Adhikarana atha shirorogavij~jAnIyo nAma saptaviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
અથાતઃ શિરોરોગવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातः शिरोरोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ઊર્ધ્વાઙ્ગે શિરસિ કેશાન્તે યે રોગાસ્તેષાં હેત્વાદિકં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે||૧||
Adhikarana SirorogANAM sAmAnyo hetuH (2) · Śloka 2
ધૂમાતપતુષારામ્બુક્રીડાતિસ્વપનજાગરૈઃ| ઉત્સ્વેદાધિપુરોવાતબાષ્પનિગ્રહરોદનૈઃ| અત્યમ્બુમદ્યપાનેન કૃમિભિર્વેગધારણૈઃ| ઉપધાનમૃજાભ્યઙ્ગદ્વેષાધઃ પ્રતતેક્ષણૈઃ| અસાત્મ્યગન્ધદુષ્ટામભાષ્યાદ્યૈશ્ચ શિરોગતાઃ| જનયન્ત્યામયાન્ દોષાઃ........................||૨||
धूमातपतुषाराम्बुक्रीडातिस्वपनजागरैः| उत्स्वेदाधिपुरोवातबाष्पनिग्रहरोदनैः| अत्यम्बुमद्यपानेन कृमिभिर्वेगधारणैः| उपधानमृजाभ्यङ्गद्वेषाधः प्रततेक्षणैः| असात्म्यगन्धदुष्टामभाष्याद्यैश्च शिरोगताः| जनयन्त्यामयान् दोषाः........................||२||
🔊 Audio coming soon
ધૂમાતપેત્યાદિ| શિરોરોગાણાં સામાન્યહેતુભિર્ધૂમાતપાદિભિઃ શિરસિ ગતા દોષાઃ વાતાદયઃ આમયાન્ જનયન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| તુષારો હિમમ્| અમ્બુક્રીડા જલક્રીડા| અતિશબ્દઃ સ્વપ્નજાગરાભ્યાં સમ્બધ્યતે| ઉત્સ્વેદ ઊર્ધ્વસ્વેદઃ| વાતશબ્દઃ અધિપુરોભ્યાં સમ્બધ્યતે| અધિવાતોઽધિકવાતઃ| બાષ્પનિગ્રહોઽશ્રુવેગવિધારણમ્| રોદનમત્યર્થેનેત્યર્થાત્| અતિશબ્દોઽમ્બુમદ્યાભ્યામ્| દ્વેષશબ્દઃ ઉપધાનાદિભિઃ| ઉપધાનં શિરોવિશ્રમણં શય્યાયામ્| મૃજા શુદ્ધિરુભયતઃ| અધઃ પ્રતતં સન્તતં કૃત્વેક્ષણમ્| અદિગ્રહણેનાન્યેષાં સ્રોતોલેપનવાતક્ષોભણાદીનાં ગ્રહણમ્||૨||
Adhikarana vAtajaH shirastApaH (3) · Śloka 3
.........................તત્ર મારુતકોપતઃ| નિસ્તુદ્યતે ભૃશં શઙ્ખૌ ઘાટા સમ્ભિદ્યતે તથા| ભ્રુવોર્મધ્યં લલાટં ચ પતતીવાતિવેદનમ્| બાધ્યેતે સ્વનતઃ શ્રોત્રે નિષ્કૃષ્યેત ઇવાક્ષિણી| ઘૂર્ણતીવ શિરઃ સર્વં સન્ધિભ્ય ઇવ મુચ્યતે| સ્ફુરત્યતિ સિરાજાલં કન્ધરાહનુસઙ્ગ્રહઃ| પ્રકાશાસહતા ઘ્રાણસ્રાવોઽકસ્માદ્વ્યથાશ્રમૌ| માર્દવં મર્દનસ્નેહસ્વેદબન્ધૈશ્ચ જાયતે| શિરસ્તાપોઽયમ્...............................||૩||
.........................तत्र मारुतकोपतः| निस्तुद्यते भृशं शङ्खौ घाटा सम्भिद्यते तथा| भ्रुवोर्मध्यं ललाटं च पततीवातिवेदनम्| बाध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येत इवाक्षिणी| घूर्णतीव शिरः सर्वं सन्धिभ्य इव मुच्यते| स्फुरत्यति सिराजालं कन्धराहनुसङ्ग्रहः| प्रकाशासहता घ्राणस्रावोऽकस्माद्व्यथाश्रमौ| मार्दवं मर्दनस्नेहस्वेदबन्धैश्च जायते| शिरस्तापोऽयम्...............................||३||
🔊 Audio coming soon
તત્રેત્યાદિના રોગવિશેષા ઉચ્યન્તે| વાતદ્ધેતોઃ શિરસિ શઙ્ઘનિસ્તોદાદિકં ભવતિ| શઙ્ખો ભ્રૂકર્ણમધ્યમ્| નિસ્તોદો વ્યથાનમ્| ઘાટા શઙ્ખસ્યોપરિ| સ્વનતઃ શબ્દાચ્છ્રોત્રે બાધ્યેતે| કન્ધરાયા ગ્રીવાયા હન્વોશ્ચ સઙ્ગ્રહઃ સ્તબ્ધત્વમ્| અકસ્માદકારણેનૈવ વ્યથા ચ શમશ્ચ| અસ્ય શઙ્ખનિસ્તોદાદિકસ્ય મર્દનાદિભિર્માર્દવં જાયતે| અયમેવંરૂપો રોગો નામ્ના શિરસ્તાપઃ||૩||
Adhikarana arddhAvaBedakaH (4) · Śloka 4
........અર્ધે તુ મૂર્ધ્નઃ સોઽર્ધાવભેદકઃ| પક્ષાત્ કુપ્યતિ માસાદ્વા સ્વયમેવોપશામ્યતિ| અતિવૃદ્ધસ્તુ નયનં શ્રવણં વા વિનાશયેત્||૪||
........अर्धे तु मूर्ध्नः सोऽर्धावभेदकः| पक्षात् कुप्यति मासाद्वा स्वयमेवोपशाम्यति| अतिवृद्धस्तु नयनं श्रवणं वा विनाशयेत्||४||
🔊 Audio coming soon
એષ એવાર્ધે ભવન્નાર્ધાવભેદક ઉચ્યતે| ઉભયરૂપોઽપિ ચ સ્વયમેવ શામ્યતિ| પક્ષાદ્વા માસાદ્વા પુનઃ પુનઃ કુપ્યતિ| યદા ત્વતિવૃદ્ધો ભવતિ તદા નયનં વા શ્રવણં વા વિનાશયેત્ ||૪||
Adhikarana pittajaH Siro~aBitApaH (5) · Śloka 5
શિરોઽભિતાપે પિત્તોત્થે શિરોધૂમાયનં જ્વરઃ| સ્વેદોઽક્ષિદહનં મૂર્ચ્છા નિશિ શીતૈશ્ચ માર્દવમ્||૫||
शिरोऽभितापे पित्तोत्थे शिरोधूमायनं ज्वरः| स्वेदोऽक्षिदहनं मूर्च्छा निशि शीतैश्च मार्दवम्||५||
🔊 Audio coming soon
પિત્તહેતુકે શિરોઽભિતાપાખ્યે રોગે શિરોધૂમાયનાદિકં લિઙ્ગમ્| ધૂમાયનં ધૂમસ્યેવાનુભવઃ| અત્ર ચ વ્યથાયા નિશિ માર્દવં શીતૈશ્ચાન્યદપિ||૫||
Adhikarana kaPajaH Siro~aBitApaH (6) · Śloka 6
અરુચિઃ કફજે મૂર્ધ્નો ગુરુસ્તિમિતશીતતા| સિરાઽનિષ્પન્દતાલસ્યં રુડ્મન્દાહ્ન્યધિકા નિશિ| તન્દ્રા શૂનાક્ષિકૂટત્વં કર્ણકણ્ડૂયનં વમિઃ||૬||
अरुचिः कफजे मूर्ध्नो गुरुस्तिमितशीतता| सिराऽनिष्पन्दतालस्यं रुड्मन्दाह्न्यधिका निशि| तन्द्रा शूनाक्षिकूटत्वं कर्णकण्डूयनं वमिः||६||
🔊 Audio coming soon
અરુચ્યાદિકં કફજે શિરોઽભિતાપે લિઙ્ગમ્| મૂર્ધ્નઃ શિરસો ગુરુતા સ્તિમિતતા શીતતા ચ| અહ્નિ મન્દા રુગ્ભવતિ નિશિ ચાધિકં ભવતિ| અક્ષિકૂટમક્ષિશિવિરમ્||૬||
Adhikarana raktajaH Siro~aBitApaH (7) · Śloka 7
રક્તાત્ પિત્તાધિકરુજઃ...................||૭||
रक्तात् पित्ताधिकरुजः...................||७||
🔊 Audio coming soon
રક્તાત્તુ શિરોઽભિતાપઃ પિત્તશિરોઽભિતાપાધિકરુજો ભવતિ||૭||
Adhikarana sarvajaH Siro~aBitApaH (8) · Śloka 8
...............સર્વૈઃ સ્યાત્ સર્વલક્ષણઃ||૮||
...............सर्वैः स्यात् सर्वलक्षणः||८||
🔊 Audio coming soon
સર્વૈઃ સન્નિપાતેન સર્વલક્ષણો વાતાદિસર્વલક્ષણયુક્તઃ શિરસ્તાપઃ સ્યાત્||૮||
Adhikarana krimijaH Siro~aBitApaH (9) · Śloka 9
સઙ્કીર્ણૈર્ભોજનૈર્મૂર્ધ્નિ ક્લેદિતે રુધિરામિષે| કોપિતે સન્નિપાતે ચ જાયન્તે મૂર્ધ્નિ જન્તવઃ| શિરસસ્તે પિબન્તોઽસ્રં ઘોરાઃ કુર્વન્તિ વેદનાઃ| ચિત્તવિભ્રંશજનનીર્જ્વરઃ કાસો બલક્ષયઃ| રૌક્ષ્યશોફવ્યથચ્છેદદાહસ્ફુરણપૂતિતાઃ| કપાલે તાલુશિરસોઃ કણ્ડૂઃ શોફઃ પ્રમીલકઃ| તામ્રાચ્છસિઙ્ઘાણકતો કર્ણનાદશ્ચ જન્તુજે||૯||
सङ्कीर्णैर्भोजनैर्मूर्ध्नि क्लेदिते रुधिरामिषे| कोपिते सन्निपाते च जायन्ते मूर्ध्नि जन्तवः| शिरसस्ते पिबन्तोऽस्रं घोराः कुर्वन्ति वेदनाः| चित्तविभ्रंशजननीर्ज्वरः कासो बलक्षयः| रौक्ष्यशोफव्यथच्छेददाहस्फुरणपूतिताः| कपाले तालुशिरसोः कण्डूः शोफः प्रमीलकः| ताम्राच्छसिङ्घाणकतो कर्णनादश्च जन्तुजे||९||
🔊 Audio coming soon
સઙ્કીર્ણૈરિત્યાદિ| જન્તુજે કૃમિજે શિરોઽભિતાપ ઇતિ વિજ્ઞેયમ્| સઙ્ખીર્ણૈર્નાનારૂપૈર્મિશ્રૈર્ભોજનૈર્મૂર્ધ્નિ શિરસિ રુધિર આમિષે ચ ક્લેદિતે તત્રૈવ ચ સન્નિપાતે કોપિતેઽસ્મિન્ મૂર્ધ્નિ જન્તવઃ કૃમયો જાયન્તે| તે ચ જન્તવઃ શિરસોઽસ્રં પિબન્તો ઘોરા વેદના રુજઃ કુર્વન્તિ| કિમ્ભૂતા વેદના આહ-ચિત્તસ્ય વિભ્રંશજનજીઃ| અત્ર ચ જ્વરાદિકં ભવતિ કપાલે રૌક્ષ્યાદિકં કણ્ડ્વાદિકં તાલુશિરસોઃ| પ્રમીલકઃ સ્તૈમિત્યમ્||૯||
Adhikarana shiraHkampaH (10) · Śloka 10
વાતોલ્બણાઃ શિરઃકમ્પં તત્સંજ્ઞં કુર્વતે મલાઃ||૧૦||
वातोल्बणाः शिरःकम्पं तत्संज्ञं कुर्वते मलाः||१०||
🔊 Audio coming soon
મલાસ્ત્રયે વાતાદયો વાતોલ્બણાઃ શિરઃકમ્પં કુર્વતે તત્સંજ્ઞં નામ્ના શિરઃકમ્પઃ||૧૦||
Adhikarana sha~gkhakaH (11) · Śloka 11
પિત્તપ્રધાનૈર્વાતાદ્યૈઃ શઙ્ખે શોફઃ સશોણિતૈઃ| તીવ્રદાહરુજારાગપ્રલાપજ્વરતૃડ્ભ્રમાઃ| તિક્તાસ્યઃ પીતવદનઃ ક્ષિપ્રકારી સ શઙ્ખકઃ| ત્રિરાત્રાજ્જીવિતં હન્તિ સિધ્યત્યપ્યાશુ સાધિતઃ||૧૧||
पित्तप्रधानैर्वाताद्यैः शङ्खे शोफः सशोणितैः| तीव्रदाहरुजारागप्रलापज्वरतृड्भ्रमाः| तिक्तास्यः पीतवदनः क्षिप्रकारी स शङ्खकः| त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति सिध्यत्यप्याशु साधितः||११||
🔊 Audio coming soon
વાતાદ્યૈસ્ત્રિભિઃ સરક્તૈઃ પિત્તપ્રધાનૈશ્ચ તીવ્રદાહાદિરૂપઃ શઙ્ખે શોફો ભવતિ| ક્ષિપ્રકારી શીઘ્રમુપદ્રવકૃત્| સ શોફો નામ્ના શઙ્ખકઃ ત્રિરાત્રેણ મારયત્યાશુ ચ ત્રિરાત્રસ્ય પુરતઃ સાધિતઃ સિધ્યત્યપિ ન તુ મારયત્યેવ||૧૧||
Adhikarana sUryAvartaH (12) · Śloka 12
પિત્તાનુબન્ધઃ શઙ્ખાક્ષિભ્રૂલલાટેષુ મારુતઃ| રુજાં સસ્પન્દનાં કુર્યાદનુસૂર્યોદયોદયામ્| આમધ્યાહ્નં વિવર્ધિષ્ણુઃ ક્ષુદ્વતઃ સા વિશેષતઃ| અવ્યવસ્થિતશીતોષ્ણસુખા શામ્યત્યતઃ પરમ્| સૂર્યાવર્તઃ સ..............................||૧૨||
पित्तानुबन्धः शङ्खाक्षिभ्रूललाटेषु मारुतः| रुजां सस्पन्दनां कुर्यादनुसूर्योदयोदयाम्| आमध्याह्नं विवर्धिष्णुः क्षुद्वतः सा विशेषतः| अव्यवस्थितशीतोष्णसुखा शाम्यत्यतः परम्| सूर्यावर्तः स..............................||१२||
🔊 Audio coming soon
પ્રધાનો વાતઃ પિત્તેન ગૃહીતાનુબન્ધઃ શઙ્ખાદિષુ સ્પન્દનેન સહ રુજાં કુર્યાત્| સૂર્યોદયસ્ય પશ્ચાદુદયો યસ્યા રુજાયાસ્તામ્| એષા ચ રુગામધ્યાહ્નકાલે વિવર્ધિષ્ણુઃ ક્રમેણ વૃદ્ધિશીલા ભવતિ| ક્ષુદ્વતસ્તુ વિશેષેણ ભવતિ| અતો મધ્યાહ્નાત્ પરમવ્યવસ્થિતશીતોશ્ણસુખા સતી રુક્ શામ્યતિ| અવ્યંવસ્થિતમનિયતં શીતેનોષ્ણેન ચ સુખં યસ્યાઃ સા તથોક્તા| કદાચિદત્ર શીતેનાપિ સુખં કદાચિદુષ્ણેનાપિ| અયમેવંરૂપો રોગો નામ્ના સૂર્યાવર્તઃ||૧૨||
Adhikarana shirorogasa~gkhyAnam (13) · Śloka 13
............ઇત્યુક્તા દશ રોગાઃ શિરોગતાઃ||૧૩||
............इत्युक्ता दश रोगाः शिरोगताः||१३||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ દશ રોગા વાતશિરોભિતાપ-અર્દ્ધાવભેદક-પિત્તશિરોભિતાપ-કફશિરોભિતાપ-રક્તશિરોભિતાપ-સર્વશિરોભિતાપ-કૃમિશિરોભિતાપ-શિરઃકમ્પ-શઙ્ખક-સૂર્યાવર્તાખ્યાઃ શિરસ્યુક્તા ભવન્તિ વ્યાપકા ઇત્યર્થાત્||૧૩||
Adhikarana shiraHkapAlavyAdhInAM sa~gkhyA (14) · Śloka 14
શિરસ્યેવ ચ વક્ષ્યન્તે કપાલે વ્યાધયો નવ||૧૪||
शिरस्येव च वक्ष्यन्ते कपाले व्याधयो नव||१४||
🔊 Audio coming soon
અનન્તરં શિરસ્યેવ ચ કપાલે નવ વ્યાધયો વક્ષ્યન્તે||૧૪||
Adhikarana upashIrShakam (15) · Śloka 15
કપાલે પવને દુષ્ટે ગર્ભસ્થસ્યાપિ જાયતે| સવર્ણો નીરુજઃ શોફસ્તં વિદ્યાદુપશીર્ષકમ્||૧૫||
कपाले पवने दुष्टे गर्भस्थस्यापि जायते| सवर्णो नीरुजः शोफस्तं विद्यादुपशीर्षकम्||१५||
🔊 Audio coming soon
કપાલે પવને દુષ્ટે સતિ સવર્ણો દેહસમાનવર્ણો રુજા રહિતશ્ચ શોફઃ સ્યાત્ ગર્ભસ્થસ્યાપિ શબ્દાજ્જાતસ્યાપિ| તં રોગમુપશીર્ષકં નામ્ના વિદ્યાત્||૧૫||
Adhikarana kapAle piTakAdikam (16) · Śloka 16
યથાદોષોદયં બ્રૂયાત્ પિટકાર્બુદવિદ્રધીન્||૧૬||
यथादोषोदयं ब्रूयात् पिटकार्बुदविद्रधीन्||१६||
🔊 Audio coming soon
કપાલે ચ પિટકા અર્બુદં વિદ્રધિં ચ દોષોદયાનતિક્રમેણ લિઙ્ગૈર્બ્રૂયાત્| પિટકાદીનાં પ્રસિદ્ધત્વાદ્ય એવોદિતાસ્તેષામેવ લિઙ્ગાનિ ભવન્તીત્યર્થઃ||૧૬||
Adhikarana arUMShikAH (17) · Śloka 17
કપાલે ક્લેદબહુલાઃ પિત્તાસૃક્શ્લેષ્મજન્તુભિઃ| કઙ્ગુસિદ્ધાર્થકનિભાઃ પિટકાઃ સ્યુરરૂંષિકાઃ||૧૭||
कपाले क्लेदबहुलाः पित्तासृक्श्लेष्मजन्तुभिः| कङ्गुसिद्धार्थकनिभाः पिटकाः स्युररूंषिकाः||१७||
🔊 Audio coming soon
પિત્તાદિભિર્હેતુભિઃ કપાલે ક્લેદબહુલત્વાદિગુણાઃ પિટકાઃ સ્યુઃ તા નામ્નાઽરૂંષિકાઃ|| ૧૭||
Adhikarana dAraNakam (18) · Śloka 18
કણ્ડૂકેશચ્યુતિસ્વાપરૌક્ષ્યકૃત્ સ્ફુટનં ત્વચઃ| સુસૂક્ષ્મં કફવાતાભ્યાં વિદ્યાદ્દારણકં તુ તત્||૧૮||
कण्डूकेशच्युतिस्वापरौक्ष्यकृत् स्फुटनं त्वचः| सुसूक्ष्मं कफवाताभ्यां विद्याद्दारणकं तु तत्||१८||
🔊 Audio coming soon
કફવાતાભ્યાં હેતુભ્યાં કણ્ડ્વાદિકૃદ્યત્ત્વચઃ સ્ફુટનં તન્નામ્ના દારણકં વિદ્યાત્| સુસુક્ષ્મમતિસૂક્ષ્મં સ્ફુટનં છેદનમ્| સ્વાપઃ ત્વચઃ સુપ્તતા પ્રકરણાચ્છિરસિ||૧૮||
Adhikarana indraluptam (19) · Śloka 19
રોમકૂપાનુગં પિત્તં વાતેન સહ મૂર્ચ્છિતમ્| પ્રચ્યાવયતિ રોમાણિ તતઃ શ્લેષ્મા સશોણિતઃ| રોમકૂપાન્ રુણદ્ધ્યસ્ય તેનાન્યેષામસમ્ભવઃ| તદિન્દ્રલુપ્તં રુજ્જા ચ પ્રાહુશ્ચાચેતિ ચાપરે||૧૯||
रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम्| प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः| रोमकूपान् रुणद्ध्यस्य तेनान्येषामसम्भवः| तदिन्द्रलुप्तं रुज्जा च प्राहुश्चाचेति चापरे||१९||
🔊 Audio coming soon
રોમકૂપાનુગે રોમકૂપેષ્વનુગતં પિત્તં કર્તૃ વાતેન સહ મૂર્ચ્છિતં મિશ્રીભૂતં તત્ર સ્થિતાનિ રોમાણિ પ્રચ્યાવયતિ| તતઃ કારણવિશેષવશાત્ સશોણિતઃ શ્લેષ્માઽસ્યાતુરસ્ય રોમકૂપાન્ રુણદ્ધિ તેન હેતુનાઽન્યેષાં રોમ્ણામસમ્ભવઃ| તદિન્દ્રલુપ્તં નામ્ના ભવતિ| અપર આચાર્યા ઇન્દ્રલુપ્તોક્તહેતુકા રુજ્જેતિ ચાચેતિ ચ નામ્નાઽઽહુઃ ||૧૯||
Adhikarana khalatiH (20) · Śloka 20
ખલતેરપિ જન્મૈવં શાતનં તત્ર તુ ક્રમાત્||૨૦||
खलतेरपि जन्मैवं शातनं तत्र तु क्रमात्||२०||
🔊 Audio coming soon
ખલત્યાખ્યસ્ય ચ રોગસ્યૈવમિન્દ્રલુપ્તપ્રકારેણૈવ જન્મ| તત્ર તુ ખલતૌ ક્રમાચ્છાતનં રોમ્ણામિતિ પ્રકરણાત્||૨૦||
Adhikarana khalaterbhedAnusAraM lakShaNAni (21) · Śloka 21
સા વાતાદગ્નિદગ્ધાભા પિત્તાત્ સ્વેદસિરાવૃતા| કફાત્ ઘનત્વગ્વર્ણાંશ્ચ યથાસ્વં નિર્દિશેત્ત્વચિ| દોષૈઃ સર્વાકૃતિઃ સર્વૈરસાધ્યા સા નખપ્રભા| દગ્ધાગ્નિનેવ નિર્લોમા સદાહા યા ચ જાયતે||૨૧||
सा वातादग्निदग्धाभा पित्तात् स्वेदसिरावृता| कफात् घनत्वग्वर्णांश्च यथास्वं निर्दिशेत्त्वचि| दोषैः सर्वाकृतिः सर्वैरसाध्या सा नखप्रभा| दग्धाग्निनेव निर्लोमा सदाहा या च जायते||२१||
🔊 Audio coming soon
સા ચ ખલતિર્વાતાદાગ્નિદગ્ધસમા| પિત્તાત્ સસ્વેદા સિરાવૃતા ચ| કફાત્ ઘનત્વગ્ભવતિ| અસ્યાં ચ ખલતૌ તાતાદિવિશેષૈસ્ત્વચિ વર્ણાન્યથાસ્વં નિર્દિશેત્| તેન વાતેન શ્યાવો વારુણો વા| પિત્તાત્ પાણ્ડુરારુણવર્જિતોઽનેકઃ| શ્લેષ્મણિ શ્વેતઃ| એષા ચ ખલતિઃ| સર્વદોષૈઃ સન્નિપાતલક્ષણા ભવતિ| નખપ્રભત્વાદિયુક્તા યા ખલતિ-ર્જાયતે સાઽસાધ્યા||૨૧||
Adhikarana palitam (22) · Śloka 22
શોકશ્રમક્રોધકૃતઃ શરીરોષ્મા શિરોગતઃ| કેશાન્ સદોષઃ પચતિ પલિતં સમ્ભવત્યતઃ| તદ્વાતાત્સ્ફુટિતં શ્યાવં ખરં રૂક્ષં જ્વલત્પ્રભમ્| પિત્તાત્સદાહં પીતાભં કફાત્સ્નિગ્ધં વિવૃદ્ધિમત્| સ્થૂલં સુશુક્લં સર્વૈસ્તુ વિદ્યાદ્વ્યામિશ્રલક્ષણમ્| શિરોરુજોદ્ભવં ચાન્યદ્વિવર્ણં સ્પર્શનાસહમ્||૨૨||
शोकश्रमक्रोधकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः| केशान् सदोषः पचति पलितं सम्भवत्यतः| तद्वातात्स्फुटितं श्यावं खरं रूक्षं ज्वलत्प्रभम्| पित्तात्सदाहं पीताभं कफात्स्निग्धं विवृद्धिमत्| स्थूलं सुशुक्लं सर्वैस्तु विद्याद्व्यामिश्रलक्षणम्| शिरोरुजोद्भवं चान्यद्विवर्णं स्पर्शनासहम्||२२||
🔊 Audio coming soon
શોકાદિજનિતઃ શરીરોષ્મા સદોષઃ સન્ શિરોગતઃ કેશાન્ પચત્યતો હેતોરકાલે પલિતં સમ્ભવતિ| તચ્ચ પલિતં વાતાત્ સ્ફુટિતત્વાદિરૂપમ્| પિત્તાત્ સદાહાદિગુણમ્| કફાત્ સ્નિગ્ધં વિવૃદ્ધિમત્ સ્થૂલં સુશ્ક્લં ચ ભવતિ| સર્વૈર્દોષૈઃ પલિતં તુ વ્યામિશ્રલક્ષણં સઙ્કીર્ણલક્ષણં વિદ્યાત્| શિરોરુજોદ્ભવમન્યચ્ચ પલિતં ભવતિ તદ્વિવર્ણં સ્પર્શનાસહશ્ચ| ઇતિ નવ કપાલે વ્યાધયઃ| ઉપશીર્ષક-પિટકાઽર્બુદ-વિદ્રધ્યરૂંષિકા-દારણકેન્દ્રલુપ્ત-ખલતિપલિતાખ્યા ઉક્તાઃ||૨૨||
Adhikarana asAdhyatAnirdeSaH (23-27) · Śloka 27
અસાધ્યા સન્નિપાતેન ખલતિઃ પલિતાનિ ચ| શરીરપરિણામોત્થાન્યપેક્ષન્તે રસાયનમ્||૨૩|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે શિરોરોગવિજ્ઞાનીયો નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૭||
असाध्या सन्निपातेन खलतिः पलितानि च| शरीरपरिणामोत्थान्यपेक्षन्ते रसायनम्||२३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे शिरोरोगविज्ञानीयो नाम सप्तविंशोऽध्यायः||२७||
🔊 Audio coming soon
એભ્યશ્ચ સન્નિપાતેન ખલતિરસાધ્યા| પલિતાનિ ચ સન્નિપાતોત્થાન્યસાધ્યાનિ| યાનિ તુ પાલિતાનિ શરીરપરિણામે વાર્દ્ધકે ઉત્થિતાનિ તાનિ રસાયનમપેક્ષન્તે રસાયનેન વિના ન શામ્યન્તીત્યર્થઃ|| ૨૩|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ||