41. sarpaviṣavijñānīyaḥ

Adhikarana atha sarpaviShavij~jAnIyo nAma ekacatvAriMsho~adhyAyaH, pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ સર્પવિષવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

સ્થાવરં વિષમુક્ત્વા જઙ્ગમમુચ્યતે| તત્રાપિ સર્પાણાં પ્રાધાન્યાત્ તદ્વિજ્ઞાનાર્થમધ્યાય આરભ્યતે|| ૧||

Adhikarana divyasarpebhyaH namaskAraH (2) · Śloka 2

દિવ્યભૌમવિભાગેન દ્વિવિધાઃ પન્નગાઃ સ્મૃતાઃ| વાસુકિસ્તક્ષકોઽનન્તઃ સગરઃ સાગરાલયઃ| તથા નન્દોપનન્દાદ્યાઃ સમિદ્ધાગ્નિનસમપ્રભાઃ| દિવ્યા ગર્જન્તિ વર્ષન્તિ દ્યોતન્તે દ્યોતયન્તિ તે| ધારયન્તિ જગત્કૃત્સ્નં કુર્યુઃ ક્રુદ્ધાશ્ચ ભસ્મસાત્| દૃઙ્નિશ્વાસૈર્નમસ્તેભ્યો ન તેષ્વસ્તિ ચિકિત્સિતમ્||૨||

દ્વિવિધાઃ પન્નગાઃ સર્પાઃ કેચિદ્દિવ્યાઃ કેચિદ્ભૌમાઃ| સુબોધમ્| તેભ્યો દિવ્યેભ્યો નમોઽસ્તુ| તેષુ ક્રુદ્ધેષુ ચિકિત્સા નાસ્તિ||૨||

Adhikarana bhaumasarpabhedAH (3) · Śloka 3

દર્વીકરા મણ્ડલિનો રાજીમન્તશ્ચ પન્નગાઃ| ત્રિધા સમાસતો ભૌમા ભિદ્યન્તે તે ત્વનેકધા| વ્યાસતો યોનિભેદેન નોચ્યન્તેઽનુપયોગતઃ||૩||

ભૌમાનાં સર્પાણાં ત્રૈવિધ્યં દર્શયતિ-ભૌમાસ્તુ પન્નગા દર્વીકરાદિભેદાત્ ત્રિધા સમાસતઃ સઙ્ક્ષેપેણ| તે તુ દર્વીકરાદયો વ્યાસતો વિસ્તરતો યોનિભેદેન જાતિવિશેષેણાનેકધા બહુપ્રકારેણ ભિદ્યન્તે ભિન્ના ભવન્તિ તથા નોચ્યન્તેઽનુપયોગતઃ પ્રયોજનાભાવાત્|| ૩||

Adhikarana darvIkarAdInAM viShapraBAvaH (4) · Śloka 4

વિશેષાદ્રૂક્ષકટુકમમ્લોષ્ણં સ્વાદુ શીતલમ્| વિષં દર્વીકરાદીનાં ક્રમાદ્વાતાદિકોપનમ્||૪||

દર્વીકરાદીનાં વિષસ્ય વાતાદિકોપકારણત્વં દર્શયતિ| એષાં ચ દર્વીકરાદીનાં વિષં ક્રમાદેવ ચ| વાતાદિકોપનમ્| દર્વીકરાણાં વિષં રૂક્ષકટુકં વાતકોપનં ચ| મણ્ડલિનામમ્લોષ્ણં પિત્તકોપનં ચ| રાજીમતાં સ્વાદુશીતલં કફકોપનં ચેતિ ક્રમાર્થઃ| (વિષસ્ય તીક્ષ્ણાદિગુણયોગે સત્યપિ વિશેષકથનમત્ર રૂક્ષાદીનાં દ્વયાનામેતેષામાધિક્યદ્યોતનાર્થમ્)|| ૪||

Adhikarana darvIkarAdInAM viShavRuddhikAlaH (5) · Śloka 5

તારુણ્યમધ્યવૃદ્ધત્વે વૃષ્ટિશીતાતપેષુ ચ| વિષોલ્બણા ભવન્ત્યેતે વ્યન્તરા ઋતુસન્ધિષુ||૫||

એતેષાં વિષવૃદ્ધિકાલમાહ-એતે ચ દર્વીકરાદયસ્તારુણ્યાદિષુ વૃષ્ટ્યાદિષુ ચતુર્ષુ વિષોલ્બણા ભવન્તિ| દર્વીકરાસ્તારુણ્યે વૃદ્ધિકાલે ચ વિષોલ્બણા ભવન્તિ| મણ્ડલિનો મધ્યવયસિ શીતકાલે ચ| રાજીમન્તો વૃદ્ધત્વે આતપકાલે ચ| વ્યન્તરાઃ સઙ્કરજાતયઃ યેષાં વિજાતીયૌ પિતરૌ તે વ્યન્તરાસ્તે ઋતુસન્ધિષુ ક્રમેણૈવ વિષોલ્બણા ભવન્તિ| ઋતુસન્ધિઃ સ્વાભાવિકારમ્ભાત્ પૂર્વમ્| વૃષ્ટિઃ શ્રાવણાદિમાસચતુષ્કમ્| શીતં મા્ગશીર્ષાદિકમ્| આતપં ચૈત્રાદિકમ્|| ૫||

Adhikarana darvIkarAdInAM lakShaNAni (6) · Śloka 6

રથાઙ્ગલાઙ્ગલચ્છત્રસ્વસ્તિકાઙ્કુશધારિણઃ| ફણિનઃ શીઘ્રગતયઃ સર્પા દર્વીકરાઃ સ્મૃતાઃ||૬||

દર્વીકરાદીનાં વિશેષઃ કથં જ્ઞાયત ઇત્યત્રાહ-રથાઙ્ગાદિચિહ્નધારિણઃ ફણાવન્તઃ શીઘ્રગમનાશ્ચ સર્પા દર્વીકરાઃ સ્મૃતાઃ| રથાઙ્ગં ચક્રમ્| લાઙ્ગલો હલઃ| અન્યત્સુબોધમ્| (રથાઙ્ગાદિરેખાકારેણ ફણમધ્યે ધારયન્તીત્યર્થઃ )|| ૬||

Adhikarana maNDalilakShaNAni (7) · Śloka 7

જ્ઞેયા મણ્ડલિનોઽભોગા મણ્ડલૈર્વિવિધૈશ્ચિતાઃ| પ્રાંશવો મન્દગમનાઃ..........................||૭||

જ્ઞેયા ઇતિ| તે મણ્ડલિનો જ્ઞેયાઃ યે અભોગાઃ ફણરહિતાઃ વિવિધૈર્નાનાપ્રકારૈર્મણ્ડલાકારૈવર્ણવિશેષૈશ્ચિતા વ્યાપ્તાઃ પ્રાંશવો દીર્ઘાકૃતયઃ મન્દગમના અલ્પવેગાશ્ચ ભવન્તિ|| ૭||

Adhikarana rAjImantalakShaNAni (8) · Śloka 8

...........................રાજીમન્તસ્તુ રાજિભિઃ| સ્નિગ્ધા વિચિત્રવર્ણાભિસ્તિર્યગૂર્ધ્વં ચ ચિત્રિતાઃ||૮||

યે સ્નિગ્ધાસ્તિર્યગૂર્ધ્વ ચ વિચિત્રવર્ણાભી રાજિભિર્લ્લેખાભિશ્ચિત્રિતાશ્ચિહ્નિતાસ્તે રાજીમન્તઃ|| ૮||

Adhikarana gaudheraviShalakShaNam (9) · Śloka 9

ગોધાસુતસ્તુ ગૌધેરો વિષે દર્વીકરૈઃ સમઃ| ચતુષ્પાત્....................................||૯||

વિજાતીયાનાહ-ગોધાયાઃ સુતશ્ચતુષ્પાન્નામ્ના ગૌધેરઃ સ દર્વીકરસમવિષઃ પ્રસઙ્ગાદુક્તઃ| (ગૌધેરશબ્દેનૈવ ગોધાસુતત્વે સિદ્ધે પુનરપિ ગોધાસુતત્વકથનં જાત્યન્તરશઙ્કાનોદનાર્થમ્| તુશબ્દેન કીટાનાં મધ્યે વક્તવ્યાયા ગોધાયા અત્ર વિજાતીયપ્રસઙ્ગોક્ત્યા તદ્વિષસ્ય દર્વીકરવિષસામ્યકથનાચ્ચ ગોધાયાં દર્વીકરેણોત્પાદિત ઇતિ ચ દ્યોત્યતે| વિષે દર્વીકરૈઃ સમઃ જાત્યન્તરત્વેઽપિ વિષેણ દર્વીકરતુલ્યઃ| દર્વીકર ઇત્યુપલક્ષણં મણ્ડલિરાજિલયોરપ્યેવમુહ્યમ્)|| ૯||

Adhikarana vyantaraviShalakShaNam (10) · Śloka 10

એતેષામેવ દર્વીકરાદીનાં સઙ્કરાત્ સ્ત્રીપુંસમિશ્રીભાવાત્ વ્યન્તરાન્ વિદ્યાત્| તે હિ વ્યન્તરા યથાસઙ્કરં વ્યામિશ્રલક્ષણઃ સન્નિપાતપ્રકોપનાશ્ચ||૧૦||

એતેષામેવ દર્વીકરાદીનાં સઙ્કરાત્ સ્ત્રીપુંસમિશ્રીભાવાત્ વ્યન્તરાન્ વિદ્યાત્| તે હિ વ્યન્તરા યથાસઙ્કરં વ્યામિશ્રલક્ષણઃ સન્નિપાતપ્રકોપનાશ્ચ|| ૧૦||

Adhikarana nirviShAH sarpAH (11) · Śloka 11

દિવ્યકોઽજગરઃ સર્પઃ પતાકો વૃક્ષશાયિકઃ| શકલીપુષ્પકઃ ક્ષીરી લાસિની સારસાહિકઃ| વર્ષાહિકો જ્યોતિરથઃ શુકવક્ત્રો બલાહકઃ| ગજભક્ષઃ પ્લવોદ્વાહી નિર્વિષાઃ ષોડશાહયઃ||૧૧||

દિવ્યકાદિનામભિઃ ષોડશાહયઃ સર્પા નિર્વિષા ભવન્તિ|| ૧૧||

Adhikarana sarpajanmakramaH (12) · Śloka 12

પ્રાયેણર્તુમતી માસં જ્યેષ્ઠં તિષ્ઠતિ પન્નગી| આષાઢે સર્પસંયોગાદણ્ડાનાં માસિ કાર્તિકે| દ્વે શતે વિંશતી દ્વે ચ સા સૂતે...............||૧૨||

પ્રાયેણેત્યાદિના જન્માદિક્રમેણ સર્પા ઉચ્યન્તે| પન્નગી સર્પિણી જ્યેષ્ઠં માસં પ્રાયેણર્તુમતી ગર્ભાધાનયોગ્યા તિષ્ઠતિ| તત આષાઢે માસિ સર્પસંયોગાત્ સા પન્નગી કાર્તિકે માસ્યણ્ડાનાં ચત્વારિંશદધિકં શતદ્વયં સૂતે|| ૧૨||

Adhikarana strIpuMnapuMsakajanmavibhAgaH (13) · Śloka 13

..................................તત્ર જાયતે| કર્કેતનસવર્ણેઽણ્ડે સમુદ્ભિન્ને ભુજઙ્ગમ્| દીર્ઘલોહિતરાજીભિશ્ચિત્રે યોષિન્નપુંસકમ્| શિરીષપુષ્પસદૃશે .....................||૧૩||

તત્ર ચાણ્ડેષુ કર્કેતનાખ્યમણિસવર્ણેઽણ્ડે સમુદ્ભિન્ને ભગ્ને ભુજઙ્ગમઃ સર્પો જાયતે| દીર્ઘાભિર્લોહિતાભિશ્ચ રેખાભિશ્ચિત્રેઽણ્ડે યોષિત્ સર્પિણી જાયતે| સમુદ્ભિન્ન ઇતિ સર્વત્ર યોજ્યમ્| શિરીષપુષ્પસદૃશેઽણ્ડે નપુંસકં જાયતે|| ૧૩||

Adhikarana daMShTrAviShavikalpanAdi (14) · Śloka 14

......................................દંષ્ટ્રાઃ સર્પસ્ય સપ્તમે| ચતસ્રઃ સમ્ભવન્ત્યહ્નિ વિષં તાસુ ચતુર્દશે| વામાધરાઽસિતા પીતા તદૂર્ધ્વા દક્ષિણા ત્વધઃ| રક્તા શ્યાવોત્તરૈકદ્વિત્રિચતુર્વિષબિન્દુકાઃ| તા ક્રમાન્મુદ્ગમાત્રોઽત્ર વિન્દુરેષ હિ ભોગિનામ્| વિષે વિકલ્પન્યેષાં વિદ્યાદ્દંષ્ટ્રાસ્તથાઽપરાઃ| ચત્વારિંશદ્ભુજઙ્ગસ્ય નિર્વિષાશ્ચતુરુત્તરાઃ||૧૪||

સર્વસ્ય ચ સર્પસ્ય જન્મનઃ સપ્તમેઽહ્નિ ચતસ્રો દંષ્ટ્રાઃ સમ્ભવન્તિ| અધો દ્વે ઉપરિ ચ દ્વે ઇતિ ચ તાઃ સ્મૃતાઃ| જન્મન એવ ચતુર્દશેઽહ્નિ તાસુ દંષ્ટ્રાસુ વિષં સમ્ભવતિ| તત્રાઽધોભવયોર્વામા અસિતવર્ણા તદૂર્ધ્વા ઉપરિભવા વામા પીતવર્ણા| અધોભવા તુ દક્ષિણા રક્તા લોહિતા ઉત્તરા તૂપરિભવા દક્ષિણા શ્યાવવર્ણા| નીલપીતલોહિતશ્યાવાશ્ચ તા દંષ્ટ્રા ઉક્તક્રમેણૈકાદિવિષબિન્દુકાઃ| તેનાઽધોવામાયામેકો વિષબિન્દુર્ભવતિ| ઊર્ધ્વવામાયાં દ્વૌ બિન્દૂ| અધોદક્ષિણાયાં ત્રયો બિન્દવઃ| ઊર્ધ્વદક્ષિણાયાં ચત્વાર ઇતિ ક્રમાર્થઃ| અત્ર તુ વિષે બિન્દોઃ પ્રમાણં મુદ્ગમાત્રમ્| એષ ત્વનન્તરોક્તો નાનાવિધો ભોગિનાં સર્પાણામેવ વિષે વિકલ્પઃ ન ત્વન્યેષાં જઙ્ગમવિષાશ્રયાણામ્| પ્રકૃતમુચ્યતે| ભુજઙ્ગસ્યાપરાશ્ચતુરુત્તરાશ્ચત્વારિંશદ્દંષ્ટ્રા વિદ્યાત્ તાઃ નિર્વિષાઃ|| ૧૪||

Adhikarana sarpANAmAyuH (15) · Śloka 15

આયુર્વર્ષશતં વિંશં પઞ્ચવર્ષશતાયુષઃ| ગોનસા ઘર્મતપ્તાનાં ગવાં નાસાસમુદ્ભવાઃ||૧૫||

સર્પાણાં ચતુર્વિંશં શતં વિંશત્યધિકં વર્ષશતમ્| ગોનસાસ્તુ પઞ્ચવર્ષશતાયુષો ભવન્તિ| તે ચ ગોનસા ઘર્મતપ્તાનાં ગવાં નાસિકાત્ ઉદ્ભવન્તિ|| ૧૫||

Adhikarana strIpuMnapuMsakalakShaNAni (16) · Śloka 16

તત્રોર્ધ્વદૃઙ્મહાકાયનેત્રજિહ્વાશિરઃસ્વરઃ| વ્યક્તભોગઃ પુમાન્ ધીરઃ સ્ત્રી સ્યાત્તસ્માદ્વિપર્યયે| આયતા ચપલા ક્લીબઃ સુકુમારો જડાકૃતિઃ| મન્દવેગસ્વનક્રોધઃ સિતાભસ્તિર્યશીર્ષકઃ||૧૬||

તત્ર ગોનસેષુ ય ઊર્ધ્વદૃક્ત્વાદિયુક્તઃ સ પુમાનિતિ વિજ્ઞેયઃ| એતલ્લક્ષણવિપર્યયે આયતા ચપલા ચ સ્ત્રી વિજ્ઞેયા| મહચ્છબ્દઃ કાયાદિભિઃ સ્વરાન્તૈઃ સમ્બધ્યતે| વ્યક્તઃ સ્ફુટો ભોગો યસ્ય સ તથોક્તઃ| ક્લીબો નપુંસકઃ ગોનસઃ સુકુમારત્વાદિગુણો ભવતિ|| ૧૬||

Adhikarana balakAlavibhAgaH (17) · Śloka 17

દિનત્રિયામાસન્ધ્યાસુ પ્રબલાસ્તે યથાક્રમમ્| તદૈવ ચાપરાધ્યન્તિ સર્વદૈવ તુ પન્નગી||૧૭||

તે ચ ત્રયો ગોનસાઃ ક્રમેણ દિનાદિષુ પ્રબલા ભવન્તિ| પુમાન્ દિને, સ્ત્રી ત્રિયામાયાં રાત્ર્યામ્, ક્લીબઃ સન્ધ્યાસ્વિતિ ક્રમાર્થઃ| ક્રમેણ ચ તે તદૈવ ચ દિનાદાવપરાધ્યન્તિ ભક્ષયન્તિ| પન્નગી તુ સર્પિણી સર્વદૈવાપરાધ્યતિ| એતત્ પ્રસઙ્ગેનોક્તમ્|| ૧૭||

Adhikarana brAhmaNasarpalakShaNAni (18) · Śloka 18

બ્રાહ્મણાઃ ક્રોધના નીલકપિલાઃ શ્વેતલોહિતાઃ| રક્તાસ્યાઃ પિઙ્ગનયના મેધ્યદેશવિચારિણઃ| ભોગે યજ્ઞોપવીતાદિદ્વિજચિહ્નોપચિહ્નિતાઃ| બિલ્વપુષ્પહિમોશીરપદ્મગુગ્ગુલુગન્ધયઃ||૧૮||

બ્રાહ્મણાદિભેદેન સર્પાણાં લક્ષણમુચ્યતે-બ્રાહ્મણા ઇત્યાદિ| સુબોધમ્| રક્તાસ્યા લોહિતમુખાઃ| મેધ્યો દેશઃ શુચિઃ પ્રદેશઃ| દ્વિજચિહ્નં યજ્ઞોપવીતાદિબ્રાહ્મણચિહ્નમ્|| ૧૮||

Adhikarana kShatriyasarpalakShaNAni (19) · Śloka 19

ક્ષત્રિયા માનિનો ધીરા રક્તાક્ષા ભૃશકોપનાઃ| પક્વજામ્બવખર્જૂરદ્રાક્ષાભિન્નાઞ્જનપ્રભાઃ| ભોગેઽર્દ્ધચન્દ્રશ્રીવત્સશઙ્ખચક્રહલાઙ્કિતાઃ| જાતીચમ્પકપુન્નાગપત્રજોઙ્ગકગન્ધયઃ||૧૯||

ક્ષત્રિયા ઇતિ| ભોગેર્દ્ધચન્દ્રાદિલાઞ્છનં ચિહ્નં યેષાં તે તથોક્તાઃ||૧૯||

Adhikarana vaishyasarpalakShaNAni (20) · Śloka 20

વૈશ્યાઃ પારાવતાભાસા વજ્રગોમેદકપ્રભાઃ| બિન્દુમણ્ડલચિત્રાઙ્ગા ધૂમ્રપાટલલોહિતાઃ| બસ્તકુષ્ઠાવિકક્ષીરસર્પિષાં ગન્ધતઃ સમાઃ||૨૦||

વૈશ્યા ઇતિ| વજ્રં હીરમ્| ગોમેદકો નામ મણિવિશેષઃ| બિન્દવો વર્તુલાશ્છેદાઃ| બસ્તાદીનાં ગન્ધતઃ સમા ઇતિ સમ્બન્ધઃ|| ૨૦||

Adhikarana shUdrasarpalakShaNAni (21) · Śloka 21

શૂદ્રાઃ સવર્ણા ગોધૂમમહિષદ્વિપકર્દમૈઃ| બિન્દુરેખાચિતા રૂક્ષાઃ સુરાશોણિતગન્ધયઃ||૨૧||

શૂદ્રા ઇતિ કર્દ્દમાન્તૈઃ સવર્ણા ઇતિ સમ્બન્ધઃ|| ૨૧||

Adhikarana brAhmAdInAM sa~jcaraNakAlaH (22) · Śloka 22

પૂર્વમધ્યાપરાહ્ણેષુ ચરન્તિ બ્રાહ્મણાદયઃ| અસ્તઙ્ગતે રવૌ શૂદ્રાઃ....................||૨૨||

પૂર્વાહ્ણે બ્રાહ્મણાશ્ચરન્તિ દશનાય| મધ્યાહ્ને ક્ષત્રિયાઃ| અપરાહ્ને વૈશ્યાઃ| શૂદ્રાસ્તુ રવાવસ્તમિતે ચરન્તિ|| ૨૨||

Adhikarana brAhmaNAdInAM dashanaprakArAH (23) · Śloka 23

..............................દશન્તિ બ્રાહ્મણાઃ પુરઃ| સંસ્થિતા દક્ષિણે પાર્શ્વે ક્ષત્રિયા વામતો વિશઃ| શૂદ્રાસ્તુ પૃષ્ઠતો...............................||૨૩||

બ્રાહ્મણાઃ પુરોઽગ્રતોઽવસ્થિતા દશન્તિ| ક્ષત્રિયા દક્ષિણે પાર્શ્વે| વૈશ્યા વામે| શૂદ્રાસ્તુ પૃષ્ઠે|| ૨૩||

Adhikarana brAhmaNAdInAM doShAdikopanaprakAraH (24) · Śloka 24

.....................................વિપ્રાસ્ત્રીનપ્યનિલપૂર્વકાન્| કોપયન્તિ ક્રમાદ્દોષાંસ્ત્રીસ્ત્રયઃ ક્ષત્રિયાદયાઃ||૨૪||

બ્રાહ્મણાંસ્ત્રીનપિ દોષાન્ કોપયન્તિ| ક્ષત્રિયાદયસ્ત્રયઃ ત્રીન્ દોષાન્ યથાસંખ્યેનાનિલપૂર્વકાન્ કોપયન્તિ| ક્ષત્રિયોઽનિલં વૈશ્યઃ પિત્તં શૂદ્રઃ કફમિતિ ક્રમાર્થઃ|| ૨૪||

Adhikarana daMshagandhena parIkShA (25) · Śloka 25

દંશગન્ધોઙ્ગગન્ધેન જ્ઞેયસ્તેષાં યથાયથમ્||૨૫||

તેષાં ચ બ્રાહ્મણાદીનાં યથાયથં યથાસ્વં દંશગન્ધો દૃષ્ટસ્યાઙ્ગગન્ધેન જ્ઞેયઃ|| ૨૫||

Adhikarana sarpANAmAhAravibhAgaH (26) · Śloka 26

વાયુમૂષિકમણ્ડૂકસર્વભક્ષાઃ ક્રમેણ તે||૨૬||

તે ચ બ્રાહ્મણાદયઃ ક્રમેણ યથાસંખ્યેન વાય્વાદિભક્ષા ભવન્તિ||૨૬||

Adhikarana sarpANAM daMshakAraNam (27) · Śloka 27

આહારાર્થં ભયાત્પાદસ્પર્શાદતિવિષાત્ક્રુધઃ| પાપવત્તતયા વૈરાદ્દેવર્ષિયમચોદનાત્| દશન્તિ સર્પાસ્તેષૂક્તં વિષાધિક્યં યથોત્તરમ્||૨૭||

આહારાર્થમિત્યાદિના દશવિધં સર્પાણાં દંશકારણમ્| તેષુ ચ દશસુ કારણેષુ યથોત્તરં વિષાધિક્યમુક્તમ્| પાઠક્રમેણ યો યસ્માદુત્તરસ્તત્ર તસ્માદધિકં વિષં ભવતિ|| ૨૭||

Adhikarana pratikArasUtram (28) · Śloka 28

આવિષ્ટાત્ કારણં જ્ઞાત્વા પ્રતિકુર્યાદ્યથાયથમ્||૨૮||

આવિષ્ટાદાશુ મન્ત્રેણાહૂતાત્ સર્પાત્ દંશેષુ દશકાન્યતમં કારણં જ્ઞાત્વા યથાયથં પ્રતીકારમૌષધમન્ત્રાદિકં વા કુર્યાદ્વા ન વા| (ઉક્તં ચ સૂત્રે- મન્ત્રદેવતયાહૂતાનાચક્ષીરાન્ મહાહયઃ| વિષસુપ્તપ્રબુદ્ધસ્થા ભાવાભાવૌ તદાયુષઃ|| ઇતિ| આવિષ્ટાત્ સર્પદષ્ટાદ્દૂતાદ્વા દૂતમેવ દષ્ટકં મન્યન્તે તલ્લક્ષણવિદઃ| દૂતસ્યાકૃત્યવસ્થાનચેષ્ટાવ્યવહૃતિવર્ણસઙ્ખ્યાદિલક્ષણવિશેષેણ સર્પાણાં સવિષનિર્વિષત્વવિશેષં જાતિકારણદશસ્થાનવિશેષં તુણ્ડાહતવ્યાલીઢવ્યાલુપ્તદષ્ટકદષ્ટનિપીડિતં દંષ્ટ્રાપદવિશેષં ચ બુદ્ધ્વા યથાયથં પ્રતિકુર્યાત્)|| ૨૮||

Adhikarana vyantaradashanavaishiShTyam (29) · Śloka 29

વ્યન્તરઃ પાપશીલત્વાન્માર્ગમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ||૨૯||

વ્યન્તરસ્તુ સર્પઃ પાપસ્વભાવત્વાન્માર્ગં પન્થાનમાવૃત્ય રુદ્ધ્વા તિષ્ઠતિ|| ૨૯||

Adhikarana daMshalakShaNam (30) · Śloka 30

યત્ર લાલાપરિક્લેદમાત્રં ગાત્રે પ્રદૃશ્યતે| ન તુ દંષ્ટ્રાકૃતં દંશં તત્તુણ્ડાહતમાદિશેત્| એકં દંષ્ટ્રાપદં દ્વે વા વ્યાલીઢાખ્યમશોણિતમ્| દંષ્ટ્રાપદે સરક્તે દ્વે વ્યાલુપ્તં ત્રીણિ તાનિ તુ| માંસચ્છેદાદવિચ્છિન્નરક્તવાહીનિ દષ્ટકમ્| દંષ્ટ્રાપદાનિ ચત્વારિ તદ્વદ્દષ્ટનિપીડિતમ્||૩૦||

યત્રેત્યાદિના દંષ્ટ્રાસંયોગવિશેષક્રમેણ દંશલક્ષણમ્| યત્ર દંષ્ટ્રાક્ષતેન વિનાઽઙ્ગે લાલાદિમાત્રં દૃશ્યતે તદ્દંશં નામ્ના તુણ્ડાહતમાદિશેત્| યત્ર ત્વેકં દંષ્ટ્રાપદં દ્વે વા દંષ્ટ્રાપદે દૃશ્યેતે તં દંશમશોણિતં સન્તં વ્યાલીઢમાદિશેત્| સરક્તે તુ દ્વે દંષ્ટ્રાપદે નામ્ના વ્યાપ્લુતમાદિશેત્| તાનીતિ દંષ્ટ્રાપદાનિ ત્રીણિ માંસચ્છેદાદ્ધેતોરવિચ્છિન્નરક્તવાહિનિ નામ્ના દષ્ટકમ્| ચત્વારિ દંષ્ટ્રાપદનિ તદ્વદિતિમાંસચ્છેદાદવિચ્છિન્નરક્તવાહીનિ નામ્ના દષ્ટનિપીડિતં ભવતિ||૩૦||

Adhikarana daMshe viShapramANavikalpaH (31) · Śloka 31

નિર્વિષં દ્વયમત્રાદ્યમસાધ્યં પશ્ચિમં વદેત્||૩૧||

અત્ર તુણ્ડાહતાદિપઞ્ચકે આદ્યં દ્વયં તુણ્ડાહતં વ્યાલીઢઞ્ચ નિર્વિષમ્| પશ્ચિમં તુ દ્વયં દષ્ટકં દષ્ટનિપીડિતઞ્ચ અસાધ્યં વદેત્| પારિશેષ્યાદ્વ્યાલુપ્તં સવિષં સાધ્યં ચ|| ૩૧||

Adhikarana raktasambandhavisheShaH (32) · Śloka 32

વિષં નાહેયમપ્રાપ્ય રક્તં દૂષયતે વપુઃ| રક્તમણ્વપિ તુ પ્રાપ્તં વર્ધતે તૈલબિન્દુવત્||૩૨||

આહેયમહિસમ્બન્ધિ સાર્પં વિષમપ્રાપ્ય રક્તં વપુર્ન દૂષયતે| અણ્વપિ સ્વલ્પમપિ વિષં તુ રક્તં પ્રાપ્તં તૈલબિન્દુવદ્વર્ધતે||૩૨|

Adhikarana sarpA~ggAbhihatam (33) · Śloka 33

ભીરોઃ સર્પાઙ્ગસંસ્પર્શાદ્ભયેન કુપિતોઽનિલઃ| કદાચિત્ કુરુતે શોફં સર્પાઙ્ગાભિહતં તુ તત્||૩૩||

ભીરોસ્તુ પુંસો વિનૈવ દંશં સર્પસ્યાઙ્ગસ્પર્શમાત્રેણ ભયેનાનિલઃ કુપિતઃ કદાચિચ્છોફં કુરુતે સર્પાઙ્ગાભિહતં નામ્ના તદ્ભવતિ|| ૩૩||

Adhikarana sha~gkAviSham (34) · Śloka 34

દુર્ગાન્ધકારે વિદ્ધસ્ય કેનચિદ્દષ્ટશઙ્કયા| વિષોદ્વેગો જ્વરશ્છર્દિમૂર્ચ્છા દાહોઽપિ વા ભવેત્| ગ્લાનિર્મોહોઽતિસારો વા તચ્છઙ્કાવિષમુચ્યતે||૩૪||

દુર્ગાન્ધકારે કેનચિત્ કણ્ટકાદિના વિદ્ધસ્ય પુંસો દષ્ટશઙ્કયા વિષોદ્વેગાદિકં ભવેત્ ગ્લાન્યાદિકં ચ, તન્નામ્ના શઙ્કાવિષમુચ્યતે| (શઙ્કયા વિષં શઙ્કાવિષમ્| અવિષમપિ શઙ્કયા વિષં જાયતે| યથા અગર્ભેઽપિ રક્તગુલ્મિન્યા દોહદસમ્ભવઃ| ઇતિ જેજ્જટઃ|| ૩૪||

Adhikarana saviShanirviShadaMshalakShaNam (35) · Śloka 35

દંશસ્તુ સવિષઃ સર્વઃ સશોફો વેદનાન્વિતઃ| તુદ્યતે ગ્રથિતઃ કિઞ્ચિત્કણ્ડૂમાન્ દહ્યતે ભૃશમ્| નિર્વિષો વિપરીતોઽસ્માત્ ............................||૩૫||

સશોફાદિકઃ સર્વો દંશઃ સવિષો વિજ્ઞેયઃ| અસ્માદ્વિપરીતસ્તુ નિર્વિષઃ|| ૩૫||

Adhikarana darvIkaradaMshalakShaNam (36) · Śloka 36

..............................તત્ર દંશઃ ફણાવતામ્| કૂર્મપૃષ્ઠોન્નતો રૂક્ષઃ સૂક્ષ્મદંષ્ટ્રાપદાન્વિતઃ| વિકારાઃ શ્યાવતાવક્ત્રનખમૂત્રાક્ષિવિટ્ત્વચામ્| શીતજ્વરઃ સન્ધિરુજા નિદ્રાનાશો વિજૃમ્ભિકા| મન્યાસ્તમ્ભઃ સિરાધ્માનં પૃષ્ઠકટ્યસ્થિવાગ્ગ્રહાઃ| શિરોગુરુત્વમરુચિઃ કાસશ્વાસૌ હનુગ્રહઃ| શૂલમૃદ્વેષ્ટનં કોષ્ઠે શોષરોધૌ મલાશ્રયૌ| સન્દિગ્ધવાક્ત્વં નૈશ્ચેષ્ટ્યં મૃતસ્યેવ વિસંજ્ઞતા| ફેનલાલોદ્ગમૌ હિધ્મા કણ્ઠે ઘુરઘુરાયણમ્| શુષ્કોદ્ગારો મુહુશ્ચૈતે વાતજાશ્ચાપરે ગદાઃ||૩૬||

તત્ર ફણાવતાં દર્વીકરાણાં દંશઃ કૂર્મપૃષ્ઠોન્નતત્વદિગુણો ભવતિ| તત્ર ચ વક્ત્રશ્યાવતાદયો વિકારાઃ| શ્યાવતાશબ્દસ્ય વિટ્ત્વચામિત્યન્તેન સમ્બન્ધઃ| ગ્રહશબ્દસ્ય પૃષ્ઠકટ્યાદિભિઃ| મલાશ્રયઃ શોષો રોધશ્ચ| મલં પુરીષમ્|| ૩૬||

Adhikarana maNDalidaMshalakShaNam (37) · Śloka 37

દંશો મણ્ડલિનાં સોષ્મા સશોષઃ પીતલોહતઃ| પૃથુર્વિસર્પદાહોષાક્લેદકોથૈર્વિશીર્યતે| વિકારા વક્ત્રદન્તાદિપીતતા તૃટ્ શ્રમો ભ્રમઃ| દાહો મૂર્ચ્છા જ્વરસ્તિક્તવક્ત્રત્વં પીતદર્શનમ્| રક્તાગમનમૂર્ધ્વાક્ષઃ શીતેચ્છા ધૂમકો મદઃ| આશુ સર્વાઙ્ગવિસૃતિર્ગદાસ્ત્વેતે ચ પિત્તજાઃ||૩૭||

મણ્ડલિનાં દંશઃ સોષ્માદિગુણો ભવતિ| તત્ર ચ વિકારા વક્ત્રદન્તાદિપીતતાદયઃ સર્વેષ્વઙ્ગેષ્વાશુ વિષસ્ય વિસૃતિઃ|| ૩૭||

Adhikarana rAjImatAM daMshalakShaNam (38) · Śloka 38

દંશો રાજીમતાં સ્નિગ્ધઃ સ્થિપિચ્છિલશોફકૃત્| સાન્દ્રાસ્રઃ શિશિરઃ પાણ્ડુસ્તદ્વિકારાઃ શિરોવ્યથા| અરુચિશ્છર્દિરાલસ્યં હૃલ્લાસો મધુરાસ્યતા| કણ્ઠે ઘુરઘુરઃ પાકો કણ્ડૂરક્ષ્ણોર્હિમો જ્વરઃ| મૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસનં નિદ્રા કાસઃ શ્વેતનખાદિતા| સ્તમ્ભો ગુરુત્વં ચાઙ્ગાનાં નાસિકાક્ષિમુખસ્રુતિઃ| રોમહર્ષસ્તમશ્વાસો રોગાશ્ચાઽન્યે કફોદ્ભવાઃ||૩૮||

રાજીમતાં દંશઃ સ્નિગ્ધત્વાદિગુણઃ| અત્ર ચ વિકારાઃ શિરોવ્યથાદયઃ| પાકઃ કણ્ઠ એવ| હિમો જ્વરઃ શીતજ્વરઃ| શ્વેતનખાદિતેત્યાદિશબ્દેન નયનત્વગાદીનાં ગ્રહણમ્| તમશ્વાસ ઉક્તલક્ષણસ્તમકશ્વાસઃ|| ૩૮||

Adhikarana vyantaradaMshalakShaNam (39) · Śloka 39

વ્યન્તરે મિશ્રલિઙ્ગત્વં.......................||૩૯||

વ્યન્તરસર્પદંશેષુ યથાસઙ્કરં મિશ્રલક્ષણમ્|| ૩૯||

Adhikarana strIpuMsadaMshalakShaNam (40) · Śloka 40

................................દષ્ટઃ પુંસોર્ધ્વમીક્ષતે| પ્રક્ષિપેદ્દક્ષિણં પાદં પુર્વકાયસમુદ્યતઃ| ધીરોઽલ્પવેગઃ શર્વર્યાં વિપરીતસ્તુ યોષિતા| હીનસ્વરોઽતિસારાર્ત્તઃ કમ્પતે ત્રસ્યતે જ્વરી||૪૦||

દષ્ટ ઇત્યાદિના સર્પલિઙ્ગવિશેષેણ દષ્ટલક્ષણમ્| વ્યાખ્યાસમમ્| પુંસો દંશઃ રાત્રાવલ્પવેગો ભવતિ| ઊર્ધ્વેક્ષણાદિલક્ષણેભ્યો વિપરીતો હીનસ્વરત્વાદિયુક્તશ્ચ યોષિતા દષ્ટો વિજ્ઞેયઃ|| ૪૦||

Adhikarana napuMsakavRuddhAdidaMshalakShaNam (41) · Śloka 41

નપુંસકેન તિર્યગ્દૃગધીરઃ પ્રિયમૈથુનઃ| બહુવાદી ચ વૃદ્ધેન ચિરાન્મન્દાશ્ચ વેદનાઃ| બાલેન શીઘ્રં તીક્ષ્ણાશ્ચ કુમારેણાક્ષ્ણિ દક્ષિણે| રોગી કુમાર્યા વામે તુ ગર્ભિણ્યા કૃષ્ણજિહ્વદૃક્| જૃમ્ભા ક્રોધોપજિહ્વાર્ત્તઃ સ શૂનોષ્ઠઃ સિતાનનઃ| ગુરૂદરઃ શિરોરોગી સૂતા દષ્ટસ્તુ મેહતિ| શોણિતં કૃચ્છ્રશૂલાર્ત્તઃ સૂચીભિરિવ ભિદ્યતે||૪૧||

તિર્યગ્દૃગાદિરૂપો નપુંસકેન દષ્ટઃ સ્યાત્| વૃદ્ધેન દષ્ટે ચિરાદ્વેદના ભવન્તિ તાશ્ચ મન્દાઃ| બાલેન દષ્ટે શીઘ્રં વેદના ભવન્તિ તાશ્ચ વેદનાસ્તીક્ષ્ણાઃ| કુમારેણ ત્વદૃષ્ટસર્પિણીસમ્બન્ધેન દષ્ટો દક્ષિણાક્ષિરોગી સ્યાત્| કુમાર્યા ત્વનાસાદિતસર્પસંયોગયા તુ યો દષ્ટઃ સ વામેઽક્ષિણ રોગી સ્યાત્| ગર્ભિણ્યા તુ દષ્ટઃ કૃષ્ણયા જિહ્વયા દૃશા ચ યુક્તો જૃમ્ભાદિયુક્તશ્ચ સ્યાત્| યઃ સૂતયા દષ્ટઃ સ કૃચ્છ્રેણ શૂલેનાર્ત્તઃ સન્ શોણિતં મેહતિ રક્તં મૂત્રયતિ સૂચીભિરિવ ભિદ્યતે ચ|| ૪૧||

Adhikarana vegAnAmAshrayAH (42) · Śloka 42

વેગાનાં રક્તમાંસાદ્યાઃ સપ્તોક્તાઃ પૂર્વમાશ્રયાઃ||૪૨||

સર્પસ્ય વિષં યાનાશ્રિત્ય ક્રમેણ વેગાન્ કુરુતે તે રક્તમાંસાદ્યાઃ પૂર્વં ધન્વન્તરિમતે વેગાનાં સપ્ત આંશ્રયા ઉક્તાઃ|| ૪૨||

Adhikarana darvIkaraviShavegalakShaNAni (43) · Śloka 43

દર્વીકૃતાથ દષ્ટસ્ય દુષ્ટં શ્યાવી ભવત્યસૃક્| શ્યાવતા તેન વક્ત્રાદૌ સર્પન્તીવ ચ કીટકાઃ| દ્વિતીયે ગ્રન્થયો વેગે તૃતીયે મૂર્દ્ધગૌરવમ્| દૃગ્રોધો દંશવિક્લેદશ્ચતુર્થે ષ્ઠીવનં વમિઃ| સન્ધિવિશ્લેષણં તન્દ્રા પઞ્ચમે પર્વભેદનમ્| દાહો હિધ્મા ચ ષષ્ઠે તુ હૃત્પીડા ગાત્રગૌરવમ્| મૂર્ચ્છાઽવિપાકોઽતીસારઃ પ્રાપ્ય શુક્રન્તુ સપ્તમે| સ્કન્ધપૃષ્ઠકટીભઙ્ગઃ સર્વચેષ્ટાનિવર્ત્તનમ્||૪૩||

દર્વીકરાદીનાં ક્રમેણ સપ્ત વેગા ઉચ્યન્તે-દર્વીકૃતેત્યાદિ| સર્પન્તીવ ચ કીટકા ઇત્યન્તં પ્રથમે વેગે લક્ષણમ્| વક્ત્રાદાવિત્યાદિશબ્દેન નખવિણ્મૂત્રનેત્રત્વચાં પરિગ્રહઃ| દ્વિતીયે વેગે ગ્રન્થયઃ સ્યુઃ દંશવિક્લેદાન્તં તૃતીયે| તન્દ્રાન્તં ચતુર્થે| હિધ્માન્તં પઞ્ચમે| અતીસારાન્તં ષષ્ઠે| સપ્તમે વેગે વિષં શુક્રં પ્રાપ્ય સ્કન્ધાદિભઙ્ગઃ સર્વચેષ્ટાનિવર્ત્તનં ચ ભવતિ| ઇતિ દર્વીકરેષુ|| ૪૩||

Adhikarana maNDaliviShavegalakShaNAni (44) · Śloka 44

અથ મણ્ડલિદષ્ટસ્ય દુષ્ટં પીતીભવત્યસૃક્| તેન પીતાઙ્ગતા દાહો દ્વિતીયે શ્વયથૂદ્ભવઃ| તૃતીયે દંશવિક્લેદઃ સ્વેદસ્તૃષ્ણા ચ જાયતે| ચતુર્થે જ્વર્યતે દાહઃ પઞ્ચમે સર્વગાત્રગઃ||૪૪||

અથેત્યાદિના મણ્ડલિનાં વેગાઃ| દાહાન્તં પ્રથમે વેગે| શ્વયથૂદ્ભવો દ્વિતીયે| તૃષ્ણાન્તં તૃતીયે| ચતુર્થે જ્વરઃ| પઞ્ચમે સર્વગાત્રગોદાહઃ| શેષયોઃ પૂર્વવદ્વદેદિતિ રાજીમત ઉક્તમપેક્ષ્યત ઇતિ મણ્ડલિષુ|| ૪૪||

Adhikarana rAjilaviShavegalakShaNAni (45) · Śloka 45

દષ્ટસ્ય રાજિલૈર્દુષ્ટં પાણ્ડુતાં યાતિ શોણિતમ્| પાણ્ડુતા તેન ગાત્રાણાં દ્વિતીયે ગુરુતાતિ ચ| તૃતીયે દંશવિક્લેદનાસિકાક્ષિમુખસ્રવાઃ| ચતુર્થે ગરિમા મૂર્ધ્નો મન્યાસ્તમ્ભશ્ચ પઞ્ચમે| વાક્સઙ્ગો જ્વરઃ શીતઃ શેષયોઃ પૂર્વવદ્વદેત્||૪૫||

દષ્ટસ્યેત્યાદિના રાજીમતાં વેગકીર્તનમ્| પ્રથમે વેગે રક્તસ્ય પાણ્ડુત્વાત્ ગાત્રાણાં પાણ્ડુતા| દ્વિતીયે ગાત્રાણામતિગુરુતા| મુખસ્રાવાન્તં તૃતીયે| મન્યાસ્તમ્ભાન્તં ચતુર્થે| શીતજ્વરાન્તં પઞ્ચમે| શેષયોઃ ષષ્ઠસપ્તમયોઃ પૂર્વવદ્દર્વીકરવદ્વદેત્| ઇતિ રાજીમત્સુ||૪૫||

Adhikarana cikitsAmaryAdA (46) · Śloka 46

કુર્યાત્ પઞ્ચસુ વેગેષુ ચિકિત્સાં ન તતઃ પરમ્||૪૬||

સર્વસર્પવિશેષુ ચ પૂર્વેષુ પઞ્ચસ્વેવ વેગેષુ ચિકિત્સાં કુર્યાત્||૪૬||

Adhikarana alpaviShAH sarpAH (47) · Śloka 47

જલાપ્લુતા રતિક્ષીણા ભીતા નકુલનિર્જિતાઃ| શીતવાતાતપવ્યાધિક્ષુત્તૃષ્ણા શ્રમપીડિતાઃ| તૂર્ણં દેશાન્તરાયાતા વિમુક્તવિષકઞ્ચુકાઃ| કુશૌષધીકણ્ટકવદ્યે ચરન્તિ ચ કાનનમ્| દેશં ચ વિદ્યાધ્યુષિતં સર્પાસ્તેઽલ્પવિષા મતાઃ||૪૭||

જલાપ્લુતાદિસ્વરૂપાઃ સર્પા અલ્પવિષા મતા આચાર્યાણામ્| રતિઃ સ્ત્રીસંયોગસ્તયા ક્ષીણાસ્તથોક્તાઃ| અચિરં વિમુક્તવિષકઞ્ચુકાઃ| વિદ્યાધ્યુષિતં ચ દેશં ચ યે ચરન્તિ તે ચ| વિદ્યાધ્યુષિતં દેશં યત્ર વિષઘ્ની વિદ્યા યન્ત્રાદિસ્તથા પ્રતિવસતિ|| ૪૭||

Adhikarana AshIviShopamAH sarpAH (48) · Śloka 48

શ્મશાનચૈત્યવલ્મીકયજ્ઞાશ્રમસુરાલયે| ચતુષ્પથે જલસ્થાને જીર્ણોદ્યાનેષુ કોટરે| ક્ષીરિદ્રુમે નિમ્બતરૌ નિર્જ્ઝરે ગિરિગહ્વરે| ચક્રવજ્રગદાકુન્તત્રિશૂલાઙ્કજટાધરાઃ| રક્તાસ્યનયના યે ચ તે સ્યુરાશીવિષોપમાઃ| ન તેષાં કાલનિયમો ન ચ વેગેષ્વનુક્રમઃ| મન્ત્રતન્ત્રબલાન્નાપિ પ્રસહ્ય વિનિવર્ત્તનમ્| ઉપહારનમસ્કારજપશાન્તિપરાયણઃ| કશ્ચિજ્જીવતિ તૈર્દષ્ટો વિરૂપો વિકલોઽપિ વા||૪૮||

શ્મશાનાદિષુ સર્પા યે વસન્તિ ચક્રાદ્યઙ્ગા જટાશ્ચ યે ધારયન્તિ, તે આશીવિષોપમાઃ સ્યુઃ| આશીવિષં મૂલવિષમ્| (દર્વીકરવિશેષ ઇતિ સુશ્રુતે| આશીવિષા દિવ્યાઃ| આશીવિષા ભુજઙ્ગસ્ય પરમાશાસનેન વા| ઇચ્છામાત્રેણ વા નાશાદિત્થમાશીવિષા મતાઃ| ઇતિ જેજ્જટઃ)| તેષાં ચ કાલનિયમાદિકં ન વિદ્યતે| તૈશ્ચ દષ્ટ ઉપહારાદિપરાયણઃ સન્ યદિ કશ્ચિદેવ જીવતિ| પ્રાયેણ તત્ર ન જીવતિ ઇત્યર્થઃ| યશ્ચ જીવેત્સ વિરૂપો વા વિકલો વા ભૂત્વા|| ૪૮||

Adhikarana sthalakAlAnusAramasAdhyatA (49) · Śloka 49

શમશાનચિતિચૈત્યાદૌ પઞ્ચમી પક્ષસન્ધિષુ| અષ્ટમીનવમીસન્ધ્યામધ્યરાત્રિદિનેષુ ચ| યામ્યાગ્નેયમઘાશ્લેષાવિશાખાપુર્વનૈરૃતે| નૈઋતાખ્યે મુહુર્ત્તે ચ દષ્ટં મર્મસુ ચ ત્યજેત્||૪૯||

શ્મશાનાદિષુ દેશકાલેષુ દષ્ટં મર્મસુ દષ્ટઞ્ચ અપરિત્યજેત્| ચિતિર્યાજ્ઞિકાનામગ્નિચયનસ્થાનમ્| પક્ષસન્ધી અમાવાસ્યાપૌર્ણમાસ્યૌ| મધ્યશબ્દો રાત્રિદિનશબ્દાભ્યાં સમ્બધ્યતે| યામ્યાદિકં નક્ષત્રં ગૃહ્યતે| યામ્યા ભરણી| આગ્નેયં કૃત્તિકા| નૈઋતં મૂલમ્| નૈઋતાખ્યો દ્વાદશોમુહૂર્ત્તઃ|| ૪૯||

Adhikarana asAdhyalakShaNAni (50) · Śloka 50

દષ્ટમાત્રે સિતાસ્યાક્ષઃ શીર્યમાણશિરોરુહઃ| સ્તબ્ધજિહ્વો મુહુર્મૂર્ચ્છન્ શીતોચ્છ્વાસો ન જીવતિ| હિધ્મા શ્વાસો વમિઃ કાસો દષ્ટમાત્રસ્ય દેહિનઃ| જાયતે યુગપદ્યસ્ય સ હૃચ્છૂલી ન જીવતિ| વેપથુર્વેદનાસ્તીવ્રા ગ્રીવાભઙ્ગોઽક્ષિરક્તતા| મૂર્ચ્છા ગલગ્રહશ્છર્દિઃ પ્રેતરાજસ્ય કિઙ્કરાઃ| જામ્બવપ્રતિમો દંશઃ કૂર્મપૃષ્ઠ્વદુન્નતઃ| રક્તં ખેભ્યઃ સમસ્તેભ્યો વર્ત્તતે ન તુ દંશતઃ| રોમ્ણાં ન શીતલૈર્હર્ષઃ શ્વયથુર્લોહિતાસિતઃ હૃષ્ટમેહનતા વક્રવક્ત્રત્વં યસ્ય તં ત્યજેત્| ફેનં વમતિ નિસ્સંજ્ઞઃ શ્યાવપાદકરાનનઃ| નાસાવસાદો ભઙ્ગોઽઙ્ગે વિડ્ભેદઃ શ્લથસન્ધિતા| વિષપીતસ્ય દષ્ટસ્ય દિગ્ધેનાભિહતસ્ય ચ| ભવન્ત્યેતનિ રૂપાણિ સમ્પ્રાપ્તે જીવિતક્ષયે| ન નસ્યૈશ્ચેતના તીક્ષ્ણૈર્ન ક્ષતાત્ ક્ષતજાગમઃ| દણ્ડાહતસ્ય નો રાજિઃ પ્રયાતસ્ય યમાન્તિકમ્||૫૦||

દષ્ટમાત્ર એવ યઃ સિતાસ્યાક્ષત્વાદિયુક્તઃ સઃ ન જીવતિ| યસ્ય દેહિનો દષ્ટમાત્રસ્ય યુગપદ્ધિધ્માદયો જાયન્તે સ હૃચ્છૂલેન યુક્તઃ સન્ ન જીવતિ| દંષ્ટ્રિણા યેન દષ્ટશ્ચ તદ્રૂપં યસ્તુ પશ્યતિ| અપ્સુ વાદર્શબિમ્બે વા તસ્ય રિષ્ટં વિનિર્દિશેત્| ઇતિ જેજ્જટ| વેપથ્વાદયઃ પ્રેતરાજસ્ય કિઙ્કરા આજ્ઞાકારિણઃ| મરણકાલ એતે ભવન્તીત્યર્થઃ| જામ્બવપ્રતિમત્વાદિકં યસ્ય ભવતિ તં ત્યજેત્| દંશતો રક્તં નૈવ પ્રવર્તતે| સર્વેભ્યશ્ચ સૂક્ષ્મસૂક્ષ્મેભ્યઃ સ્રોતોભ્યઃ પ્રવર્તતે| ફેનં વમતીત્યાદીનિ રૂપાણિ વિષપીતાદેર્જીવિતક્ષયે સમ્પ્રાપ્તે ભવન્તિ| તથા યમાન્તિકં વૈવસ્વતનિકટં પ્રાપ્તસ્ય મૃતસ્ય સુતીક્ષ્ણૈરપિ નસ્યૈશ્ચેતના ન ભવતિ| તત્કાલં ચ શસ્ત્રાદિના ક્ષતદઙ્ગાત્ ક્ષતજસ્ય રક્તસ્યાગમો ન ભવતિ| દણ્ડેન ચાભિહતસ્ય દેહે રાજી ન દૃશ્યતે|| ૫૦||

Adhikarana viShacikitsAyAH Atyayikatvam (51-41) · Śloka 41

અતોઽન્યથા તુ ત્વરયા પ્રદીપ્તાગારવદ્ભિષક્| રક્ષન્ કણ્ઠગતાન્ પ્રાણાન્ વિષમાશુ શમં નયેત્||૫૧|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા- વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે સર્પવિષ- વિજ્ઞાનીયો નામૈકચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ||૪૧||

અતોઽનન્તરોક્તેભ્યઃ સર્વેભ્યોઽસાધ્યલક્ષણેભ્યોઽન્યથા વૈપરીત્યે ભિષક્ કણ્ઠગતાન્ પ્રાણાનાતુરસ્ય રક્ષન્ પ્રદીપ્તવેશ્મવદાશુ વિષં શમં નયેદિતિ|| ૫૧|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા- મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયા- મુત્તરતન્ત્રે એકચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ