ્ટં કૃષ્ણે વા દૃષ્ટૌ વા ત્વચં છિત્વા તોદાદિયુક્તં શુક્લવિન્દ્વાકૃતિ રોગં જનયતિ| તેન ચ રોગેણ કૃષ્ણમણ્ડલં નેત્રે પક્વજમ્બૂફલપ્રખ્યં કિઞ્ચિચ્ચ નિમ્નં ભવતિ તચ્છુક્લં ક્ષતશુક્લં નામ્નોચ્યતે| તત્ બહિસ્થિતત્વાત્ કૃચ્છ્રસાધ્યમ્| તદેવ દ્વિતીયપટલવ્યધાદ્યાપ્યં ભવતિ| પટલં નેત્રત્વક્| તત્ર યાપ્યે પૂર્વાપેક્ષયા તોદાદિબહુલત્વં સૂચીવિદ્ધસમકૃષ્ણભાગતા ચ નેત્રસ્ય ભવતિ| યદા તુ તદેવ તૃતીયમપિ પટલં વ્યાપ્નોતિ તદા વ્રણૈર્નિચિતમસાધ્યં ક્ષતશુક્લકં ભવતિ| ઇતિ ક્ષતશુક્લમ્||૨૬||

Adhikarana shuddhashuklam (27) · Śloka 27

શઙ્ખશુક્લં કફાત્સાધ્યં નાતિરુક્શુદ્ધશુક્લકમ્||૨૭||

યત્તુ કૃષ્ણે કફાદ્ધેતોઃ શઙ્ખવચ્છુક્લં ભવતિ તત્ સાધ્યં ન ચાતિરુઙ્ નામ્ના તુ શુદ્ધશુક્લમ્||૨૭||

Adhikarana ajakA (28) · Śloka 28

આતામ્રપિચ્છિલાસ્રસ્રુદાતામ્રપિટકાતિરુક્| અજાવિટસદૃશોચ્છાયકાર્ષ્ણ્યા વર્જ્યાસૃજાજકા||૨૮||

અસૃજા રક્તેનાતિરુગાલોહિતા પિટકા તામ્રવર્ણાસ્રસ્રુદ્ભવતિ અજાવિટ્સદૃશં કાર્ષ્ણ્યમુચ્છ્રાયશ્ચ યસ્યાઃ સા તથોક્તા સૈવંવિધા પિટકા વર્જ્યોપેક્ષણીયા નામ્ના અજકા ||૨૮||

Adhikarana sirAshuklam (29) · Śloka 29

સિરાશુક્લં મલૈઃ સાસ્રૈસ્તજ્જુષ્ટં કૃષ્ણમણ્ડલમ્| સતોદદાહતામ્રાભિઃ સિરાભિરવતન્યતે| અનિમિત્તોષ્ણશીતાચ્છઘનાસ્રસુચ્ચ તત્ત્યજેત્||૨૯||

સિરાશુક્લં નામ્ના ભવતિ સાસ્રૈર્મલૈર્વાતાદિભિસ્તેન જુષ્ટં સેવિતં કૃષ્ણમણ્ડલં તોદાદિયુતાભિઃ સિરાભિરવતન્યતે વ્યાપ્તે| અકારણાદેવ ચોષ્ણં વા શીતવાચ્છં વાઽશ્રુ સ્રવતિ તત્ સિરાશુક્લં ત્યજેત્ ||૨૯||

Adhikarana tIvravedanam (30) · Śloka 30

દોષૈઃ સાસ્રૈઃ સદૃક્કૃષ્ણં નીયતે શુક્લરૂપતામ્| ધવનાભ્રોપલિપ્તાભં નિષ્પાવા્ધદલાકૃતિ| અતિતીવ્રરુજારાગદાહશ્વયથુપીડિતમ્| પાકાત્યયેન તચ્છુક્લં વર્જયેત્તીવ્રવેદનમ્||૩૦||

સરક્તૈર્વાતાદિભિઃ સદૃષ્ટિમણ્ડલં કૃષ્ણં શુક્લરૂપતાં નીયતે| ધવલેન શુક્લેનાભ્રેણોપલિપ્તમિવ ભાતિ| નિષ્પાવસ્ય રાજશિમ્બીફલસ્યાર્ધદલાકૃતિ| અતિતીવ્રેણ રુજાદિના પીડિતં તત્તુ પાકાત્યયેન પાકસ્યાતિક્રાન્ત્યા વર્જયેન્નામ્ના તીવ્રવેદનમ્||૩૦||

Adhikarana shuklAnAmasAdhyalakShaNam (13) · Śloka 13

યસ્ય વા લિઙ્ગનાશોઽન્તઃ શ્યાવં યદ્વા સલોહિતમ્| અત્યુત્સેધાવગાઢં વા સાસ્રનાડીવ્રણાવૃતમ્| પુરાણં વિષમં મધ્યે વિચ્છિન્નં યચ્ચ શુક્લકમ્| પઞ્ચેત્યુક્તા ગદાઃ કૃષ્ણે સાધ્યાસાઢ્યવિભાગતઃ||૩૧|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે સિતાસિતરોગ વિજ્ઞાનીયો નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ||૧૩||

યસ્ય વેત્યાદિના શુક્લાનામસાધ્યલક્ષણમ્| લિઙ્ગનાશો વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ| અવગાઢો નિમ્નઃ| વિષમં નિમ્નોન્નતમ્| ઇતિ પઞ્ચ ગદાઃ ક્ષતશુક્લ, શુદ્ધશુક્લ, અજકા, શિરાશુક્લ, તીવ્રવેદનાખ્યાઃ કૃષ્ણભાગે સાધ્યાસાધ્યવિભાગેનોક્તાઃ| દૃષ્ટૌ તુ પૃથગ્વક્ષ્યત ઇતિ|| ૩૧|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ- વ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ||૧૩||