28. śirōrōgapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha shirorogapratiShedho nAmAShTAviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ શિરોરોગપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ઉક્તક્રમેણૈવ શિરોરોગાણાં ચિકિત્સાં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે||૧||

Adhikarana vAtajashirobhitApacikitsA (2) · Śloka 2

વાતજે શિરોભિતાપે વાતવ્યાધિવિહિતં કુર્યાત્| નિવાતસ્થં ચ નક્તમભ્યક્તશિરસં સર્પિઃ પયોનુપાનં તૈલં વા પાયયેત્| માષાન્ વા સસર્પિષ્કાનુષ્ણપયોનુપાનાન્ ભક્ષયેત્| તદ્વદ્વા મુદ્ગાન્| આનૂપપિશિતવેશવારેણ યવતિલમુદ્ગમાષકુલત્થકુષ્ઠદારુહરિદ્રાતસીસૈન્ધવૈર્વા મહાસ્નેહવતીમુત્કારિકાં દત્વા શિરો વેષ્ટયેત્| તતઃ પ્રત્યૂષે દશમૂલસિદ્ધેન પયસા કવોશ્ગ્ણેન પરિષેકં કુર્યાત્| તત્સિદ્ધૈશ્ચ પાયસૈઃ પિણ્ડસ્વેદં લેપં વા| કૂર્મમહિષવરાહકુક્કુટશલ્લકીનાં વસા સસૈન્ધવા નસ્યં શિરઃકર્ણપૂરણં ચ| તથૈવ ચ પઞ્ચમૂલબલાસારિવાદ્વયક્વાથે મધુકજીવકર્ષભકપુનર્નવગર્ભં સપયં સર્પિસ્તૈલં ચૈકતો વિપક્વમ્| કાર્પાસમજ્જત્વઙ્મુસ્તાસુમનઃકોરકાણ્યુષ્ણામ્બુપિષ્ટાનિ નાવનં સર્વશિરોરુજાઘ્નમ્| તદ્વત્ ત્વક્પત્રશર્કરાશિગ્રુકરઞ્જબીજાનિ| તથા ચન્દનોત્પલતગરકુષ્ઠૈઃ સઘૃતૈર્લેપઃ| દેવદારુકુષ્ઠચોરકયષ્ટીમધુકકમલનીલોત્પલૈલાપ્રપૌણ્ડરીકૈશ્ચ| કુઙ્કુમશર્કરાસંસ્કૃતમાજ્યં રક્તપિત્તાનુબન્ધે મર્શઃ| ન ચાત્ર રક્તમવસેચયેદ્વાતોદ્રેકભયાત્| સ્નૈહિકં ધૂમં પિબેત્| શિરોબસ્તિશ્ચ શીલયેત્| બસ્તિકર્મ ચાચરેત્| એવમસિદ્ધૌ વાતજે શ્લેષ્મજે ચ યથોક્તો દાહઃ||૨||

યથોક્તો દાહ ઇત્યેવમન્તં વાતજે શિરોભિતાપે| વાતવ્યાધિવિહિતં ચિકિત્સિતમ્| સર્પિસ્તૈલં વા યથાયોગ્યં નક્તં પયોઽનુપાનં પાયયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| તદ્વન્મુદ્ગાન્ સસર્પિષ્કાન્ ઉષ્ણપયોઽનુપાનાંશ્ચ| આનૂપપિશિતાદિના શિરોવેષ્ટનાયોત્કારિકા સ્વિન્નપિણ્ડી| વેષ્ટયેદિતિ વસ્ત્રેણ| તત ઇતિ દ્વિતીયદિનપ્રત્યૂષે| તત્સિદ્ધૈરિતિ દશમૂલસિદ્ધપયસા સિદ્ધૈઃ પાયસૈરન્નૈઃ| કૂર્માદિવસા સૈન્ધવયુક્તા નસ્યં શિરઃપૂરણં કર્ણપૂરણઞ્ચ| શિરઃપૂરણં શિરોબસ્તિઃ| પઞ્ચમૂલાદિક્વાથે મધુકાદિગર્ભં તૈલં સર્પિશ્ચ મિશ્રીકૃત્ય વિપક્વં તથૈવેતિ નસ્યં શિરઃપૂરણં કર્ણપૂરણઞ્ચ| કાર્પાસમજ્જાદ્યુષ્ણામ્બુપિષ્ટં નાવનં સર્વશિરોરુજાઘ્નમ્ ત્વગાદીનિ તદ્વદુષ્ણામ્બુપિષ્ટાનિ નાવનમ્| ચન્દનાદિભિર્લેપસ્તથા| તથેતિ સમુચ્ચયે| દેવદાર્વાદિભિશ્ચ સઘૃતૈર્લેપ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| વાતજ એવ યદિ રક્તપિત્તાભ્યામનુબન્ધો ભવતિ| તતઃ કુઙ્કુમશર્કરાભ્યાં સંસ્કૃતમાજ્યં મર્શો દશાષ્ટષડ્બિન્દુઃ કર્તવ્યઃ| અત્ર ચ વાતશિરોભિતાપે રક્તપિત્તાનુબન્ધેઽપિ રક્તં નાવસેચયેત્| કુત ઇત્યાહ-વાતોદ્રેકભયાત્| સ્નૈહિકં ધૂમં સૂત્ર ઉક્તમ્| શિરોબસ્તિં ચ શીલયેદિત્યનેન શિરોબસ્તેઃ પુનઃ પુનર્યોજનમુક્તં સિદ્ધમ્| એવમિત્યનન્તરોક્તક્રિયયાઽસિદ્ધૌ વાતજે શિરોભિતાપે યથોક્તો દાહ ઇતિ સૂત્રનિર્દિષ્ટસ્ત્વગ્દાહઃ| શ્લેષ્મજે ચેતિ લાઘવાર્થં પ્રકરણે||૨||

Adhikarana ardhAvaBedakacikitsA (3) · Śloka 3

અર્ધાવભેદકેઽપ્યયમેવ વિધિઃ| નિર્ગુણ્ડીપત્રરસશ્ચ સઘૃતસૈન્ધવો નસ્યમ્| શિરીષમૂલફલાનિ વા| સારિવોત્પલકુષ્ઠવચામધુકપિપ્પલીભિઃ સતૈલામ્લો લેપઃ| અશામ્યતિ દોષાનુબન્ધમવેક્ષ્ય પ્રતિકુર્વીત||૩||

પ્રતિકુર્વીતેત્યેવમન્તમર્દ્ધ્વાવભેદકે| અયમેવેતિ વાતશિરસ્તાપોક્તઃ| અત્ર તુ નિર્ગુણ્ડ્યાઃ પત્રરસસ્સઘૃતસૈન્ધવો નસ્યં હિતમ્| શિરીષમૂલફલાનિ વા નસ્યમિતિ સમ્બદ્ધ્યતે| સારિવાદિભિસ્તૈલેનામ્લેન કાઞ્જિકાદિના યુક્તૈર્લેપઃ| અશામ્યતિ ત્વર્ધાવભેદકે કસ્ય દોષસ્યાનુબન્ધ ઇતિ સમીક્ષ્ય તદપેક્ષયા પ્રતીકારં કુર્યાત્||૩||

Adhikarana sUryAvartacikitsA (4) · Śloka 4

સૂર્યાવર્તે ત્વયમેવ વિધિઃ વિશેષતસ્તુ શિરામોક્ષઃ||૪||

અયમેવ ચાનાન્તરોક્તદ્વયવિધિઃ સૂર્યાવર્તે| લાઘવાર્થં ક્રમભઙ્ગઃ| સિરામોક્ષસ્તુ વિશેષતઃ સૂર્યાવર્તે|| ૪||

Adhikarana pitta-rakta-SirastApayoScikitsA (5) · Śloka 5

પિત્તજે રક્તજે ચ શિરોભિતાપે સ્નિગ્ધસ્ય સિરાં વિદ્ધ્યેત્| કાયં ચ વિરેચયેત્| સુશીતૈઃ શતધૌતઘૃતાન્વિતૈઃ શિરોવક્ત્રં સિઞ્ચેત્ પ્રદિહ્યાચ્ચ| ચન્દનસારિવામધુકદૂર્વોત્પલપ્રપૌણ્ડરીકમઞ્જિષ્ઠાવિદારીભિઃ સક્ષીરં સર્પિર્વિપાચિતં નાવનં શિરોબસ્તિશ્ચ| જીવનીયવિપક્વાત્ પયસો અવનીતમુદ્ધૃત્ય જીવનીયક્વાથકલ્કાભ્યાં પાચિતં પાનભોજનનસ્યાભ્યઙ્ગવસ્તિષુ પ્રણીતં પિત્તરક્તજાન્ સર્વાન્ વિકારાન્ સાધયતિ| જીવનીયગર્ભષોડશગુણે પયસિ સિદ્ધમાજ્યં વા| ક્ષીરેક્ષુજાઙ્ગલરસખર્જૂરદ્રાક્ષાકશેરૂકમૃણાલસિદ્ધઃ સર્પિર્મણ્ડોઽનુવાસનમ્| અઞ્જનાદિવર્ગશ્રૃતં ક્ષીરમાસ્થાપનમ્||૫||

ક્ષીરમાસ્થાપનમિત્યેવમન્તં રક્તપિત્તાભિતાપયોઃ| પિત્તજે શિરોભિતાપે રક્તજે ચ ઘૃતપાનાદિના સ્નિગ્ધશરીરસ્ય સતઃ સિરાં વિદ્ધ્યેત્| લાલાટ્યામિત્યર્થાદ્ ગમ્યતે| કાયં શરીરં વિરેચયેત્ શોધયેચ્ચ| સુશીતૈરતિશીતૈર્દ્રવ્યૈઃ શતધૌતઘૃતયુક્તૈઃ શિરો વક્ત્રં સિઞ્ચેત્ પ્રદિહ્યાચ્ચેતિ યથાસઙ્ખ્યં સમ્બન્ધઃ| ચન્દનાદિભિર્ઘૃતં સમાનક્ષીરં વિપક્વં નાવને શિરોબસ્તૌ ચ યોજ્યમ્| જીવનીયવિપક્વાદિત્યાદિ વ્યાખ્યાસમમ્| ક્ષીરાદિભિઃ સિદ્ધઃ સંસ્કૃતઃ સર્પિષો ઘૃતસ્ય મણ્ડોચ્છ અનુવાસને યોજ્યઃ| અઞ્જનાદિગણો વિવિધગણસઙ્ગ્રહોક્તસ્તેન શ્રૃતં ક્ષીરમાસ્થાપનમ્||૫||

Adhikarana sha~gkhakacikitsA (6) · Śloka 6

શઙ્ખકં પ્રત્યાખ્યાયૈવમેવોપચરેત્| વિસર્પવચ્ચ| વિશેષતસ્તુ કૃષ્ણતિલશતાવરીનીલોત્પલમૂર્વાપુનર્નવૈર્લેપઃ||૬||

શઙ્ખકાખ્યં રોગં પ્રત્યાખ્યાય ન સેત્સ્યતીત્યુક્ત્વા એવમેવેતિ પિત્તરક્તાભિતાપપ્રકારેણ ચિકિત્સિતોક્તપિત્તરક્તવિસર્પવચ્ચોપચરેત્ ચિકિત્સેત્| શઙ્ખકે તુ કૃષ્ણતિલાદિભિઃ વિશેષેણ લેપઃ કાર્યઃ||૬||

Adhikarana kaPajaSiroBitApacikitsA (7) · Śloka 7

કફજે શિરોભિતાપે લઙ્ઘયેત્| પુરાણસર્પિસ્નિગ્ધં વા વામયેત્| સ્વેદઃ પિણ્ડેન રૂક્ષેણ| શિગ્રુનિમ્બૈરણ્ડક્વાથેન વા નાડીસ્વેદઃ| દેવકાષ્ઠકુષ્ઠશાર્ઙ્ગેષ્ટાસરલરોહિષૈઃ સલવણૈઃ સુખોષ્ણૌરાલેપઃ| યવચૂર્ણમધુકચન્દનહરિદ્રાકુષ્ઠપ્રિયઙ્ગુશતપુષ્પાસુરદારુભિસ્તૈલાજક્ષીરયુક્તૈઃ સસૈન્ધવૈરુપનાહઃ| વિડઙ્ગતૈલં નસ્યં સાર્ષપં વા તદેવ વા વ્યોષસિદ્ધમ્| મધૂકસારકલ્કો વા મધુયુતસ્ત્વગ્વા મેષ શ્રૃઙ્ગ્યા ઇઙ્ગુદસ્ય વા| એભિરેવ ચ ધૂમવર્ત્તિઃ| શિરોવિરેચનદ્રવ્યૈર્વા સૂત્રસ્થાનોક્તૈઃ પ્રધમનમ્| તૈરેવ ચ પક્વં તૈલં મર્શઃ પ્રતિમર્શો વા| શિરોવિરેચનાન્તે કર્ણનાદોક્તં સ્નેહનસ્યમ્| તીક્ષ્ણાઃ કવલાઃ મનશ્શિલાનલદતુત્થકાસીસચૂર્ણઃ સસર્પિષ્કો ધૂમઃ| નલદચૂર્ણસ્ય ચ મુહુર્મુહુરાઘ્રાણનમ્||૭||

મુહુર્મુહુરાઘ્રાણનમિત્યેવમનન્તં કફજે શિરોભિતાપે| સૂત્રોક્તપ્રકારેણ રૂક્ષેણ પિણ્ડેન સ્વેદો હિતઃ| અથવા શિગ્ર્વાદિક્વાથેન નાડીસ્વેદઃ કાર્યઃ| સલવણૈર્લવણયુક્તૈઃ સુખોષ્ણૈર્દેવકાષ્ઠાદિભિરાલેપો હિતઃ| સુરકાષ્ઠં દેવદારુ| તૈલેનાજક્ષીરેણ ચ યુક્તૈઃ સૈન્ધવેન માણિમન્થેન સહિતૈર્યવચૂર્ણાદિભિરુપનાહઃ પિણ્ડબન્ધઃ| વિડઙ્ગજં વિડઙ્ગસાધિતં વા તૈલં વિડઙ્ગતૈલં વા નસ્યં યોજ્યમ્| તદેવ વેતિ વિડઙ્ગતૈલં વા વ્યોશેણ ત્રિકટુકેન સિદ્ધં પક્વમ્| મધૂકસારકલ્કાદિના મધુયુક્તેન નસ્યમિતિ સમ્બન્ધઃ| મેષશ્રૃઙ્ગ્યા ઇઙ્ગુદસ્ય ચ ત્વક્| એભિરેવેત્યનન્તરોક્તૈર્નસ્યૌષધૈઃ| શિરોવિરેચનદ્રવ્યૈઃ સૂત્રસ્થાને શોધનાદિગણસંગ્રહોક્તૈઃ પ્રધમનં નાસાયાં હિતમ્| પ્રધમનં સૂત્રોક્તલક્ષણમ્| તૈરેવ ચેતિ શિરોવિરેચનદ્રવ્યૈઃ| મર્શપ્રતિમર્શૌ સૂત્રોક્તલક્ષણૌ| એષાં ચ શિરોવિરેચનાનામન્તે પ્રયોગાન્તે કર્ણનાદોક્તં તિલાન્ નવપ્રલૂનાનિત્યાદિના પઠિતં સ્નેહનસ્યં યોજયેત્| તીક્ષ્ણાઃ કવલાસ્તીક્ષ્ણદ્રવ્યૈર્મરિચશુણ્ઠ્યાદિભિઃ કૃતાઃ| સુબોધમ્||૭||

Adhikarana sannipAtashirobhitApacikitsA (8) · Śloka 8

સન્નિપાતે વ્યામિશ્રો વિધિઃ||૮||

સન્નિપાતાભિતાપે પૃથગ્દોષોક્તો વિધિર્મિશ્રીકૃત્ય દોષબલાદ્યપેક્ષયા યોજ્યઃ||૮||

Adhikarana kRumijashirobhitApacikitsA (9) · Śloka 9

કૃમિજે દુરાલભાસુરદારુરોહિહપૂતીકત્રિફલાકટ્ફલવચાત્રિકટુકૈરજામૂત્રયુક્તં સર્પિઃ પક્વં પાનમ્| ઉપસ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય દેવદારુપૂતીકકટભીસર્ષપવિડઙ્ગતિલકણ્ટકવિપક્વેન તૈલેન શિરઃ કર્ણૌ ચાભ્યજ્ય સ્વેદયેત્| તતઃ કૃમિમૂર્ચ્છનાર્થમસૃઙ્નસ્તોવસેચયેત્| તતો રુધિરગન્ધમદેન પ્રવિસૃતાઃ સપ્તચ્છદસ્ય ત્ક્ગ્રસેન પુષ્પરસેન વાનન્તરનિષિક્તેન કૃમયઃ પતન્તિ| સરલદેવદારુકટ્ફલસર્ષપાપામાર્ગક્ષવકકટુકાઽલાબુસુરસબીજપિપ્પલીતણ્ડુલચૂર્ણસ્તત્પક્વં વા તૈલં સદ્યઃ કૃમીન્ નિરસ્યતિ| વિડઙ્ગતણ્ડુલા વાજિમૂત્રપિષ્ટાઃ શિરીષબીજાનિ વા છાગમૂત્રપિષ્ટાનિ| પુષ્કરમધ્યબીજાનિ વા| ગોમાંસેન છાગમાંસેન વા વસાપિષ્ટેન યવાગૂં કૃત્વા શિરો વિલેપયેત્| તતો નિમ્બાર્કવંશસુરસકુટજકરઞ્જકરવીરપત્રક્વાથેન સેચયેત્ અજામૂત્રેણ વા કવોષ્ણેન| પૂતિમત્સ્યયુતાશ્ચ ધૂમાઃ| એવં કૃમિષ્વપગતેષુ તેજોવતીપૂતીકવિમ્બીસુરસનક્તમાલાવિડઙ્ગહરીતકીસર્ષપાર્કકરવીરમૂલમાલતીદેવદારુક્ષવકમુસ્તફણિજ્જકપિપ્પલીશતપુષ્પામધૂકશણનિમ્બસારકલ્કૈરજામૂત્રયુતૈઃ સાર્ષપં તૈલમૈઙ્ગુદં પૈલુકં વા વિપક્વં યુક્ત્યા નાવનમ્| ન તુ જાતુ રુધિરમવસેચયેત્| જન્તુભિઃ પીતશોણિતે હિ શિરસિ પુનરસ્રાવસેકાદકાણ્ડે મૃત્યુઃ સ્યાત્| કૃમિચિકિત્સિતં ચેક્ષેત||૯||

કૃમિચિકિત્સિતં ચેક્ષેતેત્યન્તં કૃમિજે શિરોભિતાપે| દુરાલભાદિભિર્દ્રવ્યૈરજામૂત્રયુક્તં પક્વં સર્પિઃ પાનાય| અનેનોપસ્નિગ્ધસ્ય સ્વિન્નસ્ય ચ દેવદાર્વ્યાદિવિપક્વેન તૈલેન શિરઃ કર્ણૌ ચાબ્યજ્ય પુનઃ સ્વેદયેત્| કણ્ટકો ગોકણ્ટકઃ| તતઃ સ્વેદાનન્તરં કૃમીણાં મૂર્ચ્છનાર્થં યેન કૃમયસ્ત્યક્તબન્ધના મત્તા ઇવ સર્વતોઽન્તઃ સરન્તિ તદર્થમસૃગ્રક્તં નસ્તોઽવસેચયેત્| અનન્તરનિષિક્તેન રક્તનિષેચનસ્ય પશ્ચાત્ સિક્તેન| પુષ્પરસઃ સપ્તચ્છદપુષ્પાણાં રસસ્તેન| પતન્તિ નાસિકાતો બહિર્નિસ્સરન્તિ| સરલાદીનાં ચૂર્ણસ્તત્પક્વં તૈલં વા નસ્યપ્રયોગાત્સદ્યઃ કૃમીન્ બહિર્નિરસ્યતિ| ક્ષવકો રાજક્ષવકઃ| અથવા વાજિમૂત્રપિષ્ટા વિડઙ્ગતણ્ડુલા વિડઙ્ગફલાનિ કૃમીન્ નિરસ્યન્તિ અથવા છાગમૂત્રપિષ્ટાનિ શિરીષબીજાનિ| અથવા પિષ્કરબીજાનાં ત્વક્પરિહારેણ પ્રયોગો દર્શિતઃ| ગોંઆંસેનેત્યાદિના શિરોલેપઃ સુબોધઃ| તત ઇતિ યવાગૂલેપાનન્તરં નિમ્બાદિક્વાથેનાજામૂત્રેણ વા કોષ્ણેન સેકઃ| પૂતિમત્સ્યઃ ક્લિન્નમત્સ્યઃ| એવમિત્યનન્તરોક્તક્રિયયા ક્રિમિષ્વપગતેષુ તેજોવત્યાદિઃ કલ્કૈરજામૂત્રયુતૈઃ સાર્ષપાદ્યન્યતમં તૈલં વિપક્વં યુક્ત્યા બલાદ્યપેક્ષયા માત્રાદિકૃતયા નાવનં કુર્યાત્| જન્ત્વભિતાપે તુ કદાચિદપિ રક્તં નાવસેચયેત્| કુત ઇત્યાહ-જન્તુભિરિત્યાદિ| અકાણ્ડે અકાલે| કૃમિચિકિત્સિતે ચ યદુક્તં તં વિધિં પ્રયોગાયેક્ષેત||૯||

Adhikarana shiraHkampacikitsA (10) · Śloka 10

શિરઃકમ્પમક્ષીણસ્યાન્નવ્યાધ્યનુપદ્રુતસ્ય દાહવર્જ્યં મારુતવિધાનેનોપક્રમેત||૧૦||

શિરઃકમ્પાખ્યમક્ષીણત્વાદિયુક્તસ્ય પુંસો વાતાભિતાપવદુપક્રમેત| વાતાભિતાપે ચાગ્નિના દાહ ઉક્તઃ| અત્ર તુ દાહવર્જ્યમિતિ વિશેષઃ||૧૦||

Adhikarana upashIrShakacikitsA (11) · Śloka 11

ઉપશીર્ષકે જન્મોત્તરકાલજાતે નવોત્થિતે વાતવ્યાધિવિહિતાન્ સ્નેહાન્ પાનનાવનાભ્યઞ્જનેષુ યોજયેત્| અભ્યક્તઞ્ચ સ્વેદયિત્વોપનાહયેદ્યથા વિદાહો ન ભવતિ| વિદાહે વિદ્રધિવત્ કર્મ||૧૧||

વિદ્રધિવત્ કર્મેત્યેવમન્તમુપશીર્ષકે| જન્મોત્તરકાલજાત ઇત્યનેન સહજસ્યાચિકિત્સ્યત્વમુક્તમ્| વિદાહઃ પાકાવસ્થા ||૧૧||

Adhikarana piTakArbudavidradhicikitsA (12) · Śloka 12

પિટકાર્બુદવિદ્રધિષુ યથાસ્વમાચરેત્| વ્રણીભૂતાસુ પિટકાસુ નિમ્બનિશામધુકધાત્રીફલૈર્વિપક્વં તૈલં શોધનરોપણમ્| મૂર્વાચન્દનસારિવાધાતકીકાન્તાલોધ્રમધુકસમઙ્ગાપદ્મકેસરશતપર્વકમૂલૈર્વિદ્રધિષુ| એભિરેવ ચ સિદ્ધં સર્પિર્નસ્યમ્| રૂઢે તુ વિદ્રધૌ યસિ ત્વક્ સુપ્તેવ ભવતિ તતો વામયેત્| ઉઅપસ્નિગ્ધં ચ વિરેચયેત્||૧૨||

પિટકાદિષુ યથાસ્વમિતિ દોષાદ્યપેક્ષયા ચિકિત્સિતાદિ નિર્દિષ્ટમાચરેત્| વ્રણીભૂતાસ્વિતિ પાકાત્| સુબોધમ્| મૂર્વાદિભિર્વિપક્વં તૈલં વિદ્રધિષુ વ્રણીભૂતાસુ શોધનં રોપણં ચ| એભિરિતિ મૂર્વાદિભિઃ| ઉપસ્નિગ્ધં કિઞ્ચિત્ સ્નિગ્ધમ્|| ૧૨||

Adhikarana arUMShikAcikitsA (13) · Śloka 13

અરૂંષિકાસુ જલૌકોપહૃતશોણિતં શિરઃ ક્ષુરામૃષ્ટં વા નિમ્બોદકેન પરિષિચ્યાશ્વવશકૃદ્રસેન લવણપ્રગાઢેન લેપયેત્| કિઞ્હ્ચિત્ કાલં સ્થિતં ચોષ્ણોદકામ્લકાઞ્જિકાન્યતરધૌતં વિડઙ્ગવ્યોષલાક્ષાગારધૂમમનોહ્વાલવચારસાઞ્જનહરિદ્રાદ્વયૈરાલિમ્પેત્| તિલમષ્યા વા સ્નુહીક્ષીરયુક્તયા| મધુકોત્પલતિલૈરણ્ડમાર્કવપત્રૈર્વા| શિગ્રુમૂલકસર્ષપબીજૈર્વા ગોમૂત્રપિષ્ટૈઃ| બાલકામલકનાગરમૂલકસર્ષપબીજૈર્વા ક્ષીરપિષ્ટૈઃ| શિરીષત્વગ્યષ્ટીમધુકાભ્યાં વા| પુરાણપિણ્યાકકુક્કુટપુરીષાભ્યાં વા| કપાલભૃષ્ટકુષ્ઠચૂર્ણં તૈલયુક્તં કણ્ડૂક્લેદદાહસ્વેદવેદનાઘ્નમ્| તથા ચાચોક્તં ચિત્રકાદિતૈલમભ્યઞ્જનમ્| દન્તીપાઠાકોશાતકીચિત્રકાતીવિષામહાલાઙ્ગલકીસિદ્ધં તૈલં વ્રણાભ્યઙ્ગઃ| મનશ્શિલૈલાહરિતાલપિપ્પલીકુષ્ઠકાસીસહરિદ્રાકરઞ્જમુસ્તાતગરવિડઙ્ગં ચિત્રકાસિદ્ધાર્થકકરવીરમૂલચૂર્ણગર્ભં તૈલમાદિત્યપાકં વ્રણરોપણમ્| એવમનુપશમે વમનધૂમકાયશિરોવિરેકાન્ કુર્યાત્||૧૩||

શિરઃકાયવિરેકાન્ કુર્યાદિત્યેવમન્તમરૂંષિકાસુ| કિઞ્ચિત્કાલસ્થિતમિત્યશ્વશકૃદ્રસલિપ્તમિતિ વિજ્ઞેયમ્| ધૌતં ચ વિડઙ્ગાદિભિરાલિમ્પેત્| તિલમષ્યા વા સ્નુહીક્ષીરયુક્તયા લિમ્પેદિતિ સમ્બન્ધઃ| મધુકાદિપત્રૈર્વા કેવલૈરાલિમ્પેત્| શિગ્ર્વાદિબીજૈર્વા ગોમૂત્રપિષ્ટૈઃ| બાલકાદિભિર્વા ક્ષીરપિષ્ટૈઃ| શેષયોઃ ક્ષીરમેવ| સુબોધમ્| કપાલે મૃન્મયેઽગ્નિના ભૃષ્ટસ્ય કુષ્ઠસ્ય ચૂર્ણં તૈલયુક્તં પ્રકરણાલ્લેપાત્ કણ્ડ્વાઘ્નમ્| ચાચા ઇન્દ્રલુપ્ત ઇત્યેકાર્થઃ| સુબોધમ્| મનશ્શિલાદિકલ્કં તૈલમાદિત્યપાકં યદાતપેનૈવ પચ્યતે| એવમિતિ પૂર્વોક્તેનાનુપશમે વમનાદીન્ કુર્યાત્|| ૧૩||

Adhikarana dAraNakacikitsA (14) · Śloka 14

દારણકે લલાટે સિરાં વિધ્યેત્| અભ્યઙ્ગસ્નાનનાવનાનિ ચ શીલયેત્ પ્રિયાલબીજમધુકકુષ્ઠમાષસર્ષપૈઃ સક્ષૌદ્રૈર્લેપઃ| કોદ્રવતૃણક્ષારામ્ભઃ પ્રક્ષાલનમ્||૧૪||

ક્ષારામ્ભઃ પ્રક્ષાલનમિત્યેવમન્તં દારણકે| અભ્યઙ્ગાદીનિ દોષાદ્યપેક્ષમ્| કોદ્રવતૃણક્ષારસ્રુતમમ્ભસ્તથોક્તમ્||૧૪||

Adhikarana indraluptacikitsA (15) · Śloka 15

ઇન્દ્રલુપ્તે યથાસન્નં સિરાં વિદ્ધ્વા તુત્થકાસીસમનશ્શિલામરિચૈર્લેપયેત્| ભદ્રદારુકુટન્નટાભ્યાં વા ચિત્રકકરવીરનક્તમાલમાલતીસિદ્ધેન વા તૈલેનાભ્યજ્યાત્| અવગાઢપદં વા સૂચીકૂર્ચકેન પ્રચ્છાય ભૂયો ભૂયઃ પ્રદિહ્યત કપોતપઙ્કામૂલેન લાઙ્ગલિકામૂલેન વા મહિષીક્ષીરપિષ્ટેન| ઘૃષ્ટલિપ્તમેરણ્ડપત્રાવચ્છાદિતં રાત્રિમુષિતં માહિષનવનીતેન લિમ્પેત્| માર્કવપત્રસહચરપુષ્પપક્વં વા| વાર્તાકફલૈસ્તૈલં પક્વં ક્ષૌદ્રાઞ્જનયુક્તમાલેપઃ| સક્ષૌદ્રો વા ક્ષુદ્રવાર્તાકરસઃ| જલશૂકો વા પલાશક્ષારસાન્દ્રઃ| ગોશકૃતા વા ઘૃષ્ટમિન્દ્રલુપ્તમરુષ્કરરસેનાવલિપ્યાન્તર્ધૂમદગ્ધકૂર્મમશ્યાવચૂર્ણયેત્| કૂર્મકપાલભસ્મના વા સુરસારસાક્તેન પ્રદિહ્યાત્| હસ્તિદન્તમષ્યા વા તૈલાન્વિતયા| પૂતિકરઞ્જપત્રાણિ વા સસૈન્ધવાનિ લેપઃ| પિપ્પલ્યઞ્જનરસાઞ્જનબાકુચિકાફલલોહરજાંસિ વા ગોમૂત્રપિષ્ટાનિ| ખલતિવિહિતાનિ ચાચરેત્| સલિલસેકમારોમોદ્ગમાત્ પરિહરેત્||૧૫||

આરોમોદ્ગમાત્ પરિહરેદિત્યેવમન્તમિન્દ્રલુપ્તે| યથાસન્નિમિતિ શીર્ષરોમનૈકટ્યેન સિરાવ્યધઃ| તુત્થાદિભિર્લેપઃ શીર્ણરોમસ્થાને| ભદ્રદારુકુટન્નટાભ્યાં નિર્વાપણાય લેપયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| ભદ્રદારુર્દેવદારુઃ અથવા ચિત્રકાદિસિદ્ધેન તૈલેનાભ્યજ્યાત્| અવગાઢપદં બહુપ્રવિષ્ટશસ્ત્રપદં કૃત્વા સૂચીકૂર્ચકેન પ્રચ્છાનમ્| કપોતપઙ્કા સુવર્ચલા તસ્યા મૂલેન લાઙ્ગલિકામલેન વા મહિષીક્ષીરપિષ્ટેન પુનઃ પુનઃ પ્રદેહઃ| ઘૃષ્ટલિપ્તં ચૈરણ્ડપત્રાવચ્છાદિતં સદ્રાત્રિમુષિતં પ્રાતર્માહિષેણ નવનીતેન લિમ્પેત્| સુબોધમ્| ગોશકૃતા વા ઘૃષ્ટમિન્દ્રલુપ્તમરુષ્કરસ્ય ભલ્લાતકસ્ય રસેનાવલિપ્યાન્તર્ધૂમં ગગ્ધયા કૂર્મમષ્યાવચૂર્ણયેત્| સુરસારસાક્તેન કૂર્મકપાલભસ્મનાઽન્તર્ધૂમદગ્ધેન પ્રદિહ્યાદ્વા| સુરસા મૂર્વા| કૂર્મકપાલઃ કૂર્મપૃષ્ઠમ્| સુબોધમ્| ખુલતિવિહિતાનીત્યૌષધાદીનિ||૧૫||

Adhikarana khalaticikitsA (16) · Śloka 16

ખલતાવિન્દ્રલુપ્તોક્તઃ ક્રમો યથાદોષં ચ સુશુદ્ધિઃ| ત્રિફલાર્જુનસૈર્યકત્વક્પુષ્પકૃષ્ણપિણ્ડીતકફલમૂલનીલોત્પલલોહચૂર્ણકાસીસજમ્બૂમાર્કવમઞ્જિષ્ઠામેષશ્રૃઙ્ગીખદિરરજઃ સકર્દમમર્દિતોક્તાણુતૈલયુક્તમસનસારસમુદ્ગકે ન્યસ્તં કર્દમે માસં નિખાતં સ્થિતમુદ્ધૃતં સૂચીકૂર્ચપ્રચ્છિતાયાઃ ખલતેર્લેપઃ પરં રોમસઞ્જનનઃ| રક્તાગ્નિમન્થપુષ્પકિંશુકનલદમૂલમ્ધુકિંહસ્તિદન્તભસ્માન્યવિક્ષીરપિષ્ટાનિ લેપઃ| જમ્બૂદ્વયત્વક્પત્રમધુકભૃઙ્ગરજસ્ત્રિફલાશ્લેષ્માતકમઞ્જિષ્ઠાફ્ણિજ્જકબલાદ્રાક્ષાજશ્રૃઙ્ગીચપલાતિવિષાકટ્ફલકલ્કેન ક્ષીરિવૃક્ષક્વાથેન ચ તિલતૈલમક્ષતૈલં ચૈકધ્યં સાધયેત્ તન્નસ્યેઽભ્યઙ્ગે ચ નિયુઞ્જ્યાત્| એવમેવ મધુરવર્ગકલ્કેન||૧૬||

મધુરવર્ગકલ્કેનેત્યેવમન્તં ખલતૌ| યથાદોષં સંશુદ્ધિઃ કફેઽધિકે વમનં પિત્તેઽધિકં વિરેચનમિત્યેવમાદિર્યથાદોષાર્થઃ| ત્રિફલાદિરજઃ કર્દમેનાર્દિતોક્તાણુતૈલેન ચ યુક્તમસનસારસમુદ્ગકે બીજકસારસમ્પુટકે ન્યાસ્તં નિસૃષ્ટં કર્દમે માસં નિખાતં સ્થિતમુદ્ધૃતં પ્રચ્છિતખલતૌ લેપઃ| કૃષ્ણમદનસ્ય ફલમ્| રક્તાગ્નિમન્થપુષ્પાદીનાં ભસ્માન્યવિક્ષીરેણાજક્ષીરેણ પિષ્ટાનિ લેપઃ| રક્તો લોહિતોઽગ્નિમન્થસ્તસ્ય પુષ્પમ્| જમ્બૂત્વગાદિકલ્કેન ક્ષીરિવૃક્ષક્વાથેન ચ તિલતૈલમક્ષતૈલં ચ મિશ્રીકૃત્ય સાધિતં નસ્યેઽભ્યઙ્ગે ચ યુઞ્જ્યાત્| મધુરવર્ગકલ્કેનૈવમેવેતિ ક્ષીરિવૃક્ષક્વાથે મધુરવર્ગં કલ્કં દત્વા તિલતૈલમક્ષતૈલં ચૈકધ્યં સાધયેન્નસ્યેઽભ્યઙ્ગે ચ|| ૧૬||

Adhikarana palitacikitsA (17) · Śloka 17

ખલતિપલિતયોશ્ચ પ્રયોગાન્ પરસ્પરં વિદધ્યાત્||૧૭||

ખલતિપ્રયોગાન્ પલિતે પલિતપ્રયોગાન્ ખલતૌ ચ વિદધ્યાદિતિ પરસ્પરસ્યાર્થઃ||૧૭||

Adhikarana akAlapalitacikitsA (18) · Śloka 18

અકાલપલિતેષુ વાતાદીનવેક્ષ્ય સ્નેહસ્વેદસંશોધનાસ્રવિસ્રાવણાનિ કુર્યાત્| તતોઽસ્યાર્દિતપ્રોક્તમણુતૈલં નસ્યમભ્યઞ્જનં ચ| મધુકામલકમાક્ષિકૈઃ કેશમૂલાનિ લિમ્પેત્| તિલામલકક્ષૌદ્રતૈલૈર્વા| તત્થકાભ્રકમ્બ્વસ્થિકાસીસકિટ્ટશર્કરાભિર્વા| સૈર્યકપુષ્પનીલિનીત્રિફલાભૃઙ્ગરજોભિર્વા કૃષ્ણાજમૂત્રપિષ્ટૈઃ| અસનપુષ્પપત્રમયે પાત્રે બહિરામલકીકલ્કપ્રદિગ્ધે નિહિતમક્ષતૈલં ષણ્માસં વ્રીહિપલ્લે સ્થિતમભ્યઙ્ગાન્નાવનાત્ ચ પલિતં જયતિ| અયમેવ કલ્પઃ સૈરીયકેઽપિ| કપિકચ્છૂફલમૂલગર્ભમક્ષતૈલં સિદ્ધમયઃપાત્રે પૂર્વવત્ સ્થિતં સમાનં પૂર્વેણ| રામતરણીમૂલપલદ્વયં યષ્ટીમધુકપલં સારિવાર્ધપલમેકત્રજર્જરીકૃતમક્ષતૈલપલૈર્દશભિરાપ્લુતં લોહભાજને દશાહં દિવસકરકરપ્રતપ્તં નાવનાત્ પલિતઘ્નં સર્વેન્દ્રિયદાર્ઢ્યાવહં ચ| કૃષ્ણતિલતિલપર્ણીત્રિફલામધુકકાસીસપદ્મકકર્દમમાંસીમાર્કવમસનપત્રસ્વરસપિષ્ટં ત્રિરાત્રમયઃપાત્રે સ્થાપયેત્| તતઃ પૂર્વોક્તરસદ્રુતેન પદ્મિનીકર્દમપ્રલિપ્તધૌતાન્ કેશાન્ કપાલં ચ લેપયેત્| તતઃ પદ્મિનીકર્દમૈઃ પ્રચ્છાદ્ય કૌશેયેન વેષ્ટયેત્| તૃતીયે ચાહ્નિ પ્રક્ષાલ્યૈવમેવ કુર્યાત્| એવમલિકુલનીલાઃ કેશાઃ શિરો વિભૂષયન્તિ||૧૮||

અકાલપલિતેષ્વિતિ પરિણામપલિતે રસાયનોક્તેરકાલ ઇતિ વિશેષણમ્| વાતાદીનવેક્ષ્યેતિ તદ્યોગ્યતયા| સુબોધમ્| કેશમૂલાનિ કેશસ્થાનાનિ મધુકાદિભિર્લિમ્પેત્| તિલાદિભિર્વા તુત્થકાદિભિર્વા કાસીસકિટ્ટં કાસીસત્વક્| સૈર્યકપુષ્પાદિભિર્વા કૃષ્ણાજસ્ય મૂત્રેણ પિષ્ટૈઃ| અસનસ્ય પુષ્પૈઃ પત્રૈશ્ચ વર્ધિકાકૃતિપાત્રં કર્તવ્યમેતચ્ચ બહિરામલકલ્કેન તથા પ્રદેહ્યં યથા તૈલાધિકરણતાં યાતિ| તતઃ તસ્મિન્ પાત્રે બિભીતકતૈલં નિધેયમ્| તતસ્તત્ ષણ્માસં વ્રીહિરાશૌ સ્થાપ્યમ્| તત્તૈલમભ્યઙ્ગાન્નાવનાચ્ચ પલિતં જયતિ| અયમેવાસનપુષ્પપત્રવિધિઃ સૈરીયકોપે| સૈરીયકં સહચરમામ્લયનં ચ| કપિકચ્છ્વાઃ ફલાનિ મૂલાનિ ચ ગર્ભં દત્વાઽક્ષતૈલં સિદ્ધમયઃપાત્રે પૂર્વવદિતિ ષણ્માસં વ્રીહિપલ્લે સ્થિતં પૂર્વેણાસનપાત્રસ્થિતતૈલેન ગુણૈઃ સમાનમ્| રામતરણ્યાદિકં જર્જરીકૃત્ય દશભિરક્ષતૈલપલૈરાપ્લુતં લોહપાત્રે દશાહમાદિત્યકિરણૈઃ પ્રતપ્તં સન્નાવનાત્ પલિતઘ્નત્વાદિગુણમ્| રામતરણી સર્યકઃ| કૃષ્ણતિલાદિકમસનપત્રરસપિષ્ટમયઃપાત્રે ત્રિરાત્રં સ્થાપયેત્| તતોઽનન્તરમસનપત્રરસદ્રુતેન પદ્મિનીકર્દમેન પ્રલિપ્તાન્ પુનર્ધૌતાન્ કેશાન્ પદ્મપત્રૈઃ પ્રચ્છાદ્ય કૌશેયપટ્ટેન વેષ્ટયેત્| તતસ્તૃતીયેઽહનિ પ્રક્ષાલ્ય પુનરેવમેવ લેપાદિકં કુર્યાત્| એવમિત્યનયા ક્રિયયા અલિકુલવદ્ ભ્રમરસંહતિવન્નીલાઃ કચાઃ શિરો વિભૂષયન્તિ||૧૮||

Adhikarana khalatyAdau nasyAdikramaH (19) · Śloka 19

ભવતિ ચાત્ર- ખલતૌ પલિતે વલ્યાં હરિલ્લોમ્નિ ચ શોધિતમ્| નસ્યવક્ત્રશિરોભ્યઙ્ગપ્રદેહૈઃ સમુપાચરેત્||૧૯||

ખલત્યાદિકે વમનાદિશોધિતં પુરુષં યોગ્યૈર્નસ્યાદિભિરુપાચરેત્| હરિલ્લોમા કપિલકેશઃ ||૧૯||

Adhikarana bRuhatyAdinAvanam (20) · Śloka 20

સિદ્ધં તૈલં બૃહત્યાદ્યૈર્જીવનીયૈશ્ચ નાવનમ્||૨૦||

બૃહત્યાદ્યૈર્હ્રસ્વપઞ્ચમૂલદ્રવ્યૈર્જીવનીયૈર્જીવન્તીકાકોલ્યાદિભિશ્ચ સિદ્ધં તૈલં ખલત્યાદૌ નાવનં હિતમ્||૨૦||

Adhikarana sahacarAditailAni nAvanArthe (21) · Śloka 21

ક્ષીરાત્ સાહચરાત્ ભૃઙ્ગરજસઃ સૌરસાદ્રસાત્| પ્રસ્થસ્તૈલસ્ય કુડવો યષ્ટીમધુપલાન્વિતઃ| સિદ્ધશ્શૈલાસને ભાણ્ડે શ્રૃઙ્ગે મેષસ્ય વા સ્થિતઃ| નસ્યં સ્યાત્......................................||૨૧||

ક્ષીરાદીનાં પ્રત્યેકસ્ય પ્રસ્થેન મધુયષ્ટીપલાન્વિતઃ સિદ્ધસ્તૈલસ્ય કુડવઃ શૈલાદ્યન્યતમે ભાણ્ડે સ્થિતઃ ખલત્યાદિષુ નસ્યં સ્યાત્||૨૧||

Adhikarana dugdhikAdilepaH (22) · Śloka 22

........ક્ષીરપિષ્ટૌ વા દુગ્ધિકાકરવીરકૌ| ઉત્પાટ્ય પલિતં દેયાવાશયે પલિતાપહૌ||૨૨||

અથવા દુગ્ધિકાકરવીરકૌ ક્ષીરેણ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટૌ પલિતમુત્પાટ્યાશયે પલિતમૂલે દેયૌ||૨૨||

Adhikarana mahAnIlatailam (23) · Śloka 23

આદિત્યવલ્લ્યા મૂલાનિ કૃષ્ણસૈરેયકસ્ય ચ| ફલં કૃષ્ણશણાત્પત્રં સુરસાદ્યષ્ટિમાર્કવમ્| સુરાહ્વં કાકમાચી ચ પૃથગ્દશપલાંશિકમ્| પ્રપૌણ્ડરીકમઞ્જિષ્ઠાલોધ્રકૃષ્ણાગરુત્પલમ્| આમ્રાસ્થિકર્દમઃ કૃષ્ણો મૃણાલી રક્તચન્દનમ્| નીલીભલ્લાતકાસ્થીનિ કાસીસં મદયન્તિકા| સોમરાજ્યસનં શસ્ત્રં કૃષ્ણં પિણ્ડીતચિત્રકૌ| પુષ્પાણ્યર્જુનકાશ્મર્યા આમજમ્બૂફલાઞ્જનમ્| પ્રત્યેકં પઞ્ચપલિકં પિષ્ટં સત્રિફલાકણમ્| અક્ષતૈલાઢકં તેન પચેદ્ધાત્રીરસાર્મણે| કુર્યાદાદિત્યપાકં વા યાવચ્છુષ્કો ભવેદ્રસઃ| લોહપાત્રે તતઃ પૂતં મહાનીલં પ્રયોજિતમ્| તત્પાને નાવનેઽભ્યઙ્ગે શુદ્ધસ્ય નિયતાત્મનઃ| સર્વજત્રૂર્ધ્વરોગઘ્નં પલિતઘ્નં વિશેષતઃ| એભિરેવ ચ ભૈષજ્યૈઃ શિરોવક્ત્રઞ્ચ લેપયેત્||૨૩||

આઇત્યવલ્લ્યા ઇત્યાદિના મહાનીલાખ્યો યોગઃ| આદિત્યવલ્યર્કવલ્લી તસ્યા મૂલાનિ| કૃષ્ણસૈરેયકઃ કાલસહચરઃ તસ્યાપિ મૂલાનિ| કૃષ્ણશણસ્ય ફલમ્| યષ્ટિમાર્કવં નલિકા ભૃઙ્ગરજઃ| આદિત્યવલ્લીમૂલાદિકાકમાચ્યન્તં પૃથગ્દશપલભાગિકમ્| પ્રપૌણ્ડરીકાદિકં પ્રત્યેકં પઞ્ચપલપ્રમાણમ્| કૃષ્ણમિતિ શસ્ત્રવિશેષણમ્| પિણ્ડીતકો મદનઃ| આમમપક્વં જમ્બૂફલમ્| એતત્સર્વં પિષ્ટં કૃત્વા તેન ધાત્રીરસસ્યામલકરસસ્યાર્મણો દ્રોણઃ દ્વાદશાધિકાનિ પઞ્ચપલશતાનિ| તસ્મિન્નક્ષતૈલસ્ય વિભીતકતૈલસ્યાઢકમષ્ટાવિંશત્યધિકં પલશતં લોહભાજને મન્દં પચેદ્યાવદ્રસઃ શુષ્કો ભવેત્તાવદાદિત્યપાકં વા કુર્યાત્| તતઃ પૂતં મહાનીલસંજ્ઞં તત્તૈલં પઞ્ચકર્મશુદ્ધસ્ય નિયતાત્મનો જિતેન્દ્રિયસ્ય પાનાદિષુ પ્રયોજિતં સર્વાન્ જત્રૂર્ધ્વરોગાન્ હન્તીતિ સર્વજત્રૂર્ધ્વરોગઘ્નં વિશેષતઃ પલિતઘ્નં ભવતિ| એભિરિત્યાદિત્યવલ્લ્યાદિભિઃ| સુબોધમ્ ||૨૩||

Adhikarana pralepanAni (24) · Śloka 24

ક્ષીરંપ્રિયાલં યષ્ટ્યાહ્વં જીવનીયો ગણસ્તિલાઃ| કૃષ્ણાઃ પ્રલેપો વક્ત્રસ્ય હરિલ્લોમવલીહિતઃ| તિલાઃ સામલકાઃ પદ્મકિઞ્જલ્કો મધુકં મધુ| બૃંહયેદ્રઞ્જયેચ્ચૈતત્ કેશાન્ મૂર્ધ્નઃ પ્રલેપનાત્| પચેત્ સૈન્ધવશુક્તામ્લૈરયશ્ચૂર્ણં સતણ્ડુલમ્| તેનાલિપ્તં શિરઃશુદ્ધમસ્નિગ્ધમુષિતં નિશામ્| તત્પ્રાતસ્ત્રિફલાધૌતં સ્યાત્કૃષ્ણસ્નિગ્ધમૂર્દ્ધજમ્||૨૪||

ક્ષીરાદિભિઃ કૃષ્ણતિલાન્તૈર્વક્ત્રસ્ય પ્રલેપો હરિલ્લોમસુ વલીષુ ચ હિતઃ| વલયસ્ત્વક્સઙ્કોચાઃ| તિલાદિકં મૂર્ધ્નઃ પ્રલેપનાત્ કેશાન્ બૃંહયેચ્ચ રઞ્જયેચ્ચ| પચેદિત્યાદિ સુબોધમ્| સમતણ્ડુલમયસઃ કૃષ્ણલોહસ્ય ચૂર્ણં સૈન્ધવજલમ્| અમ્લોઽપિ તક્રાદ્યન્યતમઃ| તતો રેચનસ્યેન શુદ્ધમસ્નિગ્ધમનભ્યક્તં શિરસ્તેન લેપનદ્રવ્યેણાસમન્તાત્ લિપ્તં નિશામુષિતં પ્રાતઃ ત્રિફલાક્વાથેન ધૌતં તત્ શિરઃ કૃષ્ણસ્નિગ્ધમૂર્દ્ધજં કૃષ્ણાઃ સ્નિગ્ધાશ્ચ મૂર્દ્ધજા યસ્મિંસ્તત્ સ્યાત્|| ૨૪||

Adhikarana keSarAgaH (25) · Śloka 25

અયશ્ચૂર્ણોઽમ્લપિષ્ટશ્ચ રાગઃ સત્રિફલો વરઃ||૨૫||

અયશ્ચૂર્ણોઽમ્લેન મદ્યાદિના પિષ્ટસ્ત્રિફલાયુક્તો વરઃ શ્રેષ્ઠો રાગઃ કેશરાગઃ||૨૫||

Adhikarana aBya~jjanayogaH (26) · Śloka 26

કન્યાયાસ્તિલનિમ્બબીજમ્ધુકશ્રેષ્ઠાવચામાર્કવાત્| ચૂર્ણં છાગલગવ્યમાહિષપલસ્નેહેન સમ્પ્લાવિતમ્| પાત્રે સ્થાપિતમાયસે ક્ષિતિતલે માસં નિધાયોદ્ધૃતમ્| પાલિત્યં ખલતિઞ્ચ દર્પણનિભાં હન્ત્યેતદભ્યઞ્જનાત્||૨૬||

કન્યાયાશ્ચૂર્ણં છાગલાદિમાંસં વિપાચ્ય જાતેન સ્નેહેન સમ્પ્લાવિતમાલોડિતમ્| સુબોધમ્| કન્યાસ્થૂલૈલા||૨૬||

Adhikarana nAvanABya~ggayostailam (27) · Śloka 27

બીજૈઃ શ્લેષ્માતકસ્ય વ્યપગમિતતુષૈઃકાઞ્જિકશ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈર્યલ્લિપ્તાલ્લોહદણ્ડાદ્દિનકરકિરણૈસ્તાપિતાત્ પ્રચ્યતેવ| તત્તૈલં કેશકાર્ષ્ણ્યં જનયતિ પરમં નાવનાભ્યઞ્જનાભ્યાં મૂર્દ્ધઘ્રાણાક્ષિદન્તશ્રવણગલરુજં હન્તિ નિશ્શેષતશ્ચ||૨૭||

લોહદણ્ડશ્શસ્ત્રમયયષ્ટિસ્તસ્માદમ્લકાઞ્જિકપિષ્ટશ્લેષ્માતકબીજલિપ્તાદાતપસ્થિતાદ્યત્તૈલં ચ્યવતે તન્નાવનેનાભ્યઞ્જનેન ચ કેશકાર્ષ્ણ્યં જનયતિ નિશ્શેષતશ્ચ મૂર્દ્ધાદિરુજં હરતિ||૨૭||

Adhikarana balAditailam (28) · Śloka 28

બલામધૂકમધુકવિદારીચન્દનોત્પલૈઃ| જીવકર્ષભકદ્રાક્ષાશર્કરાભિશ્ચ સાધિતઃ| પ્રસ્થસ્તૈલસ્ય સક્ષીરો જાઙ્ગલાર્ધતુલારસે| નસ્યં સર્વોર્ધ્વજત્રૂત્થવાતપિત્તામયાપહમ્||૨૮||

જાઙ્ગલમાંસસ્યાર્ધતુલા તુલાર્ધં તસ્ય રસે કષાયે કલ્કિતૈર્બલાદિભિઃ સમક્ષીરસ્તૈલસ્ય પ્રસ્થઃ સાધિતઃ તેન નસ્યં સર્વાનૂર્ધ્વજત્રૂત્થાનામયાનપહન્તિ|| ૨૮||

Adhikarana mayUraghRutam (29) · Śloka 29

મયૂરં પક્ષપિત્તાન્ત્રપાદવિટ્તુણ્ડવર્જિતમ્| દશમૂલબલારાસ્નામધુકૈસ્ત્રિફલૈર્યુતમ્| જલે પક્ત્વા ઘૃતપ્રસ્થં તસ્મિન્ ક્ષીરસમં પચેત્| કલ્કિતૈર્મધુરદ્રવ્યૈઃ સર્વજત્રૂર્ધ્વરોગજિત્| તદભ્યાસીકૃતં પાનબસ્ત્યભ્યઞ્જનનાવનૈઃ||૨૯||

પક્ષાદિરહિતં મયૂરં ત્રિફલૈસ્ત્રિપલપ્રમાણૈર્દ્દશમૂલાદિભિર્યુતં જલે ષોડશગુણે પક્ત્વા પાદાવશેષિતે તસ્મિન્ ક્વાથે કલ્કિતૈર્મધુરસ્કન્ધદ્રવ્યૈઃ ક્ષીરસમં ઘૃતસ્ય પ્રસ્થં દ્વાત્રિંશત્પલાનિ પચેત્તદ્ ઘૃતં પાનાદિભિરભ્યાસીકૃતં શીલિતં સર્વાન્ જત્રૂર્ધ્વરોગાન્ જયતિ||૨૯||

Adhikarana mahAmAyUraghRutam (30) · Śloka 30

એતેનૈવ કષાયેણ ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| ચતુર્ગુણેન પયસા કલ્કૈરેભિશ્ચ કાર્ષિકૈઃ| જીવન્તીત્રિફલામેદામૃદ્વીકર્દ્ધિપરુષકૈઃ| સમઙ્ગાચવિકાભાર્ઙ્ગીકાશ્મરીકર્કટાહ્વયૈઃ| આત્મગુપ્તામહામેદાતાલખર્જૂરમસ્તકૈઃ| મૃણાલબિસખર્જૂરયષ્ટીમધુકજીવકૈઃ| શતાવરીવિદારીક્ષુબૃહતીસારિવાયુગૈઃ| મૂર્વાશ્વદંષ્ટ્રર્ષભકશ્રૃઙ્ગાટકકશેરુકૈઃ| રાસ્નાસ્થિતાતામલકીસૂક્ષ્મૈલાશઠિપૌષ્કરૈઃ| પુનર્નવાતવક્ષીરીકાકોલીધન્વયાસકૈઃ| મધુકાક્ષોડવાતામમુઞ્જાતાભિષુકૈરપિ| મહામાયૂરમિત્યેતન્માયૂરાદધિકં ગુણૈઃ| ધાત્વિન્દ્રિયસ્વરભ્રંશશ્વાસકાસાર્દિતાપહમ્| યોન્યસૃક્શુક્રદોષેષુ શસ્તં વન્ધ્યાસુતપ્રદમ્||૩૦||

એતેનૈવ પક્ષાદિરહિતમયૂરદશમૂલાદિકષાયેણ ઘૃતપ્રસ્થં ચતુર્ગુણેન ક્ષીરેણ સહ પચેત્| એભિશ્ચ કાર્ષિકૈઃ કલ્કૈઃ કૈરિત્યાહ જીવન્ત્યાદિભિઃ| મૃદ્વીકા દ્રાક્ષા| સમઙ્ગા મઞ્જિષ્ઠા| તાલસ્ય ખર્જૂરસ્ય ચ મસ્તકં શાખાપુચ્છઃ| બિસખર્જૂરત્યત્ર પદ્મનાલસ્ય ખર્જૂરફલાનાઞ્ચ ગ્રહણમ્| સારિવાયુગં દ્વે સારિવે| સ્થિરા સાલપર્ણી| વાતામં ફલવેશેષઃ| એતન્મહામાયૂરં નામ ઘૃતં માયૂરાત્ ઘૃતાત્ ગુણૈરધિકમ્| ધાત્વિન્દ્રિયસ્વરભ્રંશાદીનપહન્તીતિ તદુક્તમ્| યોન્યાદિદોષેષુ શસ્તમ્| વન્ધ્યાયા દોષોપઘાતાત્સુતપ્રદમ્| માયૂરવચ્છેષમ્ ||૩૦||

Adhikarana atideshena AkhvAdighRutAni (31) · Śloka 31

આખુભિઃ કુક્કુટૈર્હંસૈઃ શશૈશ્ચેતિ પ્રકલ્પયેત્||૩૧||

ઇત્યેનેનૈવ વિધાનેનાખ્વાદિભિઃ પૃથગ્ઘૃતં કલ્પયેત્ પૂર્વક એવ વિષયે|| ૩૧||

Adhikarana jatrUrdhvarogopasaMhAraH (32-28) · Śloka 28

જત્રૂર્ધ્વજાનાં વ્યાધીનામેકત્રિંશચ્છતદ્વયમ્| પરસ્પરમદ્સઙ્કીર્ણં વિસ્તરેણ પ્રકાશિતમ્| ઊર્ધ્વમૂલમધઃ શાખમૃષયઃ પુરુષં વિદુઃ| મૂલપ્રહારિણસ્તસ્માદ્રોગાન્ શીઘ્રતરં જયેત્| સર્વેન્દ્રિયાણિ યેનાસ્મિન્ પ્રાણા યેન ચ સંશ્રિતાઃ| તેન તસ્યોત્તમાઙ્ગસ્ય રક્ષાયામાદૃતો ભવેત્||૩૨|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે શિરોરોગપ્રતિષેધો નામાષ્ટવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૮||

ઊર્ધ્વાઙ્ગચિકિત્સામુપસઞિહીર્ષુરિદમાહ-જત્રૂર્ધ્વજાનામિત્યાદિ| શતદ્વયમેકત્રિંશદધિકં પરસ્પરમસઙ્કીર્ણમૂર્ધ્વજત્રુગદાનાં વિસ્તરેણ પ્રકાશિતમ્| તદ્યથા-ચતુર્નવતિર્નેત્રરોગાઃ, પઞ્ચવિંશતિઃ કર્ણરોગાઃ, કોપૂર્વૈરેકીકૃત્યૈકોનવિંશત્યધિકં શતમ્ ભવતિ| નાસારોગા અષ્ટાદશ પૂર્વૈરેકીકૃત્ય સપ્તત્રિંશદધિકં શત ભવતિ| મુખરોગાઃ પઞ્ચસપ્તતિઃ| પૂર્વૈરેકીકૃત્ય શતદ્વયં દ્વાદશાધિકં ભવતિ| શિરોરોગા એકોનવિંશતિઃ| પૂર્વૈરેકીકૃત્ય તદૈકત્રિંશદધિકં શતદ્વયં ભવતિ| યસ્માદૃષયઃ પુરુષમૂર્ધ્વમૂલમધઃ શાખં વિદુસ્તસ્માન્મૂલપ્રહારિણો રોગાનતિશીઘ્રં જયેત્| યેનાસ્મિન્નુત્તમાઙ્ગે સર્વેન્દ્રિયાણિ સંશ્રિતાનિ યેન ચાસ્મિન્ પ્રાણાઃ સંશ્રિતાઃ તેનોત્તમાઙ્ગરક્ષાયામાદૃતો ભવેદિતિ|| ૩૨|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે અષ્ટવિંશોઽધ્યાયઃ