13. sandhisitāsitarōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha sandhisitAsitarogavij~jAnIyo nAma trayodasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ સન્ધિસિતાસિતરોગવિજ્ઞાનીયનામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana sandhijAH vyAdhayaH - jalAsravaH (2) · Śloka 2

વાયુઃ ક્રુદ્ધઃ સિરાઃ પ્રાપ્ય જલાભં જલવાહિનીઃ| અશ્રું સ્રાવયતે વર્ત્મશુક્લસન્ધેઃ કનીનકાત્| તેન નેત્રમરુગ્રાગશોફં સ્યાત્ સ જલાસ્રવઃ||૨||

Adhikarana kaPAsravaH (3) · Śloka 3

કફાત્કફસ્રવે શ્વેતં પિચ્છિલં બહલં સ્રવેત્||૩||

Adhikarana upanAhaH (4) · Śloka 4

કફેન શોફસ્તીક્ષ્ણાગ્રઃ ક્ષારબુદ્બુદકોપમઃ| પૃથુમૂલશ્ચલઃ સ્નિગ્ધઃ સવર્ણો મૃદુપિચ્છિલઃ| મહાનપાકઃ કણ્ડૂમાનુપનાહઃ સ નીરુજઃ||૪||

Adhikarana raktAsravaH (5) · Śloka 5

રક્તાદ્રક્તાસ્રવે તામ્રં બહૂષ્ણં ચાશ્રુ સંસ્રવેત્||૫||

Adhikarana parvaNI (6) · Śloka 6

વર્ત્મસન્ધ્યાશ્રયા શુક્લે પિટકા દાહશૂલિની| તામ્રા મુદ્ગોપમા ભિન્ના રક્તં સ્રવતિ પર્વણી||૬||

Adhikarana pUyAsravaH (7) · Śloka 7

પૂયાસ્રાવે મલાઃ સાસ્રા વર્ત્મસન્ધેઃ કનીનકાત્| સ્રાવયન્તિ મુહુઃ પૂયં સાસૃક્ ત્વઙ્માંસપાકતઃ||૭||

Adhikarana pUyAlasaH (8) · Śloka 8

પૂયાલસો વ્રણઃ સૂક્ષ્મઃ શોફસંરમ્ભપૂર્વકઃ| કનીનસન્ધાવાધ્માયી પૂયાસ્રાવી સવેદનઃ||૮||

Adhikarana alajI (9) · Śloka 9

કનીનસ્યાન્તરલજી શોફો રુક્તોદદાહવાન્||૯||

Adhikarana kRumigranthiH (10) · Śloka 10

અપાઙ્ગે વા કનીને વા કણ્ડૂષાપક્ષ્મપોટવાન્| પૂયસ્રાવી કૃમિગ્રન્થિઃ ગ્રન્થિઃ કૃમિયુતોઽર્તિમાન્||૧૦||

Adhikarana sandhiroge sAdhyAsAdhyaviBAgaH (11) · Śloka 11

ઉપનાહકૃમિગ્રન્થિપૂયાલાસકપર્વણીઃ| શસ્ત્રેણ સાધયેત્પઞ્ચ સાલજીનાસ્રચાંસ્ત્યજેત્||૧૧||

Adhikarana sitajAH rogAH - tatrAdau shuktikA (12) · Śloka 12

પિત્તં કુર્યાત્સિતે બિન્દૂનસિતશ્યાવપીતકાન્| મલાક્તાદર્શતુલ્યં વા સર્વં શુક્લમદાહરુક્| રોગોઽયં શુક્તિકાસંજ્ઞઃ સશકૃદ્ભેદતૃડ્જ્વરઃ||૧૨||

Adhikarana shuklArma (13) · Śloka 13

કફાચ્છુક્લે સમં શ્વેતં ચિરવૃદ્ધ્યધિમાંસકમ્| શુક્લાર્મ ......................................||૧૩||

Adhikarana balAsagrathitaH (14) · Śloka 14

.........શોફસ્ત્વરુજઃ સવર્ણો બહલો મૃદુઃ| ગુરુઃ સ્નિગ્ધોઽમ્બુબિન્દ્વાભો બલાસગ્રથિતઃ સ્મૃતઃ||૧૪||

Adhikarana piShTakam (15) · Śloka 15

બિન્દુભિઃ પિષ્ટધવલૈરુત્સન્નૈઃ પિષ્ટકં વદેત્||૧૫||

Adhikarana sirotpAtaH (16) · Śloka 16

રક્તરાજીતતં શુક્લમૂષ્યતે યત્ સવેદનમ્| સશોફાશ્રૂપદેહં ચ સિરોત્પાતઃ સ શોણિતાત્||૧૬||

Adhikarana sirAharShaH (17) · Śloka 17

ઉપેક્ષિતઃ સિરોત્પાતો રાજીસ્તા એવ વર્ધયન્| કુર્યાત્ સાસ્રં સિરાહર્ષં તેનાક્ષ્યુદ્વીક્ષણાક્ષમમ્||૧૭||

Adhikarana sirAjAlam (18) · Śloka 18

સિરાજાલં સિરાજાલં બૃહદ્રક્તં ઘનોન્નતમ્||૧૮||

Adhikarana shoNitArma (19) · Śloka 19

શોણિતાર્મ સમં શ્લક્ષ્ણં પદ્મેભમધિમાંસકમ્||૧૯||

Adhikarana arjunaH (20) · Śloka 20

નીરુક્શ્લક્ષ્ણોઽર્જુનો બિન્દુઃ શશલોહિતલોહિતઃ||૨૦||

Adhikarana prastAryarma (21) · Śloka 21

મૃદ્વાશુવૃદ્ધ્યરુઙ્માંસં પ્રસ્તારિ શ્યાવલોહિતમ્| પ્રસ્તાર્યર્મ મલૈઃ સાસ્રૈઃ .......................||૨૧||

Adhikarana snAvArma (22) · Śloka 22

..................સ્નાવાર્મ સ્નાવસન્નિભમ્||૨૨||

Adhikarana adhimAMsArma (23) · Śloka 23

શુષ્કાસૃક્પિણ્ડવચ્છ્યાવં યન્માંસં બહલં પૃથુ| અધિમાંસાર્મ તત્ .....................||૨૩||

Adhikarana sirAH (sirAjapiTakAH) (24) · Śloka 24

........................... દાહઘર્ષવત્યઃ સિરાવૃતાઃ| કૃષ્ણાસન્નાઃ સિરાસંજ્ઞાઃ પિટકાઃ સર્ષપોપમાઃ||૨૪||

Adhikarana sitavyAdhInAM cikitsAsUtram (25) · Śloka 25

શુક્તિહર્ષસિરોત્પાતપિષ્ટકગ્રથિતાર્જુનમ્| સાધયેદૌષધૈઃ ષટ્કં શેષં શસ્ત્રેણ સપ્તકમ્| નવોત્થં તદપિ દ્રવ્યૈરર્મોક્તં યત્તુ પઞ્ચધા| તચ્છેદ્યમસિતપ્રાપ્તં માંસસ્નાવસિરાવૃતમ્| ચર્મોદ્દાલવદુચ્છાયિ દૃષ્ટિપ્રાપ્તં તુ વર્જયેત્||૨૫||

Adhikarana kRuShNabhAgavyAdhayaH kShatashuklam (26) · Śloka 26

પિત્તં કૃષ્ણેઽથવા દૃષ્ટૌ શુક્લં તોદાશ્રુરાગવત્| છિત્વા ત્વચં જનયતિ તેન સ્યાત્કૃષ્ણમણ્ડલમ્| પક્વજમ્બૂનિભં ચિઞ્ચિન્નિમ્નં ચ ક્ષતશુક્લકમ્| તત્ કૃચ્છ્રસાધ્યં યાપ્યં તુ દ્વિતીયપટલવ્યધાત્| તત્ર તોદાદિબાહુલ્યં સૂચીવિદ્ધાભાકૃષ્ણતા| તૃતીયપટલચ્છેદાદસાધ્યં નિચિતં વ્રણૈઃ||૨૬||

Adhikarana shuddhashuklam (27) · Śloka 27

શઙ્ખશુક્લં કફાત્સાધ્યં નાતિરુક્શુદ્ધશુક્લકમ્||૨૭||

Adhikarana ajakA (28) · Śloka 28

આતામ્રપિચ્છિલાસ્રસ્રુદાતામ્રપિટકાતિરુક્| અજાવિટસદૃશોચ્છાયકાર્ષ્ણ્યા વર્જ્યાસૃજાજકા||૨૮||

Adhikarana sirAshuklam (29) · Śloka 29

સિરાશુક્લં મલૈઃ સાસ્રૈસ્તજ્જુષ્ટં કૃષ્ણમણ્ડલમ્| સતોદદાહતામ્રાભિઃ સિરાભિરવતન્યતે| અનિમિત્તોષ્ણશીતાચ્છઘનાસ્રસુચ્ચ તત્ત્યજેત્||૨૯||

Adhikarana tIvravedanam (30) · Śloka 30

દોષૈઃ સાસ્રૈઃ સદૃક્કૃષ્ણં નીયતે શુક્લરૂપતામ્| ધવનાભ્રોપલિપ્તાભં નિષ્પાવા્ધદલાકૃતિ| અતિતીવ્રરુજારાગદાહશ્વયથુપીડિતમ્| પાકાત્યયેન તચ્છુક્લં વર્જયેત્તીવ્રવેદનમ્||૩૦||

Adhikarana shuklAnAmasAdhyalakShaNam (13) · Śloka 13

યસ્ય વા લિઙ્ગનાશોઽન્તઃ શ્યાવં યદ્વા સલોહિતમ્| અત્યુત્સેધાવગાઢં વા સાસ્રનાડીવ્રણાવૃતમ્| પુરાણં વિષમં મધ્યે વિચ્છિન્નં યચ્ચ શુક્લકમ્| પઞ્ચેત્યુક્તા ગદાઃ કૃષ્ણે સાધ્યાસાઢ્યવિભાગતઃ||૩૧|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે સિતાસિતરોગ વિજ્ઞાનીયો નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ||૧૩||