Adhikarana atha shirorogavij~jAnIyo nAma saptaviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤਃ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਂ ਨਾਮਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ|
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
View original
अथातः शिरोरोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
Adhikarana SirorogANAM sAmAnyo hetuH (2) · Śloka 2
ਧੂਮਾਤਪਤੁਸਾਰਾਮ੍ਬੁਕ੍ਰੀਡਾਤਿਸ੍ਵਪਨਜਾਗਰੈਃ|
ਉਤ੍ਸ੍ਵੇਦਾਧਿਪੁਰੋਵਾਤਬਾਸ੍ਪਨਿਗ੍ਰਹਰੋਦਨੈਃ|
ਅਤ੍ਯਮ੍ਬੁਮਦ੍ਯਪਾਨੇਨ ਕਮਿਭਿਰ੍ਵੇਗਧਾਰਣੈਃ|
ਉਪਧਾਨਮਜਾਭ੍ਯਙ੍ਗਦ੍ਵੇਸਾਧਃ ਪ੍ਰਤਤੇਕ੍ਸਣੈਃ|
ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਗਨ੍ਧਦੁਸ੍ਟਾਮਭਾਸ੍ਯਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਰੋਗਤਾਃ|
ਜਨਯਨ੍ਤ੍ਯਾਮਯਾਨ੍ ਦੋਸਾਃ........................||੨||
View original
धूमातपतुषाराम्बुक्रीडातिस्वपनजागरैः|
उत्स्वेदाधिपुरोवातबाष्पनिग्रहरोदनैः|
अत्यम्बुमद्यपानेन कृमिभिर्वेगधारणैः|
उपधानमृजाभ्यङ्गद्वेषाधः प्रततेक्षणैः|
असात्म्यगन्धदुष्टामभाष्याद्यैश्च शिरोगताः|
जनयन्त्यामयान् दोषाः........................||२||
Adhikarana vAtajaH shirastApaH (3) · Śloka 3
.........................ਤਤ੍ਰ ਮਾਰੁਤਕੋਪਤਃ|
ਨਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਭਸ਼ਂ ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਘਾਟਾ ਸਮ੍ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਤਥਾ|
ਭ੍ਰੁਵੋਰ੍ਮਧ੍ਯਂ ਲਲਾਟਂ ਚ ਪਤਤੀਵਾਤਿਵੇਦਨਮ੍|
ਬਾਧ੍ਯੇਤੇ ਸ੍ਵਨਤਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਨਿਸ੍ਕਸ੍ਯੇਤ ਇਵਾਕ੍ਸਿਣੀ|
ਘੂਰ੍ਣਤੀਵ ਸ਼ਿਰਃ ਸਰ੍ਵਂ ਸਨ੍ਧਿਭ੍ਯ ਇਵ ਮੁਚ੍ਯਤੇ|
ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯਤਿ ਸਿਰਾਜਾਲਂ ਕਨ੍ਧਰਾਹਨੁਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ|
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਸਹਤਾ ਘ੍ਰਾਣਸ੍ਰਾਵੋਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵ੍ਯਥਾਸ਼੍ਰਮੌ|
ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਮਰ੍ਦਨਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਬਨ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ|
ਸ਼ਿਰਸ੍ਤਾਪੋਯਮ੍...............................||੩||
View original
.........................तत्र मारुतकोपतः|
निस्तुद्यते भृशं शङ्खौ घाटा सम्भिद्यते तथा|
भ्रुवोर्मध्यं ललाटं च पततीवातिवेदनम्|
बाध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येत इवाक्षिणी|
घूर्णतीव शिरः सर्वं सन्धिभ्य इव मुच्यते|
स्फुरत्यति सिराजालं कन्धराहनुसङ्ग्रहः|
प्रकाशासहता घ्राणस्रावोऽकस्माद्व्यथाश्रमौ|
मार्दवं मर्दनस्नेहस्वेदबन्धैश्च जायते|
शिरस्तापोऽयम्...............................||३||
Adhikarana arddhAvaBedakaH (4) · Śloka 4
........ਅਰ੍ਧੇ ਤੁ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਃ ਸੋਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕਃ|
ਪਕ੍ਸਾਤ੍ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ਮਾਸਾਦ੍ਵਾ ਸ੍ਵਯਮੇਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ|
ਅਤਿਵਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਨਯਨਂ ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਵਾ ਵਿਨਾਸ਼ਯੇਤ੍||੪||
View original
........अर्धे तु मूर्ध्नः सोऽर्धावभेदकः|
पक्षात् कुप्यति मासाद्वा स्वयमेवोपशाम्यति|
अतिवृद्धस्तु नयनं श्रवणं वा विनाशयेत्||४||
Adhikarana pittajaH Siro~aBitApaH (5) · Śloka 5
ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਥੇ ਸ਼ਿਰੋਧੂਮਾਯਨਂ ਜ੍ਵਰਃ|
ਸ੍ਵੇਦੋਕ੍ਸਿਦਹਨਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਨਿਸ਼ਿ ਸ਼ੀਤੈਸ਼੍ਚ ਮਾਰ੍ਦਵਮ੍||੫||
View original
शिरोऽभितापे पित्तोत्थे शिरोधूमायनं ज्वरः|
स्वेदोऽक्षिदहनं मूर्च्छा निशि शीतैश्च मार्दवम्||५||
Adhikarana kaPajaH Siro~aBitApaH (6) · Śloka 6
ਅਰੁਚਿਃ ਕਫਜੇ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨੋ ਗੁਰੁਸ੍ਤਿਮਿਤਸ਼ੀਤਤਾ|
ਸਿਰਾਨਿਸ੍ਪਨ੍ਦਤਾਲਸ੍ਯਂ ਰੁਡ੍ਮਨ੍ਦਾਹ੍ਨ੍ਯਧਿਕਾ ਨਿਸ਼ਿ|
ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਸ਼ੂਨਾਕ੍ਸਿਕੂਟਤ੍ਵਂ ਕਰ੍ਣਕਣ੍ਡੂਯਨਂ ਵਮਿਃ||੬||
View original
अरुचिः कफजे मूर्ध्नो गुरुस्तिमितशीतता|
सिराऽनिष्पन्दतालस्यं रुड्मन्दाह्न्यधिका निशि|
तन्द्रा शूनाक्षिकूटत्वं कर्णकण्डूयनं वमिः||६||
Adhikarana raktajaH Siro~aBitApaH (7) · Śloka 7
ਰਕ੍ਤਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕਰੁਜਃ...................||੭||
View original
रक्तात् पित्ताधिकरुजः...................||७||
Adhikarana sarvajaH Siro~aBitApaH (8) · Śloka 8
...............ਸਰ੍ਵੈਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਃ||੮||
View original
...............सर्वैः स्यात् सर्वलक्षणः||८||
Adhikarana krimijaH Siro~aBitApaH (9) · Śloka 9
ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣੈਰ੍ਭੋਜਨੈਰ੍ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਕ੍ਲੇਦਿਤੇ ਰੁਧਿਰਾਮਿਸੇ|
ਕੋਪਿਤੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਚ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਜਨ੍ਤਵਃ|
ਸ਼ਿਰਸਸ੍ਤੇ ਪਿਬਨ੍ਤੋਸ੍ਰਂ ਘੋਰਾਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਵੇਦਨਾਃ|
ਚਿਤ੍ਤਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਜਨਨੀਰ੍ਜ੍ਵਰਃ ਕਾਸੋ ਬਲਕ੍ਸਯਃ|
ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਸ਼ੋਫਵ੍ਯਥਚ੍ਛੇਦਦਾਹਸ੍ਫੁਰਣਪੂਤਿਤਾਃ|
ਕਪਾਲੇ ਤਾਲੁਸ਼ਿਰਸੋਃ ਕਣ੍ਡੂਃ ਸ਼ੋਫਃ ਪ੍ਰਮੀਲਕਃ|
ਤਾਮ੍ਰਾਚ੍ਛਸਿਙ੍ਘਾਣਕਤੋ ਕਰ੍ਣਨਾਦਸ਼੍ਚ ਜਨ੍ਤੁਜੇ||੯||
View original
सङ्कीर्णैर्भोजनैर्मूर्ध्नि क्लेदिते रुधिरामिषे|
कोपिते सन्निपाते च जायन्ते मूर्ध्नि जन्तवः|
शिरसस्ते पिबन्तोऽस्रं घोराः कुर्वन्ति वेदनाः|
चित्तविभ्रंशजननीर्ज्वरः कासो बलक्षयः|
रौक्ष्यशोफव्यथच्छेददाहस्फुरणपूतिताः|
कपाले तालुशिरसोः कण्डूः शोफः प्रमीलकः|
ताम्राच्छसिङ्घाणकतो कर्णनादश्च जन्तुजे||९||
Adhikarana shiraHkampaH (10) · Śloka 10
ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਾਃ ਸ਼ਿਰਃਕਮ੍ਪਂ ਤਤ੍ਸਂਜ੍ਞਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਮਲਾਃ||੧੦||
View original
वातोल्बणाः शिरःकम्पं तत्संज्ञं कुर्वते मलाः||१०||
Adhikarana sha~gkhakaH (11) · Śloka 11
ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨੈਰ੍ਵਾਤਾਦ੍ਯੈਃ ਸ਼ਙ੍ਖੇ ਸ਼ੋਫਃ ਸਸ਼ੋਣਿਤੈਃ|
ਤੀਵ੍ਰਦਾਹਰੁਜਾਰਾਗਪ੍ਰਲਾਪਜ੍ਵਰਤਡ੍ਭ੍ਰਮਾਃ|
ਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਃ ਪੀਤਵਦਨਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਕਾਰੀ ਸ ਸ਼ਙ੍ਖਕਃ|
ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਾਜ੍ਜੀਵਿਤਂ ਹਨ੍ਤਿ ਸਿਧ੍ਯਤ੍ਯਪ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸਾਧਿਤਃ||੧੧||
View original
पित्तप्रधानैर्वाताद्यैः शङ्खे शोफः सशोणितैः|
तीव्रदाहरुजारागप्रलापज्वरतृड्भ्रमाः|
तिक्तास्यः पीतवदनः क्षिप्रकारी स शङ्खकः|
त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति सिध्यत्यप्याशु साधितः||११||
Adhikarana sUryAvartaH (12) · Śloka 12
ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਃ ਸ਼ਙ੍ਖਾਕ੍ਸਿਭ੍ਰੂਲਲਾਟੇਸੁ ਮਾਰੁਤਃ|
ਰੁਜਾਂ ਸਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਨੁਸੂਰ੍ਯੋਦਯੋਦਯਾਮ੍|
ਆਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਂ ਵਿਵਰ੍ਧਿਸ੍ਣੁਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਵਤਃ ਸਾ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ|
ਅਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸੁਖਾ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯਤਃ ਪਰਮ੍|
ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਃ ਸ..............................||੧੨||
View original
पित्तानुबन्धः शङ्खाक्षिभ्रूललाटेषु मारुतः|
रुजां सस्पन्दनां कुर्यादनुसूर्योदयोदयाम्|
आमध्याह्नं विवर्धिष्णुः क्षुद्वतः सा विशेषतः|
अव्यवस्थितशीतोष्णसुखा शाम्यत्यतः परम्|
सूर्यावर्तः स..............................||१२||
Adhikarana shirorogasa~gkhyAnam (13) · Śloka 13
............ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਦਸ਼ ਰੋਗਾਃ ਸ਼ਿਰੋਗਤਾਃ||੧੩||
View original
............इत्युक्ता दश रोगाः शिरोगताः||१३||
Adhikarana shiraHkapAlavyAdhInAM sa~gkhyA (14) · Śloka 14
ਸ਼ਿਰਸ੍ਯੇਵ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਪਾਲੇ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਨਵ||੧੪||
View original
शिरस्येव च वक्ष्यन्ते कपाले व्याधयो नव||१४||
Adhikarana upashIrShakam (15) · Śloka 15
ਕਪਾਲੇ ਪਵਨੇ ਦੁਸ੍ਟੇ ਗਰ੍ਭਸ੍ਥਸ੍ਯਾਪਿ ਜਾਯਤੇ|
ਸਵਰ੍ਣੋ ਨੀਰੁਜਃ ਸ਼ੋਫਸ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦੁਪਸ਼ੀਰ੍ਸਕਮ੍||੧੫||
View original
कपाले पवने दुष्टे गर्भस्थस्यापि जायते|
सवर्णो नीरुजः शोफस्तं विद्यादुपशीर्षकम्||१५||
Adhikarana kapAle piTakAdikam (16) · Śloka 16
ਯਥਾਦੋਸੋਦਯਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਪਿਟਕਾਰ੍ਬੁਦਵਿਦ੍ਰਧੀਨ੍||੧੬||
View original
यथादोषोदयं ब्रूयात् पिटकार्बुदविद्रधीन्||१६||
Adhikarana arUMShikAH (17) · Śloka 17
ਕਪਾਲੇ ਕ੍ਲੇਦਬਹੁਲਾਃ ਪਿਤ੍ਤਾਸਕ੍ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਨ੍ਤੁਭਿਃ|
ਕਙ੍ਗੁਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕਨਿਭਾਃ ਪਿਟਕਾਃ ਸ੍ਯੁਰਰੂਂਸਿਕਾਃ||੧੭||
View original
कपाले क्लेदबहुलाः पित्तासृक्श्लेष्मजन्तुभिः|
कङ्गुसिद्धार्थकनिभाः पिटकाः स्युररूंषिकाः||१७||
Adhikarana dAraNakam (18) · Śloka 18
ਕਣ੍ਡੂਕੇਸ਼ਚ੍ਯੁਤਿਸ੍ਵਾਪਰੌਕ੍ਸ੍ਯਕਤ੍ ਸ੍ਫੁਟਨਂ ਤ੍ਵਚਃ|
ਸੁਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਕਫਵਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦਾਰਣਕਂ ਤੁ ਤਤ੍||੧੮||
View original
कण्डूकेशच्युतिस्वापरौक्ष्यकृत् स्फुटनं त्वचः|
सुसूक्ष्मं कफवाताभ्यां विद्याद्दारणकं तु तत्||१८||
Adhikarana indraluptam (19) · Śloka 19
ਰੋਮਕੂਪਾਨੁਗਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਾਤੇਨ ਸਹ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਮ੍|
ਪ੍ਰਚ੍ਯਾਵਯਤਿ ਰੋਮਾਣਿ ਤਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸਸ਼ੋਣਿਤਃ|
ਰੋਮਕੂਪਾਨ੍ ਰੁਣਦ੍ਧ੍ਯਸ੍ਯ ਤੇਨਾਨ੍ਯੇਸਾਮਸਮ੍ਭਵਃ|
ਤਦਿਨ੍ਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤਂ ਰੁਜ੍ਜਾ ਚ ਪ੍ਰਾਹੁਸ਼੍ਚਾਚੇਤਿ ਚਾਪਰੇ||੧੯||
View original
रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम्|
प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः|
रोमकूपान् रुणद्ध्यस्य तेनान्येषामसम्भवः|
तदिन्द्रलुप्तं रुज्जा च प्राहुश्चाचेति चापरे||१९||
Adhikarana khalatiH (20) · Śloka 20
ਖਲਤੇਰਪਿ ਜਨ੍ਮੈਵਂ ਸ਼ਾਤਨਂ ਤਤ੍ਰ ਤੁ ਕ੍ਰਮਾਤ੍||੨੦||
View original
खलतेरपि जन्मैवं शातनं तत्र तु क्रमात्||२०||
Adhikarana khalaterbhedAnusAraM lakShaNAni (21) · Śloka 21
ਸਾ ਵਾਤਾਦਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਾਭਾ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਸ੍ਵੇਦਸਿਰਾਵਤਾ|
ਕਫਾਤ੍ ਘਨਤ੍ਵਗ੍ਵਰ੍ਣਾਂਸ਼੍ਚ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ਤ੍ਵਚਿ|
ਦੋਸੈਃ ਸਰ੍ਵਾਕਤਿਃ ਸਰ੍ਵੈਰਸਾਧ੍ਯਾ ਸਾ ਨਖਪ੍ਰਭਾ|
ਦਗ੍ਧਾਗ੍ਨਿਨੇਵ ਨਿਰ੍ਲੋਮਾ ਸਦਾਹਾ ਯਾ ਚ ਜਾਯਤੇ||੨੧||
View original
सा वातादग्निदग्धाभा पित्तात् स्वेदसिरावृता|
कफात् घनत्वग्वर्णांश्च यथास्वं निर्दिशेत्त्वचि|
दोषैः सर्वाकृतिः सर्वैरसाध्या सा नखप्रभा|
दग्धाग्निनेव निर्लोमा सदाहा या च जायते||२१||
Adhikarana palitam (22) · Śloka 22
ਸ਼ੋਕਸ਼੍ਰਮਕ੍ਰੋਧਕਤਃ ਸ਼ਰੀਰੋਸ੍ਮਾ ਸ਼ਿਰੋਗਤਃ|
ਕੇਸ਼ਾਨ੍ ਸਦੋਸਃ ਪਚਤਿ ਪਲਿਤਂ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯਤਃ|
ਤਦ੍ਵਾਤਾਤ੍ਸ੍ਫੁਟਿਤਂ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਖਰਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਜ੍ਵਲਤ੍ਪ੍ਰਭਮ੍|
ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਸਦਾਹਂ ਪੀਤਾਭਂ ਕਫਾਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਵਿਵਦ੍ਧਿਮਤ੍|
ਸ੍ਥੂਲਂ ਸੁਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਸਰ੍ਵੈਸ੍ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਲਕ੍ਸਣਮ੍|
ਸ਼ਿਰੋਰੁਜੋਦ੍ਭਵਂ ਚਾਨ੍ਯਦ੍ਵਿਵਰ੍ਣਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਸਹਮ੍||੨੨||
View original
शोकश्रमक्रोधकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः|
केशान् सदोषः पचति पलितं सम्भवत्यतः|
तद्वातात्स्फुटितं श्यावं खरं रूक्षं ज्वलत्प्रभम्|
पित्तात्सदाहं पीताभं कफात्स्निग्धं विवृद्धिमत्|
स्थूलं सुशुक्लं सर्वैस्तु विद्याद्व्यामिश्रलक्षणम्|
शिरोरुजोद्भवं चान्यद्विवर्णं स्पर्शनासहम्||२२||
Adhikarana asAdhyatAnirdeSaH (23-27) · Śloka 27
ਅਸਾਧ੍ਯਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਖਲਤਿਃ ਪਲਿਤਾਨਿ ਚ|
ਸ਼ਰੀਰਪਰਿਣਾਮੋਤ੍ਥਾਨ੍ਯਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ ਰਸਾਯਨਮ੍||੨੩||
ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤਾਵਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੭||
View original
असाध्या सन्निपातेन खलतिः पलितानि च|
शरीरपरिणामोत्थान्यपेक्षन्ते रसायनम्||२३||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे शिरोरोगविज्ञानीयो नाम सप्तविंशोऽध्यायः||२७||