42. sarpaviṣapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha sarpaviShapratiShedho nAma dvAtriMsho~adhyAyaH, pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ સર્પવિષપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હસ્ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ઉક્તક્રમેણ સર્પાણાં વિષહેતૂપચારેણ ચિકિત્સાં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે|| ૧||

Adhikarana viShacikitsAyAH shIghrArambhakatvam (2) · Śloka 2

માત્રાશતં વિષં સ્થિત્વા દંશે દષ્ટસ્ય દેહિનઃ| દેહં પ્રક્રમતે ધાતૂન્ રુધિરાદીન્ પ્રદૂષયત્| એતસ્મિન્નન્તરે કર્મ દંશસ્યોત્કર્ત્તનાદિકમ્| કુર્યાચ્છીઘ્રં યથા દેહે વિષવલ્લી ન રોહતિ||૨||

શીઘ્રં ચિકિત્સાકરણે હેતુરુચ્યતે-માત્રાશતમિત્યાદિ| દષ્ટસ્ય દેહનો વિષં દંશે માત્રાશતં સ્થિત્વા રુધિરાદીન્ ધાતૂન્ પ્રદૂષયદ્દેહે પ્રક્રમેત| એતસ્મિન્ માત્રાશતાખ્યેઽન્તરેઽવસરે દંશસ્યોત્કર્ત્તનપ્રક્ષાલનાલેપનબન્ધનાદિકં કર્મ શીઘ્રં કુર્યાદ્યથા દેહે વિષવલ્લી ન રોહતિ| વલ્લિર્હિ રૂઢા સત્યસંશયં સફલા સુદૂરવિસ્તારા ભવતિ|| ૨||

Adhikarana daShTamAtre karttavyaM kRutyam (3) · Śloka 3

દષ્ટમાત્રો દશેદાશુ તમેવ પવનાશિનમ્| લોષ્ઠં મહીં વા દશનૈશ્છિત્વા વાનુ સસમ્ભ્રમમ્| નિષ્ઠીવેન સમાલિમ્પેદ્દંશં કર્ણમલેન વા| દંશસ્યોપરિ બધ્નીયાદરિષ્ટાં ચતુરઙ્ગુલે| ક્ષૌમાદિભિર્વેણિકયા સિદ્ધૈર્મન્ત્રૈશ્ચ મન્ત્રવિત્||૩||

દષ્ટમાત્રસ્તુ પુરુષો હીનકાલમેવ પવનાશિનં યેન સર્પેણાસૌ દષ્ટસ્તં દન્તૈર્દશેત્| તદપ્રાપ્તૌ તુ લોષ્ઠં દશેત્ ભૂમિં વા| વ્યાખ્યાસમમ્| અરિષ્ટેતિ મન્ત્રસૂત્રવેણિકાયા નામ| (દંશાદ્વિષં યાવન્ન ક્રામતિ શરીરં તાવદિત્યર્થઃ| ઇતિ જેજ્જટઃ)|| ૩||

Adhikarana bandhasvarUpam (4) · Śloka 4

બન્ધો દેશાનુસારેણ નાતિગાઢશ્લથો હિતઃ| દંશપૂતિત્વશોફાદીન્ કુરુતે હ્યતિપીડિતઃ| અશક્તઃ શિથિલો રોદ્ધું વિષં દેશાન્તરં વ્રજન્||૪||

બન્ધશ્ચ દેહદેશાનુસારેણ હિતો યો નાતિગાઢશ્લથઃ| દેશાનુસારગ્રહણં વિના અશક્તો ભવતિ|| ૪||

Adhikarana bandhaguNaH (5) · Śloka 5

અમ્બુવત્ સેતુબન્ધેન બન્ધેન સ્તભ્યતે વિષમ્| ન વહન્તિ સિરાશ્ચાસ્ય વિષં બન્ધાભિપીડિતાઃ||૫||

બન્ધેન ચ વિષં તથા સ્તભ્યતે યથા સેતુબન્ધેન સલિલમ્| અસ્ય ચ દષ્ટસ્ય બન્ધેનાભિપીડિતાઃ સત્યઃ સિરા વિષં ન વહન્તિ|| ૫||

Adhikarana daMshasyoddharaNaM tatphala~jca (6) · Śloka 6

નિષ્પીડ્ય ચોદ્ધરેદ્દંશં મર્મસન્ધ્યગતં તથા| ન જાયતે વિષાવેગો બીજનાશાદિવાઙ્કુરઃ| મર્મગે પ્રાપ્નુયાન્મૃત્યું સન્ધિસ્થે વિકલાઙ્ગતામ્||૬||

એવઞ્ચ બન્ધયિત્વા સર્વતઃ પારિમાણ્ડલ્યેન દંશં નિષ્પીડ્ય શસ્ત્રેણ દંશમુદ્ધરેત્| તચ્ચોદ્ધરેદ્યન્મર્મણિ સન્ધૌ વા ન ગતમ્| તથા દંશોદ્ધરણેન પ્રથમ એવ વિષવેગો ન જાયતે યથા બીજનાશાદઙ્કુરઃ| મર્મગે દંશ ઉદ્ધૃતે આતુરો મૃત્યું પ્રાપ્નુયાત્| સન્ધિસ્થે તૂદ્ધૃતે વિકલાઙ્ગતાં પ્રાપ્નુયાત્| (યત્ર પ્રદેશે બન્ધો ન યુજ્યતે તત્ર છિન્દ્યાદિતિ જેજ્જટઃ)|| ૬||

Adhikarana daMshadahanaM tatphala~jca (7) · Śloka 7

દંશં મણ્ડલિનાં મુક્ત્વા પિત્તલત્વાદથાપરમ્| પ્રતપ્તૈર્હેમલોહાદ્યૈર્દ્દહેદાશૂલ્મુકેન વા| કરોતિ ભસ્મસાત્સદ્યો વહ્નિઃ કિન્નામ ન ક્ષણાત્||૭||

અથવોત્કર્ત્તનસ્ય ચિરસાધ્યત્વાદ્દંશં પ્રતપ્તેર્હેમાદિભિર્દ્દહેદુલ્મુકેન વા જ્વલત્કાષ્ઠેન દહેત્| કિં સર્વં દંશં દહેન્નેત્યાહ| અપિ તુ મણ્ડલિનાં સમ્બન્ધિતં દંશં મુક્ત્વા વર્જયિત્વા| તદ્વર્જને હેતુઃ પિત્તલત્વમ્| પિત્તં હ્યગ્નિના વિરુદ્ધ્યતે| અથાપરં શેષં દહેત્| કરોતીત્યાદિના અગ્નિના દંશદાહસ્યાતિશયપ્રદર્શનમ્|| ૭||

Adhikarana daMshasyAcUShaNam (8) · Śloka 8

આચૂષેત્ પૂર્ણવક્ત્રો વા મૃદ્ભસ્માગદગોમયૈઃ| પ્રચ્છાયાન્તરરિષ્ટાયાં માંસલં તુ વિશેષતઃ||૮||

અથવા દંશં નોદ્ધરેન્નાપિ દહેદપિ તુ મૃદાદિભિ પૂર્ણમુખઃ સન્ વૈદ્ય આચૂષેત્| કથમિત્યાહ-અરિષ્ટાયા અન્તર્બન્ધસ્યાન્તરતો દંશભાગે પ્રચ્છાય શસ્ત્રેણ પ્રચ્છાનં કૃત્વા| માંસલં તુ દંશં વિશેષેણ પ્રચ્છાયાચૂષેત્|| ૮||

Adhikarana agadalepaH (9) · Śloka 9

અઙ્ગં સહૈવ દંશેન લેપયેદગદૈર્મુહુઃ| ચન્દનોશીરયુક્તેન સલિલેન ચ સેચયેત્||૯||

સર્વં ચાઙ્ગં સહૈવ દંશેન મુહુરગદૈરાલેપયેત્| ચન્દનાદિયુક્તેન જલેન સેચયેચ્ચ|| ૯||

Adhikarana sirAvedhaH tasya visheShatA (10) · Śloka 10

વિષે પ્રવિસૃતે વિધ્યેત્સિરાં સા પરમા ક્રિયા| રક્તે નિહ્રિયમાણે હિ કૃત્સ્નં નિહ્રિયતે વિષમ્| દુષ્ટે હિ વ્યાપ્નુયાદઙ્ગં ધ્રુવં મૃત્યુર્ભવત્યતઃ| સિરાવ્યધોદિતૈરસ્રમપ્રવૃત્તં પ્રવર્ત્તયેત્| સ્તમ્ભયેદતિવૃત્તં ચ તૈરેવ પ્રાણરક્ષયા||૧૦||

અરક્ષયા દેશાન્તરં પ્રવિસૃતે વિષે સિરાં વિધ્યેત્ સા પરમા ક્રિયા| સિરાવેધક્રિયોત્કૃષ્ટા ચિકિત્સેત્યર્થઃ| રક્ત ઇત્યાદિ| યસ્માદ્ દુષ્ટે રક્તે નિહ્રિયમાણે કૃત્સ્નં સર્વં વિષં નિહ્રિયતે| રક્તે દુષ્ટે વિષમઙ્ગં વ્યાપ્નુયાદતો ધ્રુવમવશ્યં મૃત્યુર્ભવતિ| વિષદુષ્ટસ્ય રક્તસ્યાનિર્હરણે વિષસ્ય દેહવ્યાપ્ત્યા મૃત્યુર્ભવતીત્યર્થઃ| સિરાવ્યધોદિતૈરિત્યાદિ સુબોધમ્| (સિરેત્યાદિ| અપ્રવૃત્તં રક્તં સિરાવ્યધોદિતૈસ્તગરાદિભિઃ)|| ૧૦||

Adhikarana raktasya saviShanirviShatvaparIkShaNam (11) · Śloka 11

દુર્ગન્ધં સવિષં રક્તમગ્નૌ ચટચટાયતે| યથાદોષં વિશુદ્ધં ચ પૂર્વવલ્લક્ષયેદસૃક્||૧૧||

રક્તસ્ય સવિષનિર્વિષત્વવિશેષમાહ-દુર્ગન્ધમિત્યાદિ| પૂર્વવદિતિ સિરાવ્યધોક્તેન પ્રકારેણ| (વિષસહિતં રક્તં દુર્ગન્ધયુક્તં ભવતિ અગ્નૌ નિષિક્તં ચટચટાયતે ચટચટાશબ્દં કુરુતે| યથાદોષમિતિ ત્રિદોષજુષ્ટં વિશુદ્ધં તૈરજુષ્ટં ચ રક્તં પૂર્વવત્ સિરાવ્યધવિધ્યુક્તલક્ષણેન લક્ષયેજ્જાનીયાત્)|| ૧૧||

Adhikarana shRu~ggajalaukasoH prayogaH (12) · Śloka 12

સિરાસ્વદૃશ્યમાનાસુ યોજ્યાઃ શૃઙ્ગજલૌકસઃ||૧૨||

સિરાસ્વદૃશ્યમાનાસુ શોફાદિના અનુપલભ્યમાનાસુ|| ૧૨||

Adhikarana shoNitastambhanam (13) · Śloka 13

શોણિતં સ્રુતશેષં ચ પ્રવિલીનં વિષોષ્મણા| લેપસેકૈઃ સુબહુશઃ સ્તમ્ભયેદ્ ભૃશશીતલૈઃ||૧૩||

શોણિતમિતિ| સ્તમ્ભયેત્ સૌમ્યત્વમાપાદયેત્| સ્રુતશેષં પ્રસ્થાત્ પરમનિર્હરણીયત્વાત્ સ્રુતાવશિષ્ટં વિષોષ્મણા પ્રવિલીન શોણિતં સુબહુશઃ પૌનઃ પુન્યેન પ્રયુક્તૈર્ભૃશશીતલૈરત્યન્તશીતલૈર્લેપસેકૈઃ સ્તમ્ભયેત્)|| ૧૩||

Adhikarana askannaraktadoShAH (14) · Śloka 14

અસ્કન્ને વિષવેગાદ્ધિ મૂર્ચ્છાયમદહૃદ્દ્રવાઃ| ભવન્તિ તાન્ જયેચ્છીતૈર્વીજેચ્ચારોમહર્ષતઃ||૧૪||

અસ્કન્ન ઇત્યાદિ| અસ્કન્ને પ્રવિલીનરૂપે| (અસ્કન્ને અસ્ત્યાનેસ્રે રક્તે વિષવેગાન્મૂર્ચ્છાયાદયો ભવન્તિ યસ્માત્તસ્માત્તાન્ શીતૈર્લેપાદિભિર્જયેત્| આરોમહર્ષતઃ યાવદ્રોમાઞ્ચોત્પત્તિસ્તાવદ્વીજેત્ વીજનં ચ કુર્યાત્)|| ૧૪||

Adhikarana hRudayAvaraNam (15) · Śloka 15

વિષં કર્ષતિ તીક્ષ્ણત્વાદ્ હૃદયં તસ્ય ગુપ્તયે| પિબેદ્ ઘૃતં ઘૃતક્ષૌદ્રમગદં વા ઘૃતાપ્લુતમ્| મજ્જાનં ગોમયરસં ભસ્મામ્ભઃ કૃષ્ણમૃજ્જલમ્| ઐકધ્યં પઞ્ચગવ્યં વા દધિ ગૈરિકવારિ વા| ખાદેદ્વા કોવિદારાર્કશિરીષકટભીચ્છદાન્| છાગમેષવરાહાસૃક્શિશુસ્થવિરયોષિતઃ| પિબેયુર્ગર્ભિણી શીતમધુરાન્ પયસાગદાન્| તથા મૂર્ચ્છાદયો ન સ્યુર્વિષં ચાશ્વેતિનાનિલમ્||૧૫||

વિષમિતિ| કર્ષતિ હિનસ્તિ| તસ્યેતિ હૃદયસ્ય ગુપ્તયે રક્ષાર્થમ્| (વિષં તીક્ષ્ણત્વાદ્ધૃદયં કર્ષતિ વિલિખતિ તસ્ય હૃદયસ્ય ગુપ્તયે રક્ષાર્થં ઘૃતં વા ઘૃતયુક્તં મધુ વા ઘૃતાલોડિતમગદં વિષઘ્નૌષધં વા પિબેત્| (મજ્જાનમિત્યાદિ| મજ્જાદિકમથ વૈકધ્યમેકતઃ કૃત્વા પઞ્ચગવ્યં દધ્યાદિ વા પિબેત્ અથવા કોવિદારાદિચ્છદાન્ ખાદેત્| કોવિદારઃ કાઞ્ચનારઃ| શિશુસ્થવિરયોષિતો યથાક્રમં છાગાદ્યસૃક્ પિબેયુઃ| ગર્ભિણી તુ પયસા શીતાદિગુણાનગદાન્ પિબેત્| તથેત્યાદિ સુબોધમ્)|| ૧૫||

Adhikarana vamanam (16) · Śloka 16

હૃદયાવરણેનાસ્ય શ્લેષ્મા હૃદ્યુપચીયતે| પ્રવૃત્તગૌરવોત્ક્લેશહૃલ્લાસં વામયેત્તતઃ| દ્રવૈઃ કાઞ્જિકકૌલત્થતૈલમદ્યાદિવર્જિતૈઃ| વમનૈર્વિષહૃદ્ભિશ્ચ નૈવં વ્યાપ્નોતિ તદ્વપુઃ||૧૬||

હૃદયાવરણેનેત્યાદિ સુબોધમ્| તત ઇત્યુપચિતે શ્લેષ્મણિ| (હૃદયાવરણેન ઘૃતાદિપાનાદ્ધૃદયાચ્છાદનેનાસ્ય વિષાર્ત્તસ્ય હૃદયે શ્લેષ્મા વિષસ્ય રક્તદૂષણાનન્તરં કફદૂષકત્વાત્તેન દૂષિતઃ કફ ઉપચીયતે આચ્છાદિતહૃયતત્વાદ્દેહોચ્છેદાસમર્થતયા કેવલં વૃદ્ધિમેવ પ્રાપ્નોતિ| તતઃ સવિષસ્ય શ્લેષ્મણ ઉપચયાદ્ધેતોરુદ્ભૂતગૌરવાદિકં નરં કાઞ્જિકાદિવર્જિતૈર્દ્રવૈઃ કાઞ્જિકાદીનાં તીક્ષ્ણાદિગુણતયા વિષસામ્યાદ્વર્જિતૈરન્યૈર્દ્રવૈર્વિષહરૈર્વમનદ્રવ્યૈશ્ચ વામયેત્| એવં કૃતે સતિ તદ્વિષં વપુઃ શરીરે ન વ્યાપ્નોતિ સન્ધિવિશ્લેષસંજ્ઞાનાશાદિવિષોપદ્રવં ન ગચ્છતીત્યર્થઃ)|| ૧૬||

Adhikarana sarpaviShasAmAnyacikitsopasaMhAraH (17) · Śloka 17

ભુજઙ્ગદોષપ્રકૃતિસ્થાનવેગવિશેષતઃ| સુસૂક્ષ્મં સમ્યગાલોચ્ય વિશિષ્ટાં ચાચરેત્ક્રિયામ્||૧૭||

સર્પવિષાણાં સામાન્યક્રિયામુપસંહરન્નાહ-ભુજઙ્ગેતિ| ભુજઙ્ગાનાં સર્પાણાં દોષાદિવિશેષાન્ સુસૂક્ષ્મં સમ્યગાલોચ્ય સૂક્ષ્મયા બુદ્ધ્યા પુનઃ પુનર્વિચાર્ય જ્ઞાત્વા વિશિષ્ટાં દોષપ્રકૃત્યાદિસાધારણીં ક્રિયાં ચિકિત્સાં ચાચરેત્| ચઃ સમુચ્યતે| દોષો વાતાદિઃ| પ્રકૃતિર્વિષપ્રકૃતિઃ| સ્થાનં દંશસ્થાનમ્| વેગો વિષવેગઃ|| ૧૭||

Adhikarana darvIkaraviShacikitsA (18) · Śloka 18

સિન્દુવારકમૂલાનિ રસેન સ્વેન પેષયેત્| મધુયુક્તોઽયમગદઃ પાનં દર્વીકૃતાં વિષે| સિન્દુવારકમૂલાનિ શ્વેતા ચ ગિરિકર્ણિકા| પાનં દર્વીકરૈર્દષ્ટે નસ્યં મધુ સપાકલમ્| કૃષ્ણસર્પેણ દષ્ટસ્ય લિમ્પેદ્દંશં હૃતેઽસૃજિ| ચારટીનાકુલીભ્યાં વા તીક્ષ્ણમૂલવિષેણ વા| પાનં ચ ક્ષૌદ્રમઞ્જિષ્ઠાગૃહધૂમયુતં ઘૃતમ્||૧૮||

દર્વીકરાદીનાં પ્રત્યેકં ચિકિત્સામાહ-સિન્દુવારકસ્ય મૂલાનિ સ્વેન રસેન સિન્દુવારકરસેન પેષયેત્| મધુના યુક્તોઽયમગદો દર્વીકૃતાં દર્વીકરસર્પાણાં વિષે પાનં હિતમ્| સિન્દુવારકો નિર્ગુણ્ડી| શ્વેતા શ્વેતવચા| મધુ માક્ષિકમ્| પાકલં કુષ્ઠમ્| (દર્વીકરસર્પૈઃ દષ્ટે સતિ સિન્દુવારકમૂલાદિકં પાનં હિતમ્| અનુક્તદ્રવત્વાજ્જલાલોડિતમ્| કુષ્ઠસહિતં માક્ષિકં નસ્યઞ્ચ). ચારટી પદ્મચારિણી| નાકુલી સર્પસુગન્ધા| તીક્ષ્ણમૂલવિષેણ વા તીક્ષ્ણં યન્મૂલવિષં વત્સનાભાદિ તેનેત્યર્થઃ| (કૃષ્ણસર્પો દર્વીકરવિશેષસ્તેન દષ્ટસ્ય દંશં દંશવ્રણમ્ અસૃજિ રક્તે જલૂકાદિના હૃતેઽપનીતે ચારટીનાકુલીભ્યાં વાથવ તીક્ષ્ણમૂલવિષેણ વા લિમ્પેત્| ચારટી ગુઞ્જા| નાકુલી ચવિકા રાસ્ના વા| તીક્ષ્ણમૂલવિષં વજ્રનાકાદિ)| ક્ષૌદ્રાદ્યન્વિતં ઘૃતં પાનં ચ પાનવિષયે હિતમિત્યર્થઃ|| ૧૮||

Adhikarana taNDulIyAdyagadaH (19) · Śloka 19

તણ્ડુલીયકકાશ્મર્યકિણિહીગિરિકર્ણિકાઃ| માતુલુઙ્ગી સિતા શેલુઃ પાનનસ્યાઞ્જને હિતઃ| અગદઃ ફણિનાં ઘોરે વિષે રાજીમતામપિ||૧૯||

તણ્ડુલીયક ઇતિ| કિણિહી કટભી| ગિરિકર્ણિકા ગિરિકદમ્બઃ| સિતા શ્વેતવચા| શેલુઃ શ્લેષ્માતકઃ| (તણ્ડુલીયકાદિભિઃ કૃતોઽગદઃ ફણિનાં દર્વીકરાણાં રાજીમતામપિ ઘોરે વિષે પાનાદૌ હિતઃ| અગદો ગુલિકાદ્યન્યતમો યોગવિશેષઃ)||૧૯||

Adhikarana maNDaliviShacikitsA (20) · Śloka 20

સમાઃ સુગન્ધામૃદ્વીકાશ્વેતાખ્યાગજકર્ણિકાઃ| અર્દ્ધાશં સૌરસં પત્રં કપિત્થં બિલ્વદાડિમમ્| સક્ષૌદ્રો મણ્ડલિવિષે વિશેષાદગદો હિતઃ| પઞ્ચવલ્કવરાયષ્ટી નાગપુષ્પૈલવાલુકમ્| જીવકર્ષભકૌ શીતં સિતા પદ્મકમુત્પલમ્| સક્ષૌદ્રો હિમવાન્નામ હન્તિ મણ્ડલિનાં વિષમ્| લેપાચ્છ્વયથુવીસર્પવિસ્ફોટજ્વરદાહહા| કાશ્મર્યં વટશૃઙ્ગાણિ જીવકર્ષભકૌ સિતામ્| મઞ્જિષ્ઠાં મધુકં ચેતિ દષ્ટો મણ્ડલિના પિબેત્||૨૦||

સમા ઇતિ| સુગન્ધા ગન્ધનાકુલી| શ્વેતાખ્યા શ્વેતવચા| ગજકર્ણિક કુમારી સલ્લકી વા| સુગન્ધાદિકં પરસ્પરં સમમ્| અર્દ્ધંશેન સુરસપત્રચતુષ્ટયમિતિ યાવત્| સુરસસ્તુલસી| (સુગન્ધાદયઃ સમાઃ સમાંશાઃ| સૌરસપત્રાદિકમર્દ્ધાશં સુગન્ધાદિભ્યોઽર્દ્ધપ્રમાણમ્| પાલિકેષુ સુગન્ધાદિષુ સુરસપત્રાદિકમર્ધપલપ્રમાણમિત્યર્થઃ| એભિઃ કૃતઃ ક્ષૌદ્રસહિતોઽગદો વિશેષેણ મણ્ડલિવિષે હિતઃ)| પઞ્ચવલ્ક ઇતિ| પઞ્ચવલ્કં સલ્લકી ઝિર્ઝીણીજમ્બૂધવશાલ્મલીનાં ત્વચઃ| શીતં ચન્દનમ્| સિતા શ્વેતવચા કટભી વા| (પઞ્ચવલ્કાદિકો માક્ષિકસહિતો હિમવાનિતિ| પ્રસિદ્ધોઽયમગદો મણ્ડલિનાં વિષં હન્તિ| લેપાચ્છોફાદિહા ચ ભવતિ| પઞ્ચવલ્કોઽત્ર સલ્લક્યાદયઃ| સલ્લકીઝિર્ઝિણીજમ્બૂધવશાલ્મલિકાત્વચઃ| પઞ્ચવલ્કલસંજ્ઞોઽયં મુનિભિઃ પરિકીર્તિતઃ)| વટશ્રૃઙ્ગાણિ વટાઙ્કુરાણિ| સિતા શ્વેતવચા| (મણ્ડલિના દષ્ટો નરઃ કાશ્મર્યાદિમધુકાન્તમિત્યુક્તમગદં અનુક્તદ્રવત્વાજ્જલે સમાલોડ્ય પિબેત્)|| ૨૦||

Adhikarana gonasaviShacikitsA (21) · Śloka 21

વંશત્વગ્બીજકટુકા પાટલીબીજનાગરમ્| શિરીષબીજાતિવિષે મૂલં ગાવેધુકં વચામ્| પિષ્ટો ગોવારિણાષ્ટાઙ્ગો હન્તિ ગોનસજં વિષમ્||૨૧||

વંશત્વગ્બીજ ઇતિ| ત્વગ્બીજે વંશસ્ય| કટુકા તિક્તાલાવુની| ગોવારિણા ગોમૂત્રેણ| ગોનસા ઘર્મતપ્તાનાં ગવાં નાસિકોદ્ભવાઃ| (વંશત્વગાદિર્ગોવારિણા ગોમૂત્રેણ પિષ્ટોઽષ્ટાઙ્ગોઽષ્ટદ્રવ્યકૃતત્વાદષ્ટાઙ્ગાખ્યોઽયમગદો ગોનસજં વિષં હન્તિ| વંશત્વક્કટુકબીજમિતિ ચ પાઠઃ)|| ૨૧||

Adhikarana rAjilaviShacikitsA (22) · Śloka 22

કટુકાતિવિષાકુષ્ઠગૃહધૂમહરેણુકાઃ| સક્ષૌદ્રવ્યોષતગરા ઘ્નન્તિ રાજીમતાં વિષમ્||૨૨||

કટુકેતિ| કટુકા લમ્બા| (ક્ષૌદ્રાદ્યુપેતાઃ કટુકાદયઃ પાનાદિના રાજીમતાં વિષં ઘ્નન્તિ| કટુકા કટુકરોહિણી)|| ૨૨||

Adhikarana kANDacitrAviShacikitsA (23) · Śloka 23

નિખનેત્કાણ્ડચિત્રાયા દંશં યામદ્વયં ભુવિ| ઉદ્ધૃત્ય પ્રચ્છિતં સર્પિર્દ્ધાન્યમૃદ્ભ્યાં પ્રલેપયેત્| પિબેત્ પુરાણં ચ ઘૃતં વરાચૂર્ણાવચૂર્ણિતમ્| જીર્ણે વિરક્તે ભુઞ્જીત યવાન્નં સૂપસંસ્કૃતમ્||૨૩||

નિખનેદિતિ| કાણ્ડચિત્રાયાઃ સર્પવિશેષસ્ય દંશં દંષ્ટ્રાવ્રણમ્| (કાણ્ડચિત્રા રાજિલવિશેષઃ તસ્ય દંશં દંષ્ટ્રાપ્રદેશં ભુવિ ભુવં ખનિત્વા તત્ર નખનેત્| નિક્ષિપ્ય મૃદા પૂરયિત્વા યામદ્વયં પ્રતિપાલ્ય પશ્ચાદુદ્ધૃત્ય પ્રચ્છિતં સૂત્રોદિતવિધાનેન પ્રચ્છાનં કૃત્વા સર્પિર્ધાન્યમૃદ્ભિયાં પ્રલેપયેત્| ધાન્યમૃત્ ધાન્યમૂલમૃત્તિકા| તતો વરાચૂર્ણાવચૂર્ણિતં ત્રિફલાચૂર્ણયુક્તં પુરાણં ઘૃતં પિબેચ્ચ| ઘૃતે જીર્ણે વિરિક્તઃ કૃતવિરેચનઃ સૂપસંસ્કૃતં સૂપોપેતં યવાન્નં ભુઞ્જીત| સૂપસ્તક્રાંદિભિઃ સિદ્ધ ઉપદંશવિશેષઃ| સર્પિર્ધાન્યમૃદ્ભિઃ પ્રલેપયેત્| 'યવાન્નં યૂષસંસ્કૃતમ્' ઇત્ પાઠભેદઃ)|| ૨૩||

Adhikarana vyantaradaShTacikitsA (24) · Śloka 24

કરવીરાર્કકુસુમમૂલલાઙ્ગલિકાકણાઃ| કલ્કયેદારનાલેન પાઠામરિચસંયુતાઃ| એષ વ્યન્તરદષ્ટાનામગદઃ સાર્વકાર્મિકઃ||૨૪||

કરવીરાર્કયોઃ કુસુમં મૂલં ચ લાઙ્ગલિકાદિચારનાલેન કાઞ્જિકેન કલ્કયેત્ પેષયેત્| એષોઽગદ ઔષધયોગો વ્યન્તરસર્પદષ્ટાનાં સાર્વકાર્મિકઃ સર્વકર્મોપયોગી પાનનસ્યાઞ્જનાલેપાદૌ હિત ઇત્યર્થઃ||૨૪||

Adhikarana shirIShapuShpAdiyogaH (25) · Śloka 25

શિરીષપુષ્પસ્વરસે સપ્તાહં મરિચં સિતમ્| ભાવિતં સર્પદષ્ટાનાં પાનનસ્યાઞ્જને હિતમ્||૨૫||

સિતં મરિચં શિગ્રુબીજમ્| મરિચાવાન્તરજાતિર્વા| (શિરીષકુસુમરસે સપ્તાહં સપ્તવાસરાન્ ભાવિતં પેષિતં સિતં મરિચં શિગ્રુબીજં સર્પદષ્ટાનાં સર્વેષાં પાનાદૌ હિતમ્)|| ૨૫||

Adhikarana vakrakuShThAdipAnam (26) · Śloka 26

દ્વિપલં વક્રકુષ્ઠાભ્યાં ઘૃતક્ષૌદ્રં ચતુષ્પલમ્| અપિ તક્ષકદષ્ટાનાં પાનમેતત્સુખપ્રદમ્||૨૬||

વક્રકુષ્ઠે મિશ્રીભૂતે દ્વિપલમ્| તથૈવ ઘૃતક્ષૌદ્રં ચતુષ્પલમ્| તગરકુષ્ઠયોરેકૈકં પલં ચૂર્ણયિત્વા પ્રત્યેકં દ્વિપલપ્રમિતયોર્ઘૃતક્ષૌદ્રયોઃ સમાલોડ્ય પીતં તક્ષકદષ્ટાનામપિ સુખકરમ્| અત્રાપિશબ્દેન તક્ષકવિષસ્ય દુર્નિવાર્યત્વમસ્યાગદસ્ય પ્રભાવાધિક્યં ચ દ્યોત્યતે|| ૨૬||

Adhikarana gRuhadhUmAdipAnam (27) · Śloka 27

ગૃહધૂમં હરિદ્રે દ્વે સમૂલં તણ્ડુલીયકમ્| અપિ વાસુકિના દષ્ટઃ પિબેન્મધુઘૃતાપ્લુતમ્||૨૭||

વાસુકિના દષ્ટોઽપિ ગૃહધૂમાદિકં મધુઘૃતાપ્લુતં પિબેત્|| ૨૭||

Adhikarana rasAdigate viShe pAnam (28) · Śloka 28

રક્તં માંસઞ્ચ ગોધાયાઃ શુષ્કં ચૂર્ણીકૃતં હિતમ્| વિષે રસગતે પાનં કપિત્થરસસંયુતમ્| શેલુમૂલત્વગગ્રાણિ બાદરોદુમ્બરાણિ ચ| કટભ્યાશ્ચ પિબેદ્રક્તગતે માંસગતે પુનઃ| સક્ષૌદ્રં ખાદિરારિષ્ટં કૌટજં મૂલમમ્ભસા| સર્વેષ્વપિ બલાયુગ્મં મધુકં મદનં નતમ્||૨૮||

વિષે રસગતે સતિ ગોધાયા રક્તં માંસં ચ શુષ્કં ચૂર્ણીકૃતં કપિત્થરસસંયુતં પાનં હિતમ્| રક્તગતે સતિ શેલુમૂલાદીનિ કપિત્થરસસંયુતાનિ પિબેત્| માંસગતે ખદિરાદિમૂલં સક્ષૌદ્રં ક્ષૌદ્રસહિતમમ્ભસા પિબેત્| સર્વેષુ રસાદિધાતુત્રયગતેષ્વપિ બલાયુગ્માદિકમમ્ભસા પિબેત્| મદનં મદનફલમ્|| ૨૮||

Adhikarana shirogataviShe cikitsA (29) · Śloka 29

શિરોગતે વિષે મૂલં નસ્યકર્મણિ યોજયેત્| બન્ધુજીવસ્ય ભાઙ્ગર્યાશ્ચ સુરસસ્યાસિતસ્ય ચ| અથવા પિલ્લીહિઙ્ગુવૃશ્ચિકાલીમનશિશલાઃ| શિરીષબીજાપામાર્ગલવણં ચેતનાકરમ્| કલ્કશ્ચૂર્ણોઽથવા કૃષ્ણક્ષવકાતિવિષોષણાત્||૨૯||

શિરોગતે વિષે બન્ધુજીવાદિમૂલં પૃથઙ્નસ્યકર્મણિ યોજયેત્| અથવા પિપ્પલ્યાદિ મનશ્શિલાન્તમ્| શિરીષાદિકં ચેતનાકરં ભવતિ| કૃષ્ણાદીનાં કલ્કશ્ચૂર્ણો વા|| ૨૯||

Adhikarana akShigataviShacikitsA (30) · Śloka 30

પિપ્પલીમરિચક્ષારવચાસૈન્ધવશિગ્રુકાઃ| પિષ્ટા રોહિતપિત્તેન ઘ્નન્ત્યક્ષિગતમઞ્જનાત્| ચન્દનં મધુકં માંસી પિપ્પલીમરિચોત્પલમ્| સૈન્ધવં ચાઞ્જનં શ્રેષ્ઠં ગવાં પિત્તેન કલ્કિતમ્||૩૦||

રોહિતપિત્તેન પિષ્ટાઃ પિપ્પલ્યાદયોઽઞ્જનાદક્ષિગતં વિષં ઘ્નન્તિ| રોહિતો મત્સ્યવિશેષઃ| ગોપિત્તેન પિષ્ટં ચન્દનાદિકં શ્રેષ્ઠમઞ્જનમ્||૩૦||

Adhikarana bhojavaitaraNaproktama~jjanam (31) · Śloka 31

નક્તમાલફલં વ્યોષં બિલ્વમૂલં નિશાદ્વયમ્| પુષ્પં ચ સૌરસં પિષ્ટમઞ્જનં બસ્તવારિણા| ભોજવૈતરણોદ્દિષ્ટં વિષસુપ્તપ્રબોધનમ્||૩૧||

બસ્તવારિણાઽજામૂત્રેણ પિષ્ટં નક્તમાલફલાદિકં ભોજવૈતરણેનોદ્દિષ્ટં કલ્પિતમઞ્જનં વિષસુપ્તાનાં પ્રબોધનમ્|| ૩૧||

Adhikarana gAruDA~jjanam (32) · Śloka 32

વારિગુઞ્જાફલોશીરં નેત્રયોર્વિષદુષ્ટયોઃ| અઞ્જનં વારિણા પિષ્ટં ગારુડં ગરુડોપમમ્||૩૨||

વારિણા પિષ્ટં વારિગુઞ્જાફલાદિકં વિષદુષ્ટયોર્નેત્રયોર્ગારુડં નામાઞ્જનં ગરુડોપમં ચ|| ૩૨||

Adhikarana cUrNA~jjanam (33) · Śloka 33

સમુદ્રફેનં મરિચં કણાસૌવીરકાઞ્જનમ્| ચૂર્ણાઞ્જનં સસિન્ધૂત્થં વિષોપહતચક્ષુષામ્||૩૩||

સિન્ધૂત્થસહિતં સમુદ્રફેનાદિકં વિષોપહતચક્ષુષાં ચૂર્ણાઞ્જનં હિતમિતિ શેષઃ|| ૩૩||

Adhikarana AmAshayagataviShacikitsA (34) · Śloka 34

કપિત્થમાંસં સસિતાક્ષૌદ્રં કણ્ઠગતે વિષે| લિહ્યાદામાશયગતે તાભ્યાં ચૂર્ણપલં નતાત્||૩૪||

વિષે કણ્ઠગતે સતિ સસિતાક્ષૌદ્રં કપિત્થમાંસં લિહ્યાત્| આમાશયગતે સતિ તાભ્યાં સિતાક્ષૌદ્રાભ્યાં સહ નતાદ્વક્રાત્ ચૂર્ણપલં લિહ્યાત્| લિહ્યાદિત્યુભયત્રાપિ સમ્બધ્યતે|| ૩૪||

Adhikarana pakvAshayagataviShacikitsA (35) · Śloka 35

વિષે પક્વાશયગતે મઞ્જિષ્ઠા રજનીદ્વયમ્| પિપ્પલીં ચ સમં પિષ્ટ્વા ગવ્યપિત્તેન પાયયેત્||૩૫||

પક્વાશયગતે વિષે મઞ્જિષ્ઠાદિપિપ્પલ્યન્તં સમં સમાંશં ગવ્યપિત્તેન્ પિષ્ટ્વા પાયયેત્|| ૩૫||

Adhikarana kaNThagataviShacikitsA (36) · Śloka 36

પિપ્પલીનાગરક્ષારં નવનીતેન મૂર્ચ્છિતમ્| પ્રવૃદ્ધે કણ્ઠગે દદ્યાચ્છ્લેષ્મણિ પ્રતિસારણમ્||૩૬||

વિષવતઃ કણ્ઠગતે શ્લેષ્મણિ પ્રવૃદ્ધે પ્રવૃદ્ધે પિપ્પલ્યાદિ નવનીતમિશ્રં પ્રતિસારણં દદ્યાત્|| ૩૬||

Adhikarana viShasa~gkrAmaNam (37) · Śloka 37

જયેત્સઙ્ક્રામણૈરાશુ વિષં શિરસિ સંશ્રિતમ્| દદ્યાદધસ્તાદ્દષ્ટસ્ય મૂર્ધ્નિ કાકપદે કૃતે| કાકદક્ષશિખિચ્છાગગવ્યમાહિષકૌક્કુટમ્| બિલ્વપ્રમાણં માંસાસ્રમૂર્ધ્વદષ્ટસ્ય પાદયોઃ| વિષં સઙ્ક્રમતે તત્ર નિહન્યાચ્છીઘ્રમન્યથા||૩૭||

શિરઃસ્થિતં વિષં સંક્રામણૈરાશુ શીઘ્રં જયેત્| અધઃ કાયે દષ્ટસ્ય મૂર્ધ્નિ કાકપદં કાકપદાકૃતિ છેદં કૃત્વા તત્ર કાકાદ્યન્યતમં બિલ્વપ્રમાણં પલમાત્રં માંસાસ્રં દદ્યાત્ ક્ષિપેત્| તત્ર માંસાસૃજિ વિષં સંક્રમત ઇતિ શરીરે ચ લાઘવં યાતિ| અન્યથા શરીર એવ તિષ્ઠન્ શીઘ્રં હન્યાત્| એવમૂર્ધ્વકાયે દષ્ટસ્ય પાદયોરપિ|| ૩૭||

Adhikarana tIkShNanasyA~jjanottaraM kRutyam (38) · Śloka 38

તીક્ષ્ણનસ્યાઞ્જનાન્તે ચ ભૂરિમાત્રં પિબેદ્ ઘૃતમ્| વિષં હિ નેત્રં રૂક્ષસ્ય તીક્ષ્ણૈર્હન્તિ સમીરિતમ્| વામયેત તતશ્ચૈનં વિષશેષોપશાન્તયે| શ્લેષ્મલં શ્લેષ્મલૈર્દષ્ટં નાભેરૂર્ધ્વં વિશેષતઃ||૩૮||

અત્ર ચ વિષે તીક્ષ્ણયોર્નસ્યાઞ્જનયોઃ પ્રયોગાન્તે ભૂરિમાત્રં બહુમાત્રં ઘૃતં પિબેત્| યસ્માન્નેત્રસ્થિતં વિષં રૂક્ષસ્ય સતસ્તીક્ષ્ણૈરઞ્જનૈઃ સમીરિતં નેત્રં હન્તિ| તતોઽનન્તરમેનં વિશેષોપશાન્તયે વામયેત્| શ્લેષ્મલં પુરુષં શ્લેષ્મલૈઃ શૂર્દ્રૈર્દ્રષ્ટં વિષોપશાન્ત્યર્થં વામયેત્| નાભેશ્ચોર્ધ્વં દષ્ટં વિશેષતો વામયેત્|| ૩૮||

Adhikarana vamanam (39) · Śloka 39

ધામાર્ગવઃ શક્રયવાઃ સર્ષપા મદનં મધુ| સૈન્ધવં વમનં કોષ્ણં વિષે શ્લેષ્માશયાશ્રિતે| સુરસં સર્પવેતાલીમીશ્વરાં ગૌરસર્ષપમ્| પટોલનિમ્બપત્રં ચ પિબેત્ સક્ષૌદ્રસૈન્ધવમ્| શુકાહ્વાજાલિનીદન્તીમદનેક્ષ્વાકુકૌટજમ્| કાલા લાઙ્ગલિકા તિક્તા વમનં તણ્ડુલામ્બુના||૩૯||

તદેવ્ વમનમાહ| સુરસાદિકં ધામાર્ગવાદિ વમનં સુબોધમ્| સક્ષૌદ્રસૈન્ધવં વમનં પિબેત્| સર્પવેતાલી મઞ્જાર્યાખ્યા સુરસાદિકં મહાવેતાલી ચ| શુકાહ્વાદિભિસ્તણ્ડુલામ્બુના વમનમ્| ઇતિ શ્લેષ્મણિ||૩૯||

Adhikarana paittike virecanam (40) · Śloka 40

પૈત્તિકં પૈત્તિકૈર્દષ્ટમધો નાભેર્વિશેષતઃ| વિષે પિત્તાશયગતે પાયયેત વિરેચનમ્| સનીલીફલદાં દન્તીં પયસા મસ્તુનાઽથવા| શ્લક્ષ્ણચૂર્ણીકૃતં કુમ્ભં ક્વાથેન ત્રૈફલેન વા| ક્ષીરેણ વા ત્રિવૃચ્છ્યામાસુરસાનીલિનીરજઃ| પિણ્ડીતકફલં વ્યોષં ત્રિવૃદ્વેલ્લં હરીતકી| વિરેચનં કફપ્રાયે લવણં મૂત્રસમ્પ્લુતમ્| ઘૃતાપ્લુતં સલવણં મારુતે નીલિનીફલમ્| શયાનઃ શયને છિદ્રે વિરેચ્યો વિષપીડિતઃ| મુહુરુત્તિષ્ઠતો હ્યસ્ય વિષં દૂષયતેઽનિલમ્| પિબેદ્વાન્તો વિરિક્તો વા યવાગૂં વિષનાશિનીમ્||૪૦||

પૈત્તિકં પુરુષં પૈત્તિકૈર્દષ્ટં વિરેચનં પાયયેત્| અધો નાભેર્દષ્ટં પિત્તાશયગતે ચ વિષે વિશેષેણ પાયયેત ચ નીલિનીફલૈર્યુક્તાં દન્તીં પયસા ક્ષીરેણાથવા મસ્તુના| અથવા ત્રિફલાક્વાથેન દ્રવન્તીચૂર્ણમ્| અથવા ત્રિવૃતાદીનાં રજશ્ચૂર્ણં ક્ષીરેણ| પિણ્ડીતકફલાદિકં લવણાન્તં મૂત્રસંપ્લુતં શ્લેષ્મપ્રાયે પિત્તે વિરેચનં પાયયેત્| પિણ્ડીતકફલં મદનફલમ્| મારુતેઽધિકે નીલિનીફલં ઘૃતાપ્લુતં વિરેચનમ્| વિષપીડિતઃ સર્વઃ શયને છિદ્રે સચ્છિદ્રે શયાનો વિરેચ્યઃ| છિદ્રં શય્યાયાં ગુદપ્રદેશે કાર્યમ્| યતો વિરેચનાર્થં મુહુરુત્તિષ્ઠતો વિષં કર્તૃ અનિલં દૂષયતે| સુબોધમ્| વિષનાશિની યવાગૂઃ પુર્વોક્તા|| ૪૦||

Adhikarana vAtAshayagataviShacikitsA (41) · Śloka 41

વિષે વાતાશયગતે સર્પિષઃ પાનમિષ્યતે| આદ્યપશ્ચિમયોર્યચ્ચ પ્રોક્તં વિષનિષેધયોઃ||૪૧||

વાતાશયગતે વ્યાખ્યાસમમ્| આદ્યપશ્ચિમૌ વિષનિષેધૌ સ્થાવરવિષપ્રથમસપ્તમવેગૌ|| ૪૧||

Adhikarana darvIkaraviShavegeShu cikitsA (42) · Śloka 42

અથ દર્વીકૃતાં વેગે પૂર્વે વિસ્રાવ્ય શોણિતમ્| અગદં મધુસર્પિર્ભ્યાં સંયુક્તં ત્વરિતં પિબેત્| દ્વિતીયે વમનં કૃત્વા તદ્વદેવાગદં પિબેત્| વિષાપહે પ્રયુઞ્જીત તૃતીયેઽઞ્જનનાવને| પિબેચ્ચતુર્થે પૂર્વોક્તાં યવાગૂં વમને કૃતે| ષષ્ઠપઞ્ચમયોઃ શીતૈર્દિગ્ધસિક્તમભીક્ષ્ણશઃ| પાયયેદ્વમનં તીક્ષ્ણં યવાગૂં ચ યથોદિતામ્| અગદં સપ્તમે તીક્ષ્ણં યુઞ્જ્યાદઞ્જનનસ્યયોઃ| કૃત્વાવગાઢં શસ્ત્રેણ મુર્ધ્નિ કાકપદં તતઃ| માંસં સરુધિરં તસ્ય ચર્મ વા તત્ર નિક્ષિપેત્||૪૨||

અથેત્યાદિના વેગક્રમેણોચ્યતે| વ્યાખ્યાસમમ્| અવગાઢમન્તઃ-પ્રવિષ્ટમ્| (અથ વેગલક્ષણદર્શનાનાન્તરં દર્વીકરસર્પાણાં પ્રથમે વેગે જલૂકાદિના રક્તમપનીય મધુઘૃતોપેતં વિષઘ્નમૌષધં શીઘ્રં પિબેત્| દ્વિતીયે વેગે કૃતવમનઃ સન્ સર્પિર્મધૂપેતમેવાગદં પિબેત્| તૃતીયે વેગે તણ્ડુલીયકાદિ વિષહરદ્રવ્યૈરઞ્જનનાવને યુઞ્જ્યાત્| ચતુર્થે વેગે વમનાનન્તરં પૂર્વોક્તાં કોશાતકેત્યાદિના કૃતાં યવાગૂં પિબેત્| ષષ્ઠપઞ્ચમવેગયોઃ શીતૈશ્ચન્દનોશીરાદિશીતદ્રવ્યૈર્દિગ્ધં પુનઃ પુનઃ પ્રલિપ્તં દૂર્વાગોજિહ્વાદિસ્વરસશીતોદકાદિભિસ્તદ્વદેવ સિક્તં ચ તીક્ષ્ણં તીક્ષ્ણદ્રવ્યકૃતં વમનૌષધં તણ્ડુલીયકકોશાતક્યાદિભિઃ સિદ્ધાં યવાગૂં ચ પાયયેત્| સપ્તમે વેગે અઞ્જનનસ્યયોસ્તીક્ષ્ણમગદં યુઞ્જ્યાત્| મૂર્ધ્નિ શસ્ત્રેણાવગાઢં કાકપદં કૃત્વ કાકપદાકૃત્યાઽવગાઢં છિત્વાઽનન્તરં તસ્ય દષ્ટસ્ય તત્ર કાકપદે સરક્તં માંસં ચર્મ વા નિક્ષિપેત્| નિક્ષિપ્ય વિષં તસ્મિન્ સઙ્ક્રામયેદિત્યર્થઃ)|| ૪૨||

Adhikarana maNDalivegacikitsA (43) · Śloka 43

તૃતીયે વામિતઃ પેયાં વેગે મણ્ડલિનાં પિબેત્| અતીક્ષ્ણમગદં ષષ્ઠે ગણં વા પદ્મકાદિકમ્||૪૩||

તૃતીયાત્ ષષ્ઠાચ્ચ શેષેષુ મણ્ડલિનાં સામર્થ્યાત્ પૂર્વવત્| (મણ્ડલિસર્પાણાં તૃતીયે વેગે કૃતવમનઃ સન્ વિષઘ્નીં પેયાં પિબેત્| ષષ્ઠે વેગે અતીક્ષ્ણં મૃદુદ્રવ્યકૃતમગદમૌષધયોગં શોધનાદિગણોક્તં પદ્મકાદિગણં વા પિબેત્)|| ૪૩||

Adhikarana rAjilavegacikitsA (44) · Śloka 44

આદ્યેઽવગાઢં પ્રચ્છાય વેગે દષ્ટસ્ય રાજિલૈઃ| અલાબુના હરેદ્રક્તં પુર્વવચ્ચાગદં પિબેત્| ષષ્ઠે વેગેઽઞ્જનં તીક્ષ્ણમવપીડં ચ યોજયેત્| અનુક્તેષુ ચ વેગેષુ ક્રિયાં દર્વીકરોદિતામ્||૪૪||

અવગાઢં ઘનમ્| રાજીમતાં શેષેષુ વેગેષુ પૂર્વવત્ દર્વીકરવત્| એતદેવોચ્યતે અનુક્તેષ્વિત્યાદિના| (આદ્ય ઇતિ| રાજિલસર્પૈર્દષ્ટસ્ય આદ્યે પ્રથમે વેગે અવગાઢં સમ્યગ્રક્તાપનયનાર્થમામાંસમિત્યર્થઃ| પ્રચ્છાય પ્રચ્છાનં કૃત્વા અલાબુના રક્તં હરેત્| પૂર્વવત્ મધુસર્પિઃ સંયુક્તં વિષઘ્નમૌષધં પિબેચ્ચ| ષષ્ઠે વેગે તીક્ષ્ણતમમતિશયેન તીક્ષ્ણમઞ્જનમવપીડનનસ્યં ચ યોજયેત્| અત્રાનુક્તેષુ મણ્ડલિનાં પ્રથમ-દ્વિતીય-ચતુર્થ-પઞ્ચમ-સપ્તમવેગેષુ| રાજીમતાં દ્વિતીય-તૃતીય-ચતુર્થ-પઞ્ચમ-સપ્તમવેગેષુ ચ દર્વીકરવેગોક્તચિકિત્સામેવ યોજયેત્)|| ૪૪||

Adhikarana garbhiNyAdau sirAvyadhaniShedhaH (45) · Śloka 45

ગર્ભિણીબાલવૃદ્ધેષુ મૃદુ વિધ્યેત્ સિરાઞ્ચ ન||૪૫||

ગર્ભિણ્યાદિષુ સર્વં મૃદુ શસ્યતે| સિરાઃ ચ ન વિધ્યેત્| (ગર્ભિણ્યાદિષુ મૃદ્વતીક્ષ્ણમઞ્જનાદિકં યુઞ્જ્યાત્ સિરાવેધં તુ ન કુર્યાત્)||૪૫||

Adhikarana vajrAkhyaM cUrNam (46) · Śloka 46

ત્વઙ્મનોહ્વા નિશે વક્રં રસઃ શાર્દૂલજો નખઃ| તમાલઃ કેસરં શીતં પીતં તણ્ડુલવારિણા| હન્તિ સર્વવિષાણ્યેતદ્વજ્રં વજ્રમિવાસુરાન્||૪૬||

સર્વવિષાણાં સામાન્યચિકિત્સામાહ-ત્વગાદિચૂર્ણં નામ્ના વજ્રમ્| સુબોધમ્| વક્રં તગરમ્| શીતં ચન્દનમ્| (ત્વગાદિશીતાન્તમૌષધં પિષ્ટં તણ્ડુલવારિણ્યાલોડ્ય પીતં વજ્રસંજ્ઞિતમેતદૌષધં સર્વસર્પવિષાણિ નાશયતિ| શક્રેણ પ્રેરિતં કુલિશમસુરાનિવ)||૪૬||

Adhikarana tArkShyo agadaH (47) · Śloka 47

પ્રપૌણ્ડરીકં કટુકા દેવદારુસુવર્ચિકા| કાલાનુસારી સ્થૌણેયશૈલેયધનપદ્મકમ્| કુટન્નટૈલાપુન્નાગનતકુષ્ઠપ્રિયઙ્ગુકમ્| લોધ્રગુગ્ગુલુતાલીસપિપ્પલીસ્વર્ણગૈરિકમ્| સિન્દુવારઃ સિતઃ શુણ્ઠી ધ્યામકં લવણોત્તમમ્| શ્લક્ષ્ણચૂર્ણીકૃતં શૃઙ્ગે નિદધ્યાન્માક્ષિકદ્રુતમ્| તાર્ક્ષ્યસ્તાર્ક્ષ્યોપમઃ પાનનાવનાભ્યઞ્જનાઞ્જનૈઃ| અગદસ્તક્ષકસ્યાપિ વિષવેગં નિવર્ત્તયેત્||૪૭||

પ્રપૌણ્ડરીકાદિભિસ્તાર્ક્ષ્યનામાગદઃ સુબોધઃ| શૃઙ્ગં ગોઃ| (પ્રપૌણ્ડરીકમિત્યાદિ| કાલાનુસારી કાલાનુસારિ વા| કુટન્નટઃ સ્યોનાકઃ| સિતઃ સિન્દુવારઃ શ્વેતનિર્ગુણ્ડી| ધ્યામકં કત્તૃણમ્| ઇતિ સુશૃતટીકા)|| ૪૭||

Adhikarana lodhrAdyagadaH (48) · Śloka 48

લોધ્રં શિરીષપુષ્પાણિ સમઙ્ગા હિઙ્ગુ રેણુકાઃ| કણોષણૈલા નેપાલી વચા યષ્ટી મધૂત્પલમ્| સિન્દુવારકમન્દારમૂલં બીજં કરઞ્જજમ્| જ્યોતિષ્મતી નતં કુષ્ઠં શ્વેતા ચ ગિરિકર્ણિકા| ચૂર્ણિતઃ કન્યયા ક્ષૌદ્રગોપિત્તાભ્યાં ચ વર્ત્તિતઃ| અગદો હન્તિ સર્પાખુકણભં ચ સૃગાલજમ્| બિડાલકાણ્ડચિત્રોત્થં વિષં ભૂતગ્રહં જ્વરમ્| અપસ્મારગ્રહોન્માદગુલ્માજીર્ણં વિષૂચિકામ્||૪૮||

લોધ્રાદિઃ સુબોધઃ| સમઙ્ગા મઞ્જિષ્ઠા| રેણુકા હરેણુઃ| નેપાલી મનશ્શિલા| યષ્ટીમધુર્મધુયષ્ટી| મન્દારઃ પારિભદ્રઃ|| ૪૮||

Adhikarana bilvamUlAdyagadaH (49) · Śloka 49

બિલ્વસ્ય મૂલં સુરસસ્ય પુષ્પં ફલં કરઞ્જસ્ય નતં સુરાહ્વમ્| ફલત્રયં વ્યોષનિશાદ્વયં ચ બસ્તસ્ય મૂત્રેણ સુસૂક્ષ્મપિષ્ટમ્| ભુજઙ્ગલૂતોન્દુરુવૃશ્ચિકાદ્યૈ ર્વિષૂચિકાજીર્ણગરજ્વરૈશ્ચ| આર્ત્તાન્નરાન્ ભૂતવિધર્ષિતાંશ્ચ સ્વસ્થીકરોત્યઞ્જનપાનનસ્યૈઃ||૪૯||

બસ્તસ્યાવેર્મૂત્રેણ સુસૂક્ષ્મમતિશ્લક્ષ્ણં પિષ્ટં બિલ્વમૂલાદિકમઞ્જનાદિભિર્ભુજઙ્ગાદ્યૈર્વિષૂચિકાદ્યૈશ્ચાર્ત્તાન્ ભૂતવિધર્ષિતાંશ્ચ નરાન્ સ્વસ્થીકરોતિ| સુરસપુષ્પં સુરસમઞ્જરી|| ૪૯||

Adhikarana mahAgadaH (50) · Śloka 50

ત્રિવૃદ્વિશલ્યા મધુકં નિશે લવણપઞ્ચકમ્| મઞ્જિષ્ઠા ત્ર્યૂષણં તદ્વત્ કલ્કયેત્ સ મહાગદઃ||૫૦||

ત્રિવૃદાદિકો મહાગદઃ સુબોધઃ| વિશલ્યા ગર્ભપાતની| તદ્વત્ કલ્કયેદિત્યનેન પેષણાદિ સર્વં પુર્વવદ્ બોદ્ધવ્યમ્|| ૫૦||

Adhikarana ArShabhaH agadaH (51) · Śloka 51

માંસીહરેણુત્રિફલામુરુઙ્ગી મધુયષ્ટિકા| મઞ્જિષ્ઠા પદ્મકાશોકકુષ્ઠતાલીસચન્દનમ્| સુગન્ધિકૈલા કિણિહી ત્વક્પટોલી મૃગાદિની| ભાર્ઙ્ગીં વિડઙ્ગં પાલિન્દી પાઠા ક્રોષ્ટુકમેખલા| પુષ્પમારુષ્કરં પત્રં સૌરસં ક્રમુકં પુરમ્| પિત્તં નકુલમાર્જારગોધાશલ્યકસૂકરાત્| પૃષતાચ્ચિત્રપત્રાચ્ચ ગોશૃઙ્ગે પુર્વવત્ સ્થિતઃ| યત્ર ગેહે ન તત્રાહિકીટાદિભ્યો ભયોદ્ભવઃ| એતેન ભેરીપટહાઃ પતાકાશ્ચ પ્રલેપિતાઃ| આર્ષભેણ વિષં ઘ્નન્તિ સ્પર્શશ્રવણદર્શનૈઃ||૫૧||

માંસ્યાદિભિરાર્ષભનામાગદઃ સુબોધઃ| નકુલાદિ ચિત્રપત્રાન્તૈઃ સહ પિત્તમિતિ સમ્બધ્યતે| પૂર્વવદિતિ પ્રપૌણ્ડરીકાદ્યગદવત્| એતેનાર્ષભનામ્નાઽગદેન પ્રલેપિતા ભેર્યાદયઃ સ્પર્શાદિભિર્વિષં ઘ્નન્તિ| (મુરુઙ્ગી સૌભાઞ્જનકઃ| સુગન્ધિકા સર્પગન્ધિકા| કિણિહી કટભી| મૃગાદિની ઇન્દ્રવારુણી| પાલિન્દી ત્રિવૃત્| ક્રોષ્ટુકમેખલા પૃશ્નિપર્ણી| ક્રમુકં પૂગફલમ્| પુરં ગુગ્ગુલુઃ| પૃષતો હરિણઃ| ચિત્રપત્રો મયૂરઃ| ઇતિ સુશ્રુતટીકાયામ્|| ૫૧||

Adhikarana viShasheShabhayam (52) · Śloka 52

પ્રલેપાદ્યૈશ્ચ નિશ્શેષં દંશાદપ્યુદ્ધરેદ્વિષમ્| ભૂયો વેગાય જાયેત શેષં દૂષીવિષાય વા||૫૨||

સર્વં વિષં પ્રલેપાદ્યૈર્દંશાદપિ નિશ્શેષં હરેદ્યતઃ નિશ્શેષં વિષં ભૂયો વેગાય દૂષીવિષાય વા જાયતે| (પ્રલેપઃ આલેપઃ| આદિશબ્દેન સેકરક્તમોક્ષણાદિપરિગ્રહઃ)|| ૫૨||

Adhikarana viShApAye doShacikitsA (53) · Śloka 53

વિષાપાયેઽનિલં ક્રુદ્ધં સ્નેહાદિભિરુપાચરેત્| તૈલમદ્યકુલત્થામ્લવર્જ્યૈઃ પવનનાશનૈઃ| પિત્તં પિત્તજ્વરહરૈઃ કષાયસ્નેહબસ્તિભિઃ| સમાક્ષિકેણ વર્ગેણ કફમારગ્વધાદિના||૫૩||

વિષાપાયેઽપિ તત્કારણકુપિતદોષપ્રશમનોપાયમાહ-વિષાપાયે વિષાપગમે વમનાદિભિઃ ક્રુદ્ધમનિલં તૈલાદિવર્જ્યૈઃ પવનનાશનૈઃ સ્નેહાદિભિરુપાચરેત્| તૈલાદીનાં પવનાપહરત્વેઽપિ પ્રતિષેધઃ| વિષાપાયે પિત્તં ક્રુદ્ધં પિત્તજ્વરહરૈઃ કષાયાદિભિર્જયેત્| (કષાયઃ ષડઙ્ગાદિઃ સ્નેહસ્તિક્તકાદિઃ)| વિષાપાય એવ કફં ક્રુદ્ધં સમાક્ષિકેણારગ્વધાદિના વર્ગેણ કષાયાદ્યુપયુક્તેન જયેત્|| ૫૩||

Adhikarana sarpA~ggAbhihatasha~gkAviShayoshcikitsA (54) · Śloka 54

સિતા વૈગન્ધિકો દ્રાક્ષા પયસ્યા મધુકં મધુ| પાનં સમન્ત્રપૂતામ્બુપ્રોક્ષણં સાન્ત્વહર્ષણમ્| સર્પાઙ્ગાભિહતે યુઞ્જ્યાત્તથા શઙ્કાવિષાર્દિતે||૫૪||

સર્પાઙ્ગાભિહતશઙ્કાવિષયોશ્ચિકિત્સામાહ-સિતાદિકં પાનં સમન્ત્રપૂતામ્બુપ્રોક્ષણાદિકં ચ સર્પાઙ્ગાભિહતાક્ષ્યે શઙ્કાવિષપીડિતે ચ યુઞ્જ્યાત્| (વૈગન્ધિકસ્ત્રિજાતકશ્ચતુર્જાતકો વા મન્ત્રપૂતેન જલેન પ્રોક્ષણં સાન્ત્વનાદિકં ચ ઇતિ જેજ્જટઃ)|| ૫૪||

Adhikarana rakShAprayojanam (55) · Śloka 55

પૂતનાપ્રેતકૂષ્માણ્ડપિશાચાદ્યા નરદ્વિષઃ| હન્યુરૌષધવીર્યાણિ રક્ષાકર્મણ્યવારિતાઃ| તસ્માદ્રક્ષાં પ્રયુઞ્જીત રક્ષોગણનિવારિણીમ્||૫૫||

સર્વત્ર વક્ષ્યમાણાં રક્ષાં રક્ષસાં ગણાનાં ચ નિવારિણીં પ્રયુઞ્જીત| વિષાદિરક્ષાકર્મણિ પૂતનાદયો નરદ્વિષો મનુષ્યશત્રવઃ અવતારિતાઃ સન્તઃ ઔષધવીર્યાણિ હન્યુઃ અતો હેતોઃ રક્ષોગણનિવારિણીં રક્ષાં પ્રયુઞ્જીત|| ૫૫||

Adhikarana rakShAvidhAnam (56) · Śloka 56

ગોમયેન સુસમ્મૃષ્ટે ધૂપાગરુસુધૂપિતે| ગન્ધમાલ્યોપહારાદ્યૈર્ગૃહે પૂજિતદૈવતે| સૂત્રકારાન્સમભ્યર્ચ્ય શઙ્કરાસ્તિકકાશ્યપાન્| સન્તર્પ્ય હવ્યકવ્યાભ્યાં સમિદ્ધાનનલદ્વિજાન્| પ્રાઙ્મુખાયોપવિષ્ટાય વિષાર્ત્તાય ચિકિત્સકઃ| ઉત્તરાભિમુખો યુઞ્જ્યાદ્વિદ્યાં મન્ત્રાણિ ભેષજમ્| સમપ્રમાણૈર્હરિતૈર્દર્ભૈઃ પ્રાગભિમન્ત્રિતૈઃ| અચ્છિન્નાગ્રૈઃ સમૂલૈશ્ચ કુર્યાત્તસ્યાપમાર્જનમ્| બ્રાહ્માદ્યૈરગદૈરેનં નિત્યમેવાનુલેપયેત્| સઞ્જીવનાદીન્ પાનાદૌ દંશલેપે ચ યોજયેત્| પૂર્ણકુમ્ભં સકુસુમં સર્ષપાન્ છાગલં પયઃ| શસ્ત્રં દૂર્વાં મધુ ઘૃતં કુર્યાદ્દષ્ટસ્ય મૂર્દ્ધતઃ| એવં શામ્યતિ સપ્તાહાદ્વિષમાત્મવતઃ સતઃ||૫૬||

ગોમયેનેત્યાદિના પૂતનાદીનાં રક્ષા સુબોધા| ગન્ધાદ્યૈશ્ચન્દનાદિભિઃ| પૂજિતા દેવતા યસ્મિન્ ગૃહે તત્તથોક્તમ્| સૂત્રકારાનિતિ શઙ્કરાદિવિશેષણમ્| દેવદેયં હવ્યમ્| પિતૃદેયં કવ્યમ્| બ્રાહ્મસઞ્જીવનાદયોઽગદા વિષપ્રતિષેધોક્તાઃ| દષ્ટસ્ય મૂર્દ્ધતઃ શય્યાશિરોભાગે પૂર્ણકુમ્ભાદિકં કુર્યાત્| આત્મવાન્ સત્ત્વવાન્|| ૫૬||

Adhikarana viShaghnaM dhAraNam (57) · Śloka 57

કર્કેતનં મરકતં વજ્રં વારણમૌક્તિકમ્| વૈડૂર્યં ગર્દભમણિં પિચુકાં વિષમુષ્ટિકામ્| હિમવદ્ગિરિસમ્ભૂતાં સોમરાજીં પુનર્નવામ્| તથા દ્રોણં મહાદ્રોણં માનસીં સર્પજં મણિમ્| વિષાણિ વિષશાન્ત્યર્થં વીર્યવન્તિ ચ ધારયેત્||૫૭||

(ઇદાનીં યેષાં ચ ધારણાત્ પ્રભાવોપહતં વિષં વિષત્વં જહાતિ તાન્યભિદધાતિ| કર્કેતનમિત્યાદિ ઇતિ જેજ્જટઃ|) કર્કેતનાદીનિ કેચિન્મણયઃ| કાનિચિદૌષધાનિ| વીર્યવન્તિ વિષાણીત્યેતત્સર્વં વિષશાન્ત્યર્થં ધારયેત્| ('કર્કેતનં પદ્મરાગવિશેષ' ઇતિ જેજ્જટઃ|) કર્કેતન માણિક્યમ્| વારણસ્ય મસ્તકોદ્ભૂતમૌક્તિકં વારણમૌક્તિકમ્| ગર્દભમણિઃ ધૂમવર્ણરત્નવિશેષઃ| પિચુકા રત્નપુષ્પેતિ કાચિદૌષધિઃ| વિષમૂષિકા તન્નામધેયા પરમૌષધિઃ| વિષમૂષિકેતિ પાઠઃ| હિમવદ્ગિરિસમ્ભૂતા શ્વેતવચા| હિમવદ્ગિરિસમ્ભૂતા સોમરાજીતિ કેચિત્| દ્રોણં વૈકુણ્ઠમ્| મહાદ્રોણં શ્વેતવૈકુણ્ઠમ્| માનસી મણ્ડૂકપર્ણી| બ્રહ્મીતિ કેચિત્| સર્પફણોદ્ભૂતો મણિઃ સર્પજમણિઃ|| ૫૭||

Adhikarana chatryAdidhAraNam (58-42) · Śloka 42

છત્રી ઝર્ઝરપાણિશ્ચ ચરેદ્રાત્રૌ વિશેષતઃ| તચ્છાયાશબ્દવિત્રસ્તાઃ પ્રણશ્યન્તિ ભુજઙ્ગમાઃ||૫૮|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે સર્પવિષ પ્રતિષેધો નામ દ્વિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ||૪૨||

છત્રી ઝર્ઝરપાણિશ્ચ નિત્યં ચરેત્| રાત્રૌ તુ વિશેષતઃ| ઝર્ઝરં ઝણઝણાયમાનં લોહમયં કટકાકારમ્| તયોશ્છત્રઝર્ઝરયોર્યથાસઙ્ખ્યેન છાયાશબ્દાભ્યાં ત્રસ્તા ભુજઙ્ગમા નશ્યન્ત્યદર્શનં યાન્તિ| (સર્વદા પ્રમાદપૂર્વં સઞ્ચરણં નિષિધ્યત ઇતિ જેજ્જટઃ|) છત્રવાન્ ઝર્ઝરહસ્તશ્ચ સદા સઞ્ચરેત્ નિશિ વિશેષાત્| છત્રમાતપમ્| ઝર્ઝરપાણિઃ સશબ્દહસ્તઃ| પ્રણશન્ત્યદર્શનં યાન્તિ| ણશ્ અદર્શન ઇતિ ધાતુઃ|| ૫૮|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયા મુત્તરતન્ત્રે દ્વિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ