Adhikarana atha shirorogavij~jAnIyo nAma saptaviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤਃ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਂ ਨਾਮਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
अथातः शिरोरोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗੇ ਸ਼ਿਰਸਿ ਕੇਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਯੇ ਰੋਗਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਕਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਧ੍ਯਾਯ ਆਰਭ੍ਯਤੇ||੧||
Adhikarana SirorogANAM sAmAnyo hetuH (2) · Śloka 2
ਧੂਮਾਤਪਤੁਸਾਰਾਮ੍ਬੁਕ੍ਰੀਡਾਤਿਸ੍ਵਪਨਜਾਗਰੈਃ| ਉਤ੍ਸ੍ਵੇਦਾਧਿਪੁਰੋਵਾਤਬਾਸ੍ਪਨਿਗ੍ਰਹਰੋਦਨੈਃ| ਅਤ੍ਯਮ੍ਬੁਮਦ੍ਯਪਾਨੇਨ ਕਮਿਭਿਰ੍ਵੇਗਧਾਰਣੈਃ| ਉਪਧਾਨਮਜਾਭ੍ਯਙ੍ਗਦ੍ਵੇਸਾਧਃ ਪ੍ਰਤਤੇਕ੍ਸਣੈਃ| ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਗਨ੍ਧਦੁਸ੍ਟਾਮਭਾਸ੍ਯਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਰੋਗਤਾਃ| ਜਨਯਨ੍ਤ੍ਯਾਮਯਾਨ੍ ਦੋਸਾਃ........................||੨||
धूमातपतुषाराम्बुक्रीडातिस्वपनजागरैः| उत्स्वेदाधिपुरोवातबाष्पनिग्रहरोदनैः| अत्यम्बुमद्यपानेन कृमिभिर्वेगधारणैः| उपधानमृजाभ्यङ्गद्वेषाधः प्रततेक्षणैः| असात्म्यगन्धदुष्टामभाष्याद्यैश्च शिरोगताः| जनयन्त्यामयान् दोषाः........................||२||
🔊 Audio coming soon
ਧੂਮਾਤਪੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਹੇਤੁਭਿਰ੍ਧੂਮਾਤਪਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ਿਰਸਿ ਗਤਾ ਦੋਸਾਃ ਵਾਤਾਦਯਃ ਆਮਯਾਨ੍ ਜਨਯਨ੍ਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤੁਸਾਰੋ ਹਿਮਮ੍| ਅਮ੍ਬੁਕ੍ਰੀਡਾ ਜਲਕ੍ਰੀਡਾ| ਅਤਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਉਤ੍ਸ੍ਵੇਦ ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਵੇਦਃ| ਵਾਤਸ਼ਬ੍ਦਃ ਅਧਿਪੁਰੋਭ੍ਯਾਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਧਿਵਾਤੋਧਿਕਵਾਤਃ| ਬਾਸ੍ਪਨਿਗ੍ਰਹੋਸ਼੍ਰੁਵੇਗਵਿਧਾਰਣਮ੍| ਰੋਦਨਮਤ੍ਯਰ੍ਥੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਾਤ੍| ਅਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋਮ੍ਬੁਮਦ੍ਯਾਭ੍ਯਾਮ੍| ਦ੍ਵੇਸਸ਼ਬ੍ਦਃ ਉਪਧਾਨਾਦਿਭਿਃ| ਉਪਧਾਨਂ ਸ਼ਿਰੋਵਿਸ਼੍ਰਮਣਂ ਸ਼ਯ੍ਯਾਯਾਮ੍| ਮਜਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰੁਭਯਤਃ| ਅਧਃ ਪ੍ਰਤਤਂ ਸਨ੍ਤਤਂ ਕਤ੍ਵੇਕ੍ਸਣਮ੍| ਅਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨਾਨ੍ਯੇਸਾਂ ਸ੍ਰੋਤੋਲੇਪਨਵਾਤਕ੍ਸੋਭਣਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍||੨||
Adhikarana vAtajaH shirastApaH (3) · Śloka 3
.........................ਤਤ੍ਰ ਮਾਰੁਤਕੋਪਤਃ| ਨਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਭਸ਼ਂ ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਘਾਟਾ ਸਮ੍ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਤਥਾ| ਭ੍ਰੁਵੋਰ੍ਮਧ੍ਯਂ ਲਲਾਟਂ ਚ ਪਤਤੀਵਾਤਿਵੇਦਨਮ੍| ਬਾਧ੍ਯੇਤੇ ਸ੍ਵਨਤਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਨਿਸ੍ਕਸ੍ਯੇਤ ਇਵਾਕ੍ਸਿਣੀ| ਘੂਰ੍ਣਤੀਵ ਸ਼ਿਰਃ ਸਰ੍ਵਂ ਸਨ੍ਧਿਭ੍ਯ ਇਵ ਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯਤਿ ਸਿਰਾਜਾਲਂ ਕਨ੍ਧਰਾਹਨੁਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਸਹਤਾ ਘ੍ਰਾਣਸ੍ਰਾਵੋਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵ੍ਯਥਾਸ਼੍ਰਮੌ| ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਮਰ੍ਦਨਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਬਨ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ| ਸ਼ਿਰਸ੍ਤਾਪੋਯਮ੍...............................||੩||
.........................तत्र मारुतकोपतः| निस्तुद्यते भृशं शङ्खौ घाटा सम्भिद्यते तथा| भ्रुवोर्मध्यं ललाटं च पततीवातिवेदनम्| बाध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येत इवाक्षिणी| घूर्णतीव शिरः सर्वं सन्धिभ्य इव मुच्यते| स्फुरत्यति सिराजालं कन्धराहनुसङ्ग्रहः| प्रकाशासहता घ्राणस्रावोऽकस्माद्व्यथाश्रमौ| मार्दवं मर्दनस्नेहस्वेदबन्धैश्च जायते| शिरस्तापोऽयम्...............................||३||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਵਾਤਦ੍ਧੇਤੋਃ ਸ਼ਿਰਸਿ ਸ਼ਙ੍ਘਨਿਸ੍ਤੋਦਾਦਿਕਂ ਭਵਤਿ| ਸ਼ਙ੍ਖੋ ਭ੍ਰੂਕਰ੍ਣਮਧ੍ਯਮ੍| ਨਿਸ੍ਤੋਦੋ ਵ੍ਯਥਾਨਮ੍| ਘਾਟਾ ਸ਼ਙ੍ਖਸ੍ਯੋਪਰਿ| ਸ੍ਵਨਤਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਚ੍ਛ੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਬਾਧ੍ਯੇਤੇ| ਕਨ੍ਧਰਾਯਾ ਗ੍ਰੀਵਾਯਾ ਹਨ੍ਵੋਸ਼੍ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਤ੍ਵਮ੍| ਅਕਸ੍ਮਾਦਕਾਰਣੇਨੈਵ ਵ੍ਯਥਾ ਚ ਸ਼ਮਸ਼੍ਚ| ਅਸ੍ਯ ਸ਼ਙ੍ਖਨਿਸ੍ਤੋਦਾਦਿਕਸ੍ਯ ਮਰ੍ਦਨਾਦਿਭਿਰ੍ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਜਾਯਤੇ| ਅਯਮੇਵਂਰੂਪੋ ਰੋਗੋ ਨਾਮ੍ਨਾ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤਾਪਃ||੩||
Adhikarana arddhAvaBedakaH (4) · Śloka 4
........ਅਰ੍ਧੇ ਤੁ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਃ ਸੋਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕਃ| ਪਕ੍ਸਾਤ੍ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ਮਾਸਾਦ੍ਵਾ ਸ੍ਵਯਮੇਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ| ਅਤਿਵਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਨਯਨਂ ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਵਾ ਵਿਨਾਸ਼ਯੇਤ੍||੪||
........अर्धे तु मूर्ध्नः सोऽर्धावभेदकः| पक्षात् कुप्यति मासाद्वा स्वयमेवोपशाम्यति| अतिवृद्धस्तु नयनं श्रवणं वा विनाशयेत्||४||
🔊 Audio coming soon
ਏਸ ਏਵਾਰ੍ਧੇ ਭਵਨ੍ਨਾਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਉਭਯਰੂਪੋਪਿ ਚ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ| ਪਕ੍ਸਾਦ੍ਵਾ ਮਾਸਾਦ੍ਵਾ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਯਦਾ ਤ੍ਵਤਿਵਦ੍ਧੋ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਨਯਨਂ ਵਾ ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਵਾ ਵਿਨਾਸ਼ਯੇਤ੍ ||੪||
Adhikarana pittajaH Siro~aBitApaH (5) · Śloka 5
ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਥੇ ਸ਼ਿਰੋਧੂਮਾਯਨਂ ਜ੍ਵਰਃ| ਸ੍ਵੇਦੋਕ੍ਸਿਦਹਨਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਨਿਸ਼ਿ ਸ਼ੀਤੈਸ਼੍ਚ ਮਾਰ੍ਦਵਮ੍||੫||
शिरोऽभितापे पित्तोत्थे शिरोधूमायनं ज्वरः| स्वेदोऽक्षिदहनं मूर्च्छा निशि शीतैश्च मार्दवम्||५||
🔊 Audio coming soon
ਪਿਤ੍ਤਹੇਤੁਕੇ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਾਖ੍ਯੇ ਰੋਗੇ ਸ਼ਿਰੋਧੂਮਾਯਨਾਦਿਕਂ ਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਧੂਮਾਯਨਂ ਧੂਮਸ੍ਯੇਵਾਨੁਭਵਃ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਵ੍ਯਥਾਯਾ ਨਿਸ਼ਿ ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਸ਼ੀਤੈਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਦਪਿ||੫||
Adhikarana kaPajaH Siro~aBitApaH (6) · Śloka 6
ਅਰੁਚਿਃ ਕਫਜੇ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨੋ ਗੁਰੁਸ੍ਤਿਮਿਤਸ਼ੀਤਤਾ| ਸਿਰਾਨਿਸ੍ਪਨ੍ਦਤਾਲਸ੍ਯਂ ਰੁਡ੍ਮਨ੍ਦਾਹ੍ਨ੍ਯਧਿਕਾ ਨਿਸ਼ਿ| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਸ਼ੂਨਾਕ੍ਸਿਕੂਟਤ੍ਵਂ ਕਰ੍ਣਕਣ੍ਡੂਯਨਂ ਵਮਿਃ||੬||
अरुचिः कफजे मूर्ध्नो गुरुस्तिमितशीतता| सिराऽनिष्पन्दतालस्यं रुड्मन्दाह्न्यधिका निशि| तन्द्रा शूनाक्षिकूटत्वं कर्णकण्डूयनं वमिः||६||
🔊 Audio coming soon
ਅਰੁਚ੍ਯਾਦਿਕਂ ਕਫਜੇ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਃ ਸ਼ਿਰਸੋ ਗੁਰੁਤਾ ਸ੍ਤਿਮਿਤਤਾ ਸ਼ੀਤਤਾ ਚ| ਅਹ੍ਨਿ ਮਨ੍ਦਾ ਰੁਗ੍ਭਵਤਿ ਨਿਸ਼ਿ ਚਾਧਿਕਂ ਭਵਤਿ| ਅਕ੍ਸਿਕੂਟਮਕ੍ਸਿਸ਼ਿਵਿਰਮ੍||੬||
Adhikarana raktajaH Siro~aBitApaH (7) · Śloka 7
ਰਕ੍ਤਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕਰੁਜਃ...................||੭||
रक्तात् पित्ताधिकरुजः...................||७||
🔊 Audio coming soon
ਰਕ੍ਤਾਤ੍ਤੁ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਾਧਿਕਰੁਜੋ ਭਵਤਿ||੭||
Adhikarana sarvajaH Siro~aBitApaH (8) · Śloka 8
...............ਸਰ੍ਵੈਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਃ||੮||
...............सर्वैः स्यात् सर्वलक्षणः||८||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵੈਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣੋ ਵਾਤਾਦਿਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤਾਪਃ ਸ੍ਯਾਤ੍||੮||
Adhikarana krimijaH Siro~aBitApaH (9) · Śloka 9
ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣੈਰ੍ਭੋਜਨੈਰ੍ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਕ੍ਲੇਦਿਤੇ ਰੁਧਿਰਾਮਿਸੇ| ਕੋਪਿਤੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਚ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਜਨ੍ਤਵਃ| ਸ਼ਿਰਸਸ੍ਤੇ ਪਿਬਨ੍ਤੋਸ੍ਰਂ ਘੋਰਾਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਵੇਦਨਾਃ| ਚਿਤ੍ਤਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਜਨਨੀਰ੍ਜ੍ਵਰਃ ਕਾਸੋ ਬਲਕ੍ਸਯਃ| ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਸ਼ੋਫਵ੍ਯਥਚ੍ਛੇਦਦਾਹਸ੍ਫੁਰਣਪੂਤਿਤਾਃ| ਕਪਾਲੇ ਤਾਲੁਸ਼ਿਰਸੋਃ ਕਣ੍ਡੂਃ ਸ਼ੋਫਃ ਪ੍ਰਮੀਲਕਃ| ਤਾਮ੍ਰਾਚ੍ਛਸਿਙ੍ਘਾਣਕਤੋ ਕਰ੍ਣਨਾਦਸ਼੍ਚ ਜਨ੍ਤੁਜੇ||੯||
सङ्कीर्णैर्भोजनैर्मूर्ध्नि क्लेदिते रुधिरामिषे| कोपिते सन्निपाते च जायन्ते मूर्ध्नि जन्तवः| शिरसस्ते पिबन्तोऽस्रं घोराः कुर्वन्ति वेदनाः| चित्तविभ्रंशजननीर्ज्वरः कासो बलक्षयः| रौक्ष्यशोफव्यथच्छेददाहस्फुरणपूतिताः| कपाले तालुशिरसोः कण्डूः शोफः प्रमीलकः| ताम्राच्छसिङ्घाणकतो कर्णनादश्च जन्तुजे||९||
🔊 Audio coming soon
ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਨ੍ਤੁਜੇ ਕਮਿਜੇ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪ ਇਤਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਸਙ੍ਖੀਰ੍ਣੈਰ੍ਨਾਨਾਰੂਪੈਰ੍ਮਿਸ਼੍ਰੈਰ੍ਭੋਜਨੈਰ੍ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਸ਼ਿਰਸਿ ਰੁਧਿਰ ਆਮਿਸੇ ਚ ਕ੍ਲੇਦਿਤੇ ਤਤ੍ਰੈਵ ਚ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਕੋਪਿਤੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਜਨ੍ਤਵਃ ਕਮਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਤੇ ਚ ਜਨ੍ਤਵਃ ਸ਼ਿਰਸੋਸ੍ਰਂ ਪਿਬਨ੍ਤੋ ਘੋਰਾ ਵੇਦਨਾ ਰੁਜਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾ ਵੇਦਨਾ ਆਹ-ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਜਨਜੀਃ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਜ੍ਵਰਾਦਿਕਂ ਭਵਤਿ ਕਪਾਲੇ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦਿਕਂ ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਕਂ ਤਾਲੁਸ਼ਿਰਸੋਃ| ਪ੍ਰਮੀਲਕਃ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਮ੍||੯||
Adhikarana shiraHkampaH (10) · Śloka 10
ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਾਃ ਸ਼ਿਰਃਕਮ੍ਪਂ ਤਤ੍ਸਂਜ੍ਞਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਮਲਾਃ||੧੦||
वातोल्बणाः शिरःकम्पं तत्संज्ञं कुर्वते मलाः||१०||
🔊 Audio coming soon
ਮਲਾਸ੍ਤ੍ਰਯੇ ਵਾਤਾਦਯੋ ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਾਃ ਸ਼ਿਰਃਕਮ੍ਪਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਤਤ੍ਸਂਜ੍ਞਂ ਨਾਮ੍ਨਾ ਸ਼ਿਰਃਕਮ੍ਪਃ||੧੦||
Adhikarana sha~gkhakaH (11) · Śloka 11
ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨੈਰ੍ਵਾਤਾਦ੍ਯੈਃ ਸ਼ਙ੍ਖੇ ਸ਼ੋਫਃ ਸਸ਼ੋਣਿਤੈਃ| ਤੀਵ੍ਰਦਾਹਰੁਜਾਰਾਗਪ੍ਰਲਾਪਜ੍ਵਰਤਡ੍ਭ੍ਰਮਾਃ| ਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਃ ਪੀਤਵਦਨਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਕਾਰੀ ਸ ਸ਼ਙ੍ਖਕਃ| ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਾਜ੍ਜੀਵਿਤਂ ਹਨ੍ਤਿ ਸਿਧ੍ਯਤ੍ਯਪ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸਾਧਿਤਃ||੧੧||
पित्तप्रधानैर्वाताद्यैः शङ्खे शोफः सशोणितैः| तीव्रदाहरुजारागप्रलापज्वरतृड्भ्रमाः| तिक्तास्यः पीतवदनः क्षिप्रकारी स शङ्खकः| त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति सिध्यत्यप्याशु साधितः||११||
🔊 Audio coming soon
ਵਾਤਾਦ੍ਯੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਸਰਕ੍ਤੈਃ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨੈਸ਼੍ਚ ਤੀਵ੍ਰਦਾਹਾਦਿਰੂਪਃ ਸ਼ਙ੍ਖੇ ਸ਼ੋਫੋ ਭਵਤਿ| ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਕਾਰੀ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੁਪਦ੍ਰਵਕਤ੍| ਸ ਸ਼ੋਫੋ ਨਾਮ੍ਨਾ ਸ਼ਙ੍ਖਕਃ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰੇਣ ਮਾਰਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਚ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪੁਰਤਃ ਸਾਧਿਤਃ ਸਿਧ੍ਯਤ੍ਯਪਿ ਨ ਤੁ ਮਾਰਯਤ੍ਯੇਵ||੧੧||
Adhikarana sUryAvartaH (12) · Śloka 12
ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਃ ਸ਼ਙ੍ਖਾਕ੍ਸਿਭ੍ਰੂਲਲਾਟੇਸੁ ਮਾਰੁਤਃ| ਰੁਜਾਂ ਸਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਨੁਸੂਰ੍ਯੋਦਯੋਦਯਾਮ੍| ਆਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਂ ਵਿਵਰ੍ਧਿਸ੍ਣੁਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਵਤਃ ਸਾ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਅਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸੁਖਾ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯਤਃ ਪਰਮ੍| ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਃ ਸ..............................||੧੨||
पित्तानुबन्धः शङ्खाक्षिभ्रूललाटेषु मारुतः| रुजां सस्पन्दनां कुर्यादनुसूर्योदयोदयाम्| आमध्याह्नं विवर्धिष्णुः क्षुद्वतः सा विशेषतः| अव्यवस्थितशीतोष्णसुखा शाम्यत्यतः परम्| सूर्यावर्तः स..............................||१२||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਧਾਨੋ ਵਾਤਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਗਹੀਤਾਨੁਬਨ੍ਧਃ ਸ਼ਙ੍ਖਾਦਿਸੁ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨੇਨ ਸਹ ਰੁਜਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਸੂਰ੍ਯੋਦਯਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਾਦੁਦਯੋ ਯਸ੍ਯਾ ਰੁਜਾਯਾਸ੍ਤਾਮ੍| ਏਸਾ ਚ ਰੁਗਾਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਕਾਲੇ ਵਿਵਰ੍ਧਿਸ੍ਣੁਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਦ੍ਧਿਸ਼ੀਲਾ ਭਵਤਿ| ਕ੍ਸੁਦ੍ਵਤਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਭਵਤਿ| ਅਤੋ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਾਤ੍ ਪਰਮਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਸ਼ੀਤੋਸ਼੍ਣਸੁਖਾ ਸਤੀ ਰੁਕ੍ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ| ਅਵ੍ਯਂਵਸ੍ਥਿਤਮਨਿਯਤਂ ਸ਼ੀਤੇਨੋਸ੍ਣੇਨ ਚ ਸੁਖਂ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾ ਤਥੋਕ੍ਤਾ| ਕਦਾਚਿਦਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤੇਨਾਪਿ ਸੁਖਂ ਕਦਾਚਿਦੁਸ੍ਣੇਨਾਪਿ| ਅਯਮੇਵਂਰੂਪੋ ਰੋਗੋ ਨਾਮ੍ਨਾ ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਃ||੧੨||
Adhikarana shirorogasa~gkhyAnam (13) · Śloka 13
............ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਦਸ਼ ਰੋਗਾਃ ਸ਼ਿਰੋਗਤਾਃ||੧੩||
............इत्युक्ता दश रोगाः शिरोगताः||१३||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਦਸ਼ ਰੋਗਾ ਵਾਤਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪ-ਅਰ੍ਦ੍ਧਾਵਭੇਦਕ-ਪਿਤ੍ਤਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪ-ਕਫਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪ-ਰਕ੍ਤਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪ-ਸਰ੍ਵਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪ-ਕਮਿਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪ-ਸ਼ਿਰਃਕਮ੍ਪ-ਸ਼ਙ੍ਖਕ-ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਾਖ੍ਯਾਃ ਸ਼ਿਰਸ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਪਕਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਾਤ੍||੧੩||
Adhikarana shiraHkapAlavyAdhInAM sa~gkhyA (14) · Śloka 14
ਸ਼ਿਰਸ੍ਯੇਵ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਪਾਲੇ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਨਵ||੧੪||
शिरस्येव च वक्ष्यन्ते कपाले व्याधयो नव||१४||
🔊 Audio coming soon
ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ਿਰਸ੍ਯੇਵ ਚ ਕਪਾਲੇ ਨਵ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ||੧੪||
Adhikarana upashIrShakam (15) · Śloka 15
ਕਪਾਲੇ ਪਵਨੇ ਦੁਸ੍ਟੇ ਗਰ੍ਭਸ੍ਥਸ੍ਯਾਪਿ ਜਾਯਤੇ| ਸਵਰ੍ਣੋ ਨੀਰੁਜਃ ਸ਼ੋਫਸ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦੁਪਸ਼ੀਰ੍ਸਕਮ੍||੧੫||
कपाले पवने दुष्टे गर्भस्थस्यापि जायते| सवर्णो नीरुजः शोफस्तं विद्यादुपशीर्षकम्||१५||
🔊 Audio coming soon
ਕਪਾਲੇ ਪਵਨੇ ਦੁਸ੍ਟੇ ਸਤਿ ਸਵਰ੍ਣੋ ਦੇਹਸਮਾਨਵਰ੍ਣੋ ਰੁਜਾ ਰਹਿਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਫਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਗਰ੍ਭਸ੍ਥਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਜ੍ਜਾਤਸ੍ਯਾਪਿ| ਤਂ ਰੋਗਮੁਪਸ਼ੀਰ੍ਸਕਂ ਨਾਮ੍ਨਾ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍||੧੫||
Adhikarana kapAle piTakAdikam (16) · Śloka 16
ਯਥਾਦੋਸੋਦਯਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਪਿਟਕਾਰ੍ਬੁਦਵਿਦ੍ਰਧੀਨ੍||੧੬||
यथादोषोदयं ब्रूयात् पिटकार्बुदविद्रधीन्||१६||
🔊 Audio coming soon
ਕਪਾਲੇ ਚ ਪਿਟਕਾ ਅਰ੍ਬੁਦਂ ਵਿਦ੍ਰਧਿਂ ਚ ਦੋਸੋਦਯਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍| ਪਿਟਕਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਯ ਏਵੋਦਿਤਾਸ੍ਤੇਸਾਮੇਵ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੬||
Adhikarana arUMShikAH (17) · Śloka 17
ਕਪਾਲੇ ਕ੍ਲੇਦਬਹੁਲਾਃ ਪਿਤ੍ਤਾਸਕ੍ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਨ੍ਤੁਭਿਃ| ਕਙ੍ਗੁਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕਨਿਭਾਃ ਪਿਟਕਾਃ ਸ੍ਯੁਰਰੂਂਸਿਕਾਃ||੧੭||
कपाले क्लेदबहुलाः पित्तासृक्श्लेष्मजन्तुभिः| कङ्गुसिद्धार्थकनिभाः पिटकाः स्युररूंषिकाः||१७||
🔊 Audio coming soon
ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਰ੍ਹੇਤੁਭਿਃ ਕਪਾਲੇ ਕ੍ਲੇਦਬਹੁਲਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਾਃ ਪਿਟਕਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਤਾ ਨਾਮ੍ਨਾਰੂਂਸਿਕਾਃ|| ੧੭||
Adhikarana dAraNakam (18) · Śloka 18
ਕਣ੍ਡੂਕੇਸ਼ਚ੍ਯੁਤਿਸ੍ਵਾਪਰੌਕ੍ਸ੍ਯਕਤ੍ ਸ੍ਫੁਟਨਂ ਤ੍ਵਚਃ| ਸੁਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਕਫਵਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦਾਰਣਕਂ ਤੁ ਤਤ੍||੧੮||
कण्डूकेशच्युतिस्वापरौक्ष्यकृत् स्फुटनं त्वचः| सुसूक्ष्मं कफवाताभ्यां विद्याद्दारणकं तु तत्||१८||
🔊 Audio coming soon
ਕਫਵਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਹੇਤੁਭ੍ਯਾਂ ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਕਦ੍ਯਤ੍ਤ੍ਵਚਃ ਸ੍ਫੁਟਨਂ ਤਨ੍ਨਾਮ੍ਨਾ ਦਾਰਣਕਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਸੁਸੁਕ੍ਸ੍ਮਮਤਿਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਸ੍ਫੁਟਨਂ ਛੇਦਨਮ੍| ਸ੍ਵਾਪਃ ਤ੍ਵਚਃ ਸੁਪ੍ਤਤਾ ਪ੍ਰਕਰਣਾਚ੍ਛਿਰਸਿ||੧੮||
Adhikarana indraluptam (19) · Śloka 19
ਰੋਮਕੂਪਾਨੁਗਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਾਤੇਨ ਸਹ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਮ੍| ਪ੍ਰਚ੍ਯਾਵਯਤਿ ਰੋਮਾਣਿ ਤਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸਸ਼ੋਣਿਤਃ| ਰੋਮਕੂਪਾਨ੍ ਰੁਣਦ੍ਧ੍ਯਸ੍ਯ ਤੇਨਾਨ੍ਯੇਸਾਮਸਮ੍ਭਵਃ| ਤਦਿਨ੍ਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤਂ ਰੁਜ੍ਜਾ ਚ ਪ੍ਰਾਹੁਸ਼੍ਚਾਚੇਤਿ ਚਾਪਰੇ||੧੯||
रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम्| प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः| रोमकूपान् रुणद्ध्यस्य तेनान्येषामसम्भवः| तदिन्द्रलुप्तं रुज्जा च प्राहुश्चाचेति चापरे||१९||
🔊 Audio coming soon
ਰੋਮਕੂਪਾਨੁਗੇ ਰੋਮਕੂਪੇਸ੍ਵਨੁਗਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਰ੍ਤ ਵਾਤੇਨ ਸਹ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਂ ਮਿਸ਼੍ਰੀਭੂਤਂ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਾਨਿ ਰੋਮਾਣਿ ਪ੍ਰਚ੍ਯਾਵਯਤਿ| ਤਤਃ ਕਾਰਣਵਿਸ਼ੇਸਵਸ਼ਾਤ੍ ਸਸ਼ੋਣਿਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਸ੍ਯਾਤੁਰਸ੍ਯ ਰੋਮਕੂਪਾਨ੍ ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਤੇਨ ਹੇਤੁਨਾਨ੍ਯੇਸਾਂ ਰੋਮ੍ਣਾਮਸਮ੍ਭਵਃ| ਤਦਿਨ੍ਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤਂ ਨਾਮ੍ਨਾ ਭਵਤਿ| ਅਪਰ ਆਚਾਰ੍ਯਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤੋਕ੍ਤਹੇਤੁਕਾ ਰੁਜ੍ਜੇਤਿ ਚਾਚੇਤਿ ਚ ਨਾਮ੍ਨਾਹੁਃ ||੧੯||
Adhikarana khalatiH (20) · Śloka 20
ਖਲਤੇਰਪਿ ਜਨ੍ਮੈਵਂ ਸ਼ਾਤਨਂ ਤਤ੍ਰ ਤੁ ਕ੍ਰਮਾਤ੍||੨੦||
खलतेरपि जन्मैवं शातनं तत्र तु क्रमात्||२०||
🔊 Audio coming soon
ਖਲਤ੍ਯਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਰੋਗਸ੍ਯੈਵਮਿਨ੍ਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰੇਣੈਵ ਜਨ੍ਮ| ਤਤ੍ਰ ਤੁ ਖਲਤੌ ਕ੍ਰਮਾਚ੍ਛਾਤਨਂ ਰੋਮ੍ਣਾਮਿਤਿ ਪ੍ਰਕਰਣਾਤ੍||੨੦||
Adhikarana khalaterbhedAnusAraM lakShaNAni (21) · Śloka 21
ਸਾ ਵਾਤਾਦਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਾਭਾ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਸ੍ਵੇਦਸਿਰਾਵਤਾ| ਕਫਾਤ੍ ਘਨਤ੍ਵਗ੍ਵਰ੍ਣਾਂਸ਼੍ਚ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ਤ੍ਵਚਿ| ਦੋਸੈਃ ਸਰ੍ਵਾਕਤਿਃ ਸਰ੍ਵੈਰਸਾਧ੍ਯਾ ਸਾ ਨਖਪ੍ਰਭਾ| ਦਗ੍ਧਾਗ੍ਨਿਨੇਵ ਨਿਰ੍ਲੋਮਾ ਸਦਾਹਾ ਯਾ ਚ ਜਾਯਤੇ||੨੧||
सा वातादग्निदग्धाभा पित्तात् स्वेदसिरावृता| कफात् घनत्वग्वर्णांश्च यथास्वं निर्दिशेत्त्वचि| दोषैः सर्वाकृतिः सर्वैरसाध्या सा नखप्रभा| दग्धाग्निनेव निर्लोमा सदाहा या च जायते||२१||
🔊 Audio coming soon
ਸਾ ਚ ਖਲਤਿਰ੍ਵਾਤਾਦਾਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਸਮਾ| ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਸਸ੍ਵੇਦਾ ਸਿਰਾਵਤਾ ਚ| ਕਫਾਤ੍ ਘਨਤ੍ਵਗ੍ਭਵਤਿ| ਅਸ੍ਯਾਂ ਚ ਖਲਤੌ ਤਾਤਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੈਸ੍ਤ੍ਵਚਿ ਵਰ੍ਣਾਨ੍ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍| ਤੇਨ ਵਾਤੇਨ ਸ਼੍ਯਾਵੋ ਵਾਰੁਣੋ ਵਾ| ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਰਾਰੁਣਵਰ੍ਜਿਤੋਨੇਕਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਸ਼੍ਵੇਤਃ| ਏਸਾ ਚ ਖਲਤਿਃ| ਸਰ੍ਵਦੋਸੈਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਲਕ੍ਸਣਾ ਭਵਤਿ| ਨਖਪ੍ਰਭਤ੍ਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾ ਯਾ ਖਲਤਿ-ਰ੍ਜਾਯਤੇ ਸਾਸਾਧ੍ਯਾ||੨੧||
Adhikarana palitam (22) · Śloka 22
ਸ਼ੋਕਸ਼੍ਰਮਕ੍ਰੋਧਕਤਃ ਸ਼ਰੀਰੋਸ੍ਮਾ ਸ਼ਿਰੋਗਤਃ| ਕੇਸ਼ਾਨ੍ ਸਦੋਸਃ ਪਚਤਿ ਪਲਿਤਂ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯਤਃ| ਤਦ੍ਵਾਤਾਤ੍ਸ੍ਫੁਟਿਤਂ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਖਰਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਜ੍ਵਲਤ੍ਪ੍ਰਭਮ੍| ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਸਦਾਹਂ ਪੀਤਾਭਂ ਕਫਾਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਵਿਵਦ੍ਧਿਮਤ੍| ਸ੍ਥੂਲਂ ਸੁਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਸਰ੍ਵੈਸ੍ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਸ਼ਿਰੋਰੁਜੋਦ੍ਭਵਂ ਚਾਨ੍ਯਦ੍ਵਿਵਰ੍ਣਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਸਹਮ੍||੨੨||
शोकश्रमक्रोधकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः| केशान् सदोषः पचति पलितं सम्भवत्यतः| तद्वातात्स्फुटितं श्यावं खरं रूक्षं ज्वलत्प्रभम्| पित्तात्सदाहं पीताभं कफात्स्निग्धं विवृद्धिमत्| स्थूलं सुशुक्लं सर्वैस्तु विद्याद्व्यामिश्रलक्षणम्| शिरोरुजोद्भवं चान्यद्विवर्णं स्पर्शनासहम्||२२||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ੋਕਾਦਿਜਨਿਤਃ ਸ਼ਰੀਰੋਸ੍ਮਾ ਸਦੋਸਃ ਸਨ੍ ਸ਼ਿਰੋਗਤਃ ਕੇਸ਼ਾਨ੍ ਪਚਤ੍ਯਤੋ ਹੇਤੋਰਕਾਲੇ ਪਲਿਤਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਪਲਿਤਂ ਵਾਤਾਤ੍ ਸ੍ਫੁਟਿਤਤ੍ਵਾਦਿਰੂਪਮ੍| ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਸਦਾਹਾਦਿਗੁਣਮ੍| ਕਫਾਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਵਿਵਦ੍ਧਿਮਤ੍ ਸ੍ਥੂਲਂ ਸੁਸ਼੍ਕ੍ਲਂ ਚ ਭਵਤਿ| ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਦੋਸੈਃ ਪਲਿਤਂ ਤੁ ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਲਕ੍ਸਣਂ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਸ਼ਿਰੋਰੁਜੋਦ੍ਭਵਮਨ੍ਯਚ੍ਚ ਪਲਿਤਂ ਭਵਤਿ ਤਦ੍ਵਿਵਰ੍ਣਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਸਹਸ਼੍ਚ| ਇਤਿ ਨਵ ਕਪਾਲੇ ਵ੍ਯਾਧਯਃ| ਉਪਸ਼ੀਰ੍ਸਕ-ਪਿਟਕਾਰ੍ਬੁਦ-ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਰੂਂਸਿਕਾ-ਦਾਰਣਕੇਨ੍ਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤ-ਖਲਤਿਪਲਿਤਾਖ੍ਯਾ ਉਕ੍ਤਾਃ||੨੨||
Adhikarana asAdhyatAnirdeSaH (23-27) · Śloka 27
ਅਸਾਧ੍ਯਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਖਲਤਿਃ ਪਲਿਤਾਨਿ ਚ| ਸ਼ਰੀਰਪਰਿਣਾਮੋਤ੍ਥਾਨ੍ਯਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ ਰਸਾਯਨਮ੍||੨੩|| ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤਾਵਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੭||
असाध्या सन्निपातेन खलतिः पलितानि च| शरीरपरिणामोत्थान्यपेक्षन्ते रसायनम्||२३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे शिरोरोगविज्ञानीयो नाम सप्तविंशोऽध्यायः||२७||
🔊 Audio coming soon
ਏਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਖਲਤਿਰਸਾਧ੍ਯਾ| ਪਲਿਤਾਨਿ ਚ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਤ੍ਥਾਨ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾਨਿ| ਯਾਨਿ ਤੁ ਪਾਲਿਤਾਨਿ ਸ਼ਰੀਰਪਰਿਣਾਮੇ ਵਾਰ੍ਦ੍ਧਕੇ ਉਤ੍ਥਿਤਾਨਿ ਤਾਨਿ ਰਸਾਯਨਮਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ ਰਸਾਯਨੇਨ ਵਿਨਾ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|| ੨੩|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਨ੍ਮਹਾਮਹੋਪਾਧ੍ਯਾਯੇਨ੍ਦੁਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਖਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||