27. śirōrōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha shirorogavij~jAnIyo nAma saptaviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ શિરોરોગવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana SirorogANAM sAmAnyo hetuH (2) · Śloka 2

ધૂમાતપતુષારામ્બુક્રીડાતિસ્વપનજાગરૈઃ| ઉત્સ્વેદાધિપુરોવાતબાષ્પનિગ્રહરોદનૈઃ| અત્યમ્બુમદ્યપાનેન કૃમિભિર્વેગધારણૈઃ| ઉપધાનમૃજાભ્યઙ્ગદ્વેષાધઃ પ્રતતેક્ષણૈઃ| અસાત્મ્યગન્ધદુષ્ટામભાષ્યાદ્યૈશ્ચ શિરોગતાઃ| જનયન્ત્યામયાન્ દોષાઃ........................||૨||

Adhikarana vAtajaH shirastApaH (3) · Śloka 3

.........................તત્ર મારુતકોપતઃ| નિસ્તુદ્યતે ભૃશં શઙ્ખૌ ઘાટા સમ્ભિદ્યતે તથા| ભ્રુવોર્મધ્યં લલાટં ચ પતતીવાતિવેદનમ્| બાધ્યેતે સ્વનતઃ શ્રોત્રે નિષ્કૃષ્યેત ઇવાક્ષિણી| ઘૂર્ણતીવ શિરઃ સર્વં સન્ધિભ્ય ઇવ મુચ્યતે| સ્ફુરત્યતિ સિરાજાલં કન્ધરાહનુસઙ્ગ્રહઃ| પ્રકાશાસહતા ઘ્રાણસ્રાવોઽકસ્માદ્વ્યથાશ્રમૌ| માર્દવં મર્દનસ્નેહસ્વેદબન્ધૈશ્ચ જાયતે| શિરસ્તાપોઽયમ્...............................||૩||

Adhikarana arddhAvaBedakaH (4) · Śloka 4

........અર્ધે તુ મૂર્ધ્નઃ સોઽર્ધાવભેદકઃ| પક્ષાત્ કુપ્યતિ માસાદ્વા સ્વયમેવોપશામ્યતિ| અતિવૃદ્ધસ્તુ નયનં શ્રવણં વા વિનાશયેત્||૪||

Adhikarana pittajaH Siro~aBitApaH (5) · Śloka 5

શિરોઽભિતાપે પિત્તોત્થે શિરોધૂમાયનં જ્વરઃ| સ્વેદોઽક્ષિદહનં મૂર્ચ્છા નિશિ શીતૈશ્ચ માર્દવમ્||૫||

Adhikarana kaPajaH Siro~aBitApaH (6) · Śloka 6

અરુચિઃ કફજે મૂર્ધ્નો ગુરુસ્તિમિતશીતતા| સિરાઽનિષ્પન્દતાલસ્યં રુડ્મન્દાહ્ન્યધિકા નિશિ| તન્દ્રા શૂનાક્ષિકૂટત્વં કર્ણકણ્ડૂયનં વમિઃ||૬||

Adhikarana raktajaH Siro~aBitApaH (7) · Śloka 7

રક્તાત્ પિત્તાધિકરુજઃ...................||૭||

Adhikarana sarvajaH Siro~aBitApaH (8) · Śloka 8

...............સર્વૈઃ સ્યાત્ સર્વલક્ષણઃ||૮||

Adhikarana krimijaH Siro~aBitApaH (9) · Śloka 9

સઙ્કીર્ણૈર્ભોજનૈર્મૂર્ધ્નિ ક્લેદિતે રુધિરામિષે| કોપિતે સન્નિપાતે ચ જાયન્તે મૂર્ધ્નિ જન્તવઃ| શિરસસ્તે પિબન્તોઽસ્રં ઘોરાઃ કુર્વન્તિ વેદનાઃ| ચિત્તવિભ્રંશજનનીર્જ્વરઃ કાસો બલક્ષયઃ| રૌક્ષ્યશોફવ્યથચ્છેદદાહસ્ફુરણપૂતિતાઃ| કપાલે તાલુશિરસોઃ કણ્ડૂઃ શોફઃ પ્રમીલકઃ| તામ્રાચ્છસિઙ્ઘાણકતો કર્ણનાદશ્ચ જન્તુજે||૯||

Adhikarana shiraHkampaH (10) · Śloka 10

વાતોલ્બણાઃ શિરઃકમ્પં તત્સંજ્ઞં કુર્વતે મલાઃ||૧૦||

Adhikarana sha~gkhakaH (11) · Śloka 11

પિત્તપ્રધાનૈર્વાતાદ્યૈઃ શઙ્ખે શોફઃ સશોણિતૈઃ| તીવ્રદાહરુજારાગપ્રલાપજ્વરતૃડ્ભ્રમાઃ| તિક્તાસ્યઃ પીતવદનઃ ક્ષિપ્રકારી સ શઙ્ખકઃ| ત્રિરાત્રાજ્જીવિતં હન્તિ સિધ્યત્યપ્યાશુ સાધિતઃ||૧૧||

Adhikarana sUryAvartaH (12) · Śloka 12

પિત્તાનુબન્ધઃ શઙ્ખાક્ષિભ્રૂલલાટેષુ મારુતઃ| રુજાં સસ્પન્દનાં કુર્યાદનુસૂર્યોદયોદયામ્| આમધ્યાહ્નં વિવર્ધિષ્ણુઃ ક્ષુદ્વતઃ સા વિશેષતઃ| અવ્યવસ્થિતશીતોષ્ણસુખા શામ્યત્યતઃ પરમ્| સૂર્યાવર્તઃ સ..............................||૧૨||

Adhikarana shirorogasa~gkhyAnam (13) · Śloka 13

............ઇત્યુક્તા દશ રોગાઃ શિરોગતાઃ||૧૩||

Adhikarana shiraHkapAlavyAdhInAM sa~gkhyA (14) · Śloka 14

શિરસ્યેવ ચ વક્ષ્યન્તે કપાલે વ્યાધયો નવ||૧૪||

Adhikarana upashIrShakam (15) · Śloka 15

કપાલે પવને દુષ્ટે ગર્ભસ્થસ્યાપિ જાયતે| સવર્ણો નીરુજઃ શોફસ્તં વિદ્યાદુપશીર્ષકમ્||૧૫||

Adhikarana kapAle piTakAdikam (16) · Śloka 16

યથાદોષોદયં બ્રૂયાત્ પિટકાર્બુદવિદ્રધીન્||૧૬||

Adhikarana arUMShikAH (17) · Śloka 17

કપાલે ક્લેદબહુલાઃ પિત્તાસૃક્શ્લેષ્મજન્તુભિઃ| કઙ્ગુસિદ્ધાર્થકનિભાઃ પિટકાઃ સ્યુરરૂંષિકાઃ||૧૭||

Adhikarana dAraNakam (18) · Śloka 18

કણ્ડૂકેશચ્યુતિસ્વાપરૌક્ષ્યકૃત્ સ્ફુટનં ત્વચઃ| સુસૂક્ષ્મં કફવાતાભ્યાં વિદ્યાદ્દારણકં તુ તત્||૧૮||

Adhikarana indraluptam (19) · Śloka 19

રોમકૂપાનુગં પિત્તં વાતેન સહ મૂર્ચ્છિતમ્| પ્રચ્યાવયતિ રોમાણિ તતઃ શ્લેષ્મા સશોણિતઃ| રોમકૂપાન્ રુણદ્ધ્યસ્ય તેનાન્યેષામસમ્ભવઃ| તદિન્દ્રલુપ્તં રુજ્જા ચ પ્રાહુશ્ચાચેતિ ચાપરે||૧૯||

Adhikarana khalatiH (20) · Śloka 20

ખલતેરપિ જન્મૈવં શાતનં તત્ર તુ ક્રમાત્||૨૦||

Adhikarana khalaterbhedAnusAraM lakShaNAni (21) · Śloka 21

સા વાતાદગ્નિદગ્ધાભા પિત્તાત્ સ્વેદસિરાવૃતા| કફાત્ ઘનત્વગ્વર્ણાંશ્ચ યથાસ્વં નિર્દિશેત્ત્વચિ| દોષૈઃ સર્વાકૃતિઃ સર્વૈરસાધ્યા સા નખપ્રભા| દગ્ધાગ્નિનેવ નિર્લોમા સદાહા યા ચ જાયતે||૨૧||

Adhikarana palitam (22) · Śloka 22

શોકશ્રમક્રોધકૃતઃ શરીરોષ્મા શિરોગતઃ| કેશાન્ સદોષઃ પચતિ પલિતં સમ્ભવત્યતઃ| તદ્વાતાત્સ્ફુટિતં શ્યાવં ખરં રૂક્ષં જ્વલત્પ્રભમ્| પિત્તાત્સદાહં પીતાભં કફાત્સ્નિગ્ધં વિવૃદ્ધિમત્| સ્થૂલં સુશુક્લં સર્વૈસ્તુ વિદ્યાદ્વ્યામિશ્રલક્ષણમ્| શિરોરુજોદ્ભવં ચાન્યદ્વિવર્ણં સ્પર્શનાસહમ્||૨૨||

Adhikarana asAdhyatAnirdeSaH (23-27) · Śloka 27

અસાધ્યા સન્નિપાતેન ખલતિઃ પલિતાનિ ચ| શરીરપરિણામોત્થાન્યપેક્ષન્તે રસાયનમ્||૨૩|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે શિરોરોગવિજ્ઞાનીયો નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૭||