27. śirōrōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha shirorogavij~jAnIyo nAma saptaviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತಃ ಶಿರೋರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಂ ನಾಮಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

ಊರ್ಧ್ವಾಙ್ಗೇ ಶಿರಸಿ ಕೇಶಾನ್ತೇ ಯೇ ರೋಗಾಸ್ತೇಷಾಂ ಹೇತ್ವಾದಿಕಂ ಪ್ರದರ್ಶಯಿತುಮಧ್ಯಾಯ ಆರಭ್ಯತೇ||೧||

Adhikarana SirorogANAM sAmAnyo hetuH (2) · Śloka 2

ಧೂಮಾತಪತುಷಾರಾಮ್ಬುಕ್ರೀಡಾತಿಸ್ವಪನಜಾಗರೈಃ| ಉತ್ಸ್ವೇದಾಧಿಪುರೋವಾತಬಾಷ್ಪನಿಗ್ರಹರೋದನೈಃ| ಅತ್ಯಮ್ಬುಮದ್ಯಪಾನೇನ ಕೃಮಿಭಿರ್ವೇಗಧಾರಣೈಃ| ಉಪಧಾನಮೃಜಾಭ್ಯಙ್ಗದ್ವೇಷಾಧಃ ಪ್ರತತೇಕ್ಷಣೈಃ| ಅಸಾತ್ಮ್ಯಗನ್ಧದುಷ್ಟಾಮಭಾಷ್ಯಾದ್ಯೈಶ್ಚ ಶಿರೋಗತಾಃ| ಜನಯನ್ತ್ಯಾಮಯಾನ್ ದೋಷಾಃ........................||೨||

ಧೂಮಾತಪೇತ್ಯಾದಿ| ಶಿರೋರೋಗಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಹೇತುಭಿರ್ಧೂಮಾತಪಾದಿಭಿಃ ಶಿರಸಿ ಗತಾ ದೋಷಾಃ ವಾತಾದಯಃ ಆಮಯಾನ್ ಜನಯನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತುಷಾರೋ ಹಿಮಮ್| ಅಮ್ಬುಕ್ರೀಡಾ ಜಲಕ್ರೀಡಾ| ಅತಿಶಬ್ದಃ ಸ್ವಪ್ನಜಾಗರಾಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಉತ್ಸ್ವೇದ ಊರ್ಧ್ವಸ್ವೇದಃ| ವಾತಶಬ್ದಃ ಅಧಿಪುರೋಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅಧಿವಾತೋಽಧಿಕವಾತಃ| ಬಾಷ್ಪನಿಗ್ರಹೋಽಶ್ರುವೇಗವಿಧಾರಣಮ್| ರೋದನಮತ್ಯರ್ಥೇನೇತ್ಯರ್ಥಾತ್| ಅತಿಶಬ್ದೋಽಮ್ಬುಮದ್ಯಾಭ್ಯಾಮ್| ದ್ವೇಷಶಬ್ದಃ ಉಪಧಾನಾದಿಭಿಃ| ಉಪಧಾನಂ ಶಿರೋವಿಶ್ರಮಣಂ ಶಯ್ಯಾಯಾಮ್| ಮೃಜಾ ಶುದ್ಧಿರುಭಯತಃ| ಅಧಃ ಪ್ರತತಂ ಸನ್ತತಂ ಕೃತ್ವೇಕ್ಷಣಮ್| ಅದಿಗ್ರಹಣೇನಾನ್ಯೇಷಾಂ ಸ್ರೋತೋಲೇಪನವಾತಕ್ಷೋಭಣಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್||೨||

Adhikarana vAtajaH shirastApaH (3) · Śloka 3

.........................ತತ್ರ ಮಾರುತಕೋಪತಃ| ನಿಸ್ತುದ್ಯತೇ ಭೃಶಂ ಶಙ್ಖೌ ಘಾಟಾ ಸಮ್ಭಿದ್ಯತೇ ತಥಾ| ಭ್ರುವೋರ್ಮಧ್ಯಂ ಲಲಾಟಂ ಚ ಪತತೀವಾತಿವೇದನಮ್| ಬಾಧ್ಯೇತೇ ಸ್ವನತಃ ಶ್ರೋತ್ರೇ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಯೇತ ಇವಾಕ್ಷಿಣೀ| ಘೂರ್ಣತೀವ ಶಿರಃ ಸರ್ವಂ ಸನ್ಧಿಭ್ಯ ಇವ ಮುಚ್ಯತೇ| ಸ್ಫುರತ್ಯತಿ ಸಿರಾಜಾಲಂ ಕನ್ಧರಾಹನುಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ಪ್ರಕಾಶಾಸಹತಾ ಘ್ರಾಣಸ್ರಾವೋಽಕಸ್ಮಾದ್ವ್ಯಥಾಶ್ರಮೌ| ಮಾರ್ದವಂ ಮರ್ದನಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಬನ್ಧೈಶ್ಚ ಜಾಯತೇ| ಶಿರಸ್ತಾಪೋಽಯಮ್...............................||೩||

ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿನಾ ರೋಗವಿಶೇಷಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ವಾತದ್ಧೇತೋಃ ಶಿರಸಿ ಶಙ್ಘನಿಸ್ತೋದಾದಿಕಂ ಭವತಿ| ಶಙ್ಖೋ ಭ್ರೂಕರ್ಣಮಧ್ಯಮ್| ನಿಸ್ತೋದೋ ವ್ಯಥಾನಮ್| ಘಾಟಾ ಶಙ್ಖಸ್ಯೋಪರಿ| ಸ್ವನತಃ ಶಬ್ದಾಚ್ಛ್ರೋತ್ರೇ ಬಾಧ್ಯೇತೇ| ಕನ್ಧರಾಯಾ ಗ್ರೀವಾಯಾ ಹನ್ವೋಶ್ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಸ್ತಬ್ಧತ್ವಮ್| ಅಕಸ್ಮಾದಕಾರಣೇನೈವ ವ್ಯಥಾ ಚ ಶಮಶ್ಚ| ಅಸ್ಯ ಶಙ್ಖನಿಸ್ತೋದಾದಿಕಸ್ಯ ಮರ್ದನಾದಿಭಿರ್ಮಾರ್ದವಂ ಜಾಯತೇ| ಅಯಮೇವಂರೂಪೋ ರೋಗೋ ನಾಮ್ನಾ ಶಿರಸ್ತಾಪಃ||೩||

Adhikarana arddhAvaBedakaH (4) · Śloka 4

........ಅರ್ಧೇ ತು ಮೂರ್ಧ್ನಃ ಸೋಽರ್ಧಾವಭೇದಕಃ| ಪಕ್ಷಾತ್ ಕುಪ್ಯತಿ ಮಾಸಾದ್ವಾ ಸ್ವಯಮೇವೋಪಶಾಮ್ಯತಿ| ಅತಿವೃದ್ಧಸ್ತು ನಯನಂ ಶ್ರವಣಂ ವಾ ವಿನಾಶಯೇತ್||೪||

ಏಷ ಏವಾರ್ಧೇ ಭವನ್ನಾರ್ಧಾವಭೇದಕ ಉಚ್ಯತೇ| ಉಭಯರೂಪೋಽಪಿ ಚ ಸ್ವಯಮೇವ ಶಾಮ್ಯತಿ| ಪಕ್ಷಾದ್ವಾ ಮಾಸಾದ್ವಾ ಪುನಃ ಪುನಃ ಕುಪ್ಯತಿ| ಯದಾ ತ್ವತಿವೃದ್ಧೋ ಭವತಿ ತದಾ ನಯನಂ ವಾ ಶ್ರವಣಂ ವಾ ವಿನಾಶಯೇತ್ ||೪||

Adhikarana pittajaH Siro~aBitApaH (5) · Śloka 5

ಶಿರೋಽಭಿತಾಪೇ ಪಿತ್ತೋತ್ಥೇ ಶಿರೋಧೂಮಾಯನಂ ಜ್ವರಃ| ಸ್ವೇದೋಽಕ್ಷಿದಹನಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ನಿಶಿ ಶೀತೈಶ್ಚ ಮಾರ್ದವಮ್||೫||

ಪಿತ್ತಹೇತುಕೇ ಶಿರೋಽಭಿತಾಪಾಖ್ಯೇ ರೋಗೇ ಶಿರೋಧೂಮಾಯನಾದಿಕಂ ಲಿಙ್ಗಮ್| ಧೂಮಾಯನಂ ಧೂಮಸ್ಯೇವಾನುಭವಃ| ಅತ್ರ ಚ ವ್ಯಥಾಯಾ ನಿಶಿ ಮಾರ್ದವಂ ಶೀತೈಶ್ಚಾನ್ಯದಪಿ||೫||

Adhikarana kaPajaH Siro~aBitApaH (6) · Śloka 6

ಅರುಚಿಃ ಕಫಜೇ ಮೂರ್ಧ್ನೋ ಗುರುಸ್ತಿಮಿತಶೀತತಾ| ಸಿರಾಽನಿಷ್ಪನ್ದತಾಲಸ್ಯಂ ರುಡ್ಮನ್ದಾಹ್ನ್ಯಧಿಕಾ ನಿಶಿ| ತನ್ದ್ರಾ ಶೂನಾಕ್ಷಿಕೂಟತ್ವಂ ಕರ್ಣಕಣ್ಡೂಯನಂ ವಮಿಃ||೬||

ಅರುಚ್ಯಾದಿಕಂ ಕಫಜೇ ಶಿರೋಽಭಿತಾಪೇ ಲಿಙ್ಗಮ್| ಮೂರ್ಧ್ನಃ ಶಿರಸೋ ಗುರುತಾ ಸ್ತಿಮಿತತಾ ಶೀತತಾ ಚ| ಅಹ್ನಿ ಮನ್ದಾ ರುಗ್ಭವತಿ ನಿಶಿ ಚಾಧಿಕಂ ಭವತಿ| ಅಕ್ಷಿಕೂಟಮಕ್ಷಿಶಿವಿರಮ್||೬||

Adhikarana raktajaH Siro~aBitApaH (7) · Śloka 7

ರಕ್ತಾತ್ ಪಿತ್ತಾಧಿಕರುಜಃ...................||೭||

ರಕ್ತಾತ್ತು ಶಿರೋಽಭಿತಾಪಃ ಪಿತ್ತಶಿರೋಽಭಿತಾಪಾಧಿಕರುಜೋ ಭವತಿ||೭||

Adhikarana sarvajaH Siro~aBitApaH (8) · Śloka 8

...............ಸರ್ವೈಃ ಸ್ಯಾತ್ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಃ||೮||

ಸರ್ವೈಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣೋ ವಾತಾದಿಸರ್ವಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಃ ಶಿರಸ್ತಾಪಃ ಸ್ಯಾತ್||೮||

Adhikarana krimijaH Siro~aBitApaH (9) · Śloka 9

ಸಙ್ಕೀರ್ಣೈರ್ಭೋಜನೈರ್ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಕ್ಲೇದಿತೇ ರುಧಿರಾಮಿಷೇ| ಕೋಪಿತೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಚ ಜಾಯನ್ತೇ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಜನ್ತವಃ| ಶಿರಸಸ್ತೇ ಪಿಬನ್ತೋಽಸ್ರಂ ಘೋರಾಃ ಕುರ್ವನ್ತಿ ವೇದನಾಃ| ಚಿತ್ತವಿಭ್ರಂಶಜನನೀರ್ಜ್ವರಃ ಕಾಸೋ ಬಲಕ್ಷಯಃ| ರೌಕ್ಷ್ಯಶೋಫವ್ಯಥಚ್ಛೇದದಾಹಸ್ಫುರಣಪೂತಿತಾಃ| ಕಪಾಲೇ ತಾಲುಶಿರಸೋಃ ಕಣ್ಡೂಃ ಶೋಫಃ ಪ್ರಮೀಲಕಃ| ತಾಮ್ರಾಚ್ಛಸಿಙ್ಘಾಣಕತೋ ಕರ್ಣನಾದಶ್ಚ ಜನ್ತುಜೇ||೯||

ಸಙ್ಕೀರ್ಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಜನ್ತುಜೇ ಕೃಮಿಜೇ ಶಿರೋಽಭಿತಾಪ ಇತಿ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ಸಙ್ಖೀರ್ಣೈರ್ನಾನಾರೂಪೈರ್ಮಿಶ್ರೈರ್ಭೋಜನೈರ್ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಶಿರಸಿ ರುಧಿರ ಆಮಿಷೇ ಚ ಕ್ಲೇದಿತೇ ತತ್ರೈವ ಚ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಕೋಪಿತೇಽಸ್ಮಿನ್ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಜನ್ತವಃ ಕೃಮಯೋ ಜಾಯನ್ತೇ| ತೇ ಚ ಜನ್ತವಃ ಶಿರಸೋಽಸ್ರಂ ಪಿಬನ್ತೋ ಘೋರಾ ವೇದನಾ ರುಜಃ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಾ ವೇದನಾ ಆಹ-ಚಿತ್ತಸ್ಯ ವಿಭ್ರಂಶಜನಜೀಃ| ಅತ್ರ ಚ ಜ್ವರಾದಿಕಂ ಭವತಿ ಕಪಾಲೇ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಿಕಂ ಕಣ್ಡ್ವಾದಿಕಂ ತಾಲುಶಿರಸೋಃ| ಪ್ರಮೀಲಕಃ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಮ್||೯||

Adhikarana shiraHkampaH (10) · Śloka 10

ವಾತೋಲ್ಬಣಾಃ ಶಿರಃಕಮ್ಪಂ ತತ್ಸಂಜ್ಞಂ ಕುರ್ವತೇ ಮಲಾಃ||೧೦||

ಮಲಾಸ್ತ್ರಯೇ ವಾತಾದಯೋ ವಾತೋಲ್ಬಣಾಃ ಶಿರಃಕಮ್ಪಂ ಕುರ್ವತೇ ತತ್ಸಂಜ್ಞಂ ನಾಮ್ನಾ ಶಿರಃಕಮ್ಪಃ||೧೦||

Adhikarana sha~gkhakaH (11) · Śloka 11

ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನೈರ್ವಾತಾದ್ಯೈಃ ಶಙ್ಖೇ ಶೋಫಃ ಸಶೋಣಿತೈಃ| ತೀವ್ರದಾಹರುಜಾರಾಗಪ್ರಲಾಪಜ್ವರತೃಡ್ಭ್ರಮಾಃ| ತಿಕ್ತಾಸ್ಯಃ ಪೀತವದನಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರೀ ಸ ಶಙ್ಖಕಃ| ತ್ರಿರಾತ್ರಾಜ್ಜೀವಿತಂ ಹನ್ತಿ ಸಿಧ್ಯತ್ಯಪ್ಯಾಶು ಸಾಧಿತಃ||೧೧||

ವಾತಾದ್ಯೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಸರಕ್ತೈಃ ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನೈಶ್ಚ ತೀವ್ರದಾಹಾದಿರೂಪಃ ಶಙ್ಖೇ ಶೋಫೋ ಭವತಿ| ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರೀ ಶೀಘ್ರಮುಪದ್ರವಕೃತ್| ಸ ಶೋಫೋ ನಾಮ್ನಾ ಶಙ್ಖಕಃ ತ್ರಿರಾತ್ರೇಣ ಮಾರಯತ್ಯಾಶು ಚ ತ್ರಿರಾತ್ರಸ್ಯ ಪುರತಃ ಸಾಧಿತಃ ಸಿಧ್ಯತ್ಯಪಿ ನ ತು ಮಾರಯತ್ಯೇವ||೧೧||

Adhikarana sUryAvartaH (12) · Śloka 12

ಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧಃ ಶಙ್ಖಾಕ್ಷಿಭ್ರೂಲಲಾಟೇಷು ಮಾರುತಃ| ರುಜಾಂ ಸಸ್ಪನ್ದನಾಂ ಕುರ್ಯಾದನುಸೂರ್ಯೋದಯೋದಯಾಮ್| ಆಮಧ್ಯಾಹ್ನಂ ವಿವರ್ಧಿಷ್ಣುಃ ಕ್ಷುದ್ವತಃ ಸಾ ವಿಶೇಷತಃ| ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತಶೀತೋಷ್ಣಸುಖಾ ಶಾಮ್ಯತ್ಯತಃ ಪರಮ್| ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಃ ಸ..............................||೧೨||

ಪ್ರಧಾನೋ ವಾತಃ ಪಿತ್ತೇನ ಗೃಹೀತಾನುಬನ್ಧಃ ಶಙ್ಖಾದಿಷು ಸ್ಪನ್ದನೇನ ಸಹ ರುಜಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಸೂರ್ಯೋದಯಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾದುದಯೋ ಯಸ್ಯಾ ರುಜಾಯಾಸ್ತಾಮ್| ಏಷಾ ಚ ರುಗಾಮಧ್ಯಾಹ್ನಕಾಲೇ ವಿವರ್ಧಿಷ್ಣುಃ ಕ್ರಮೇಣ ವೃದ್ಧಿಶೀಲಾ ಭವತಿ| ಕ್ಷುದ್ವತಸ್ತು ವಿಶೇಷೇಣ ಭವತಿ| ಅತೋ ಮಧ್ಯಾಹ್ನಾತ್ ಪರಮವ್ಯವಸ್ಥಿತಶೀತೋಶ್ಣಸುಖಾ ಸತೀ ರುಕ್ ಶಾಮ್ಯತಿ| ಅವ್ಯಂವಸ್ಥಿತಮನಿಯತಂ ಶೀತೇನೋಷ್ಣೇನ ಚ ಸುಖಂ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ತಥೋಕ್ತಾ| ಕದಾಚಿದತ್ರ ಶೀತೇನಾಪಿ ಸುಖಂ ಕದಾಚಿದುಷ್ಣೇನಾಪಿ| ಅಯಮೇವಂರೂಪೋ ರೋಗೋ ನಾಮ್ನಾ ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಃ||೧೨||

Adhikarana shirorogasa~gkhyAnam (13) · Śloka 13

............ಇತ್ಯುಕ್ತಾ ದಶ ರೋಗಾಃ ಶಿರೋಗತಾಃ||೧೩||

ಇತಿ ದಶ ರೋಗಾ ವಾತಶಿರೋಭಿತಾಪ-ಅರ್ದ್ಧಾವಭೇದಕ-ಪಿತ್ತಶಿರೋಭಿತಾಪ-ಕಫಶಿರೋಭಿತಾಪ-ರಕ್ತಶಿರೋಭಿತಾಪ-ಸರ್ವಶಿರೋಭಿತಾಪ-ಕೃಮಿಶಿರೋಭಿತಾಪ-ಶಿರಃಕಮ್ಪ-ಶಙ್ಖಕ-ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಾಖ್ಯಾಃ ಶಿರಸ್ಯುಕ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ವ್ಯಾಪಕಾ ಇತ್ಯರ್ಥಾತ್||೧೩||

Adhikarana shiraHkapAlavyAdhInAM sa~gkhyA (14) · Śloka 14

ಶಿರಸ್ಯೇವ ಚ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಕಪಾಲೇ ವ್ಯಾಧಯೋ ನವ||೧೪||

ಅನನ್ತರಂ ಶಿರಸ್ಯೇವ ಚ ಕಪಾಲೇ ನವ ವ್ಯಾಧಯೋ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ||೧೪||

Adhikarana upashIrShakam (15) · Śloka 15

ಕಪಾಲೇ ಪವನೇ ದುಷ್ಟೇ ಗರ್ಭಸ್ಥಸ್ಯಾಪಿ ಜಾಯತೇ| ಸವರ್ಣೋ ನೀರುಜಃ ಶೋಫಸ್ತಂ ವಿದ್ಯಾದುಪಶೀರ್ಷಕಮ್||೧೫||

ಕಪಾಲೇ ಪವನೇ ದುಷ್ಟೇ ಸತಿ ಸವರ್ಣೋ ದೇಹಸಮಾನವರ್ಣೋ ರುಜಾ ರಹಿತಶ್ಚ ಶೋಫಃ ಸ್ಯಾತ್ ಗರ್ಭಸ್ಥಸ್ಯಾಪಿ ಶಬ್ದಾಜ್ಜಾತಸ್ಯಾಪಿ| ತಂ ರೋಗಮುಪಶೀರ್ಷಕಂ ನಾಮ್ನಾ ವಿದ್ಯಾತ್||೧೫||

Adhikarana kapAle piTakAdikam (16) · Śloka 16

ಯಥಾದೋಷೋದಯಂ ಬ್ರೂಯಾತ್ ಪಿಟಕಾರ್ಬುದವಿದ್ರಧೀನ್||೧೬||

ಕಪಾಲೇ ಚ ಪಿಟಕಾ ಅರ್ಬುದಂ ವಿದ್ರಧಿಂ ಚ ದೋಷೋದಯಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ಲಿಙ್ಗೈರ್ಬ್ರೂಯಾತ್| ಪಿಟಕಾದೀನಾಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧತ್ವಾದ್ಯ ಏವೋದಿತಾಸ್ತೇಷಾಮೇವ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೬||

Adhikarana arUMShikAH (17) · Śloka 17

ಕಪಾಲೇ ಕ್ಲೇದಬಹುಲಾಃ ಪಿತ್ತಾಸೃಕ್ಶ್ಲೇಷ್ಮಜನ್ತುಭಿಃ| ಕಙ್ಗುಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕನಿಭಾಃ ಪಿಟಕಾಃ ಸ್ಯುರರೂಂಷಿಕಾಃ||೧೭||

ಪಿತ್ತಾದಿಭಿರ್ಹೇತುಭಿಃ ಕಪಾಲೇ ಕ್ಲೇದಬಹುಲತ್ವಾದಿಗುಣಾಃ ಪಿಟಕಾಃ ಸ್ಯುಃ ತಾ ನಾಮ್ನಾಽರೂಂಷಿಕಾಃ|| ೧೭||

Adhikarana dAraNakam (18) · Śloka 18

ಕಣ್ಡೂಕೇಶಚ್ಯುತಿಸ್ವಾಪರೌಕ್ಷ್ಯಕೃತ್ ಸ್ಫುಟನಂ ತ್ವಚಃ| ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ವಿದ್ಯಾದ್ದಾರಣಕಂ ತು ತತ್||೧೮||

ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ಹೇತುಭ್ಯಾಂ ಕಣ್ಡ್ವಾದಿಕೃದ್ಯತ್ತ್ವಚಃ ಸ್ಫುಟನಂ ತನ್ನಾಮ್ನಾ ದಾರಣಕಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಸುಸುಕ್ಷ್ಮಮತಿಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಸ್ಫುಟನಂ ಛೇದನಮ್| ಸ್ವಾಪಃ ತ್ವಚಃ ಸುಪ್ತತಾ ಪ್ರಕರಣಾಚ್ಛಿರಸಿ||೧೮||

Adhikarana indraluptam (19) · Śloka 19

ರೋಮಕೂಪಾನುಗಂ ಪಿತ್ತಂ ವಾತೇನ ಸಹ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಮ್| ಪ್ರಚ್ಯಾವಯತಿ ರೋಮಾಣಿ ತತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸಶೋಣಿತಃ| ರೋಮಕೂಪಾನ್ ರುಣದ್ಧ್ಯಸ್ಯ ತೇನಾನ್ಯೇಷಾಮಸಮ್ಭವಃ| ತದಿನ್ದ್ರಲುಪ್ತಂ ರುಜ್ಜಾ ಚ ಪ್ರಾಹುಶ್ಚಾಚೇತಿ ಚಾಪರೇ||೧೯||

ರೋಮಕೂಪಾನುಗೇ ರೋಮಕೂಪೇಷ್ವನುಗತಂ ಪಿತ್ತಂ ಕರ್ತೃ ವಾತೇನ ಸಹ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಂ ಮಿಶ್ರೀಭೂತಂ ತತ್ರ ಸ್ಥಿತಾನಿ ರೋಮಾಣಿ ಪ್ರಚ್ಯಾವಯತಿ| ತತಃ ಕಾರಣವಿಶೇಷವಶಾತ್ ಸಶೋಣಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಽಸ್ಯಾತುರಸ್ಯ ರೋಮಕೂಪಾನ್ ರುಣದ್ಧಿ ತೇನ ಹೇತುನಾಽನ್ಯೇಷಾಂ ರೋಮ್ಣಾಮಸಮ್ಭವಃ| ತದಿನ್ದ್ರಲುಪ್ತಂ ನಾಮ್ನಾ ಭವತಿ| ಅಪರ ಆಚಾರ್ಯಾ ಇನ್ದ್ರಲುಪ್ತೋಕ್ತಹೇತುಕಾ ರುಜ್ಜೇತಿ ಚಾಚೇತಿ ಚ ನಾಮ್ನಾಽಽಹುಃ ||೧೯||

Adhikarana khalatiH (20) · Śloka 20

ಖಲತೇರಪಿ ಜನ್ಮೈವಂ ಶಾತನಂ ತತ್ರ ತು ಕ್ರಮಾತ್||೨೦||

ಖಲತ್ಯಾಖ್ಯಸ್ಯ ಚ ರೋಗಸ್ಯೈವಮಿನ್ದ್ರಲುಪ್ತಪ್ರಕಾರೇಣೈವ ಜನ್ಮ| ತತ್ರ ತು ಖಲತೌ ಕ್ರಮಾಚ್ಛಾತನಂ ರೋಮ್ಣಾಮಿತಿ ಪ್ರಕರಣಾತ್||೨೦||

Adhikarana khalaterbhedAnusAraM lakShaNAni (21) · Śloka 21

ಸಾ ವಾತಾದಗ್ನಿದಗ್ಧಾಭಾ ಪಿತ್ತಾತ್ ಸ್ವೇದಸಿರಾವೃತಾ| ಕಫಾತ್ ಘನತ್ವಗ್ವರ್ಣಾಂಶ್ಚ ಯಥಾಸ್ವಂ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ತ್ವಚಿ| ದೋಷೈಃ ಸರ್ವಾಕೃತಿಃ ಸರ್ವೈರಸಾಧ್ಯಾ ಸಾ ನಖಪ್ರಭಾ| ದಗ್ಧಾಗ್ನಿನೇವ ನಿರ್ಲೋಮಾ ಸದಾಹಾ ಯಾ ಚ ಜಾಯತೇ||೨೧||

ಸಾ ಚ ಖಲತಿರ್ವಾತಾದಾಗ್ನಿದಗ್ಧಸಮಾ| ಪಿತ್ತಾತ್ ಸಸ್ವೇದಾ ಸಿರಾವೃತಾ ಚ| ಕಫಾತ್ ಘನತ್ವಗ್ಭವತಿ| ಅಸ್ಯಾಂ ಚ ಖಲತೌ ತಾತಾದಿವಿಶೇಷೈಸ್ತ್ವಚಿ ವರ್ಣಾನ್ಯಥಾಸ್ವಂ ನಿರ್ದಿಶೇತ್| ತೇನ ವಾತೇನ ಶ್ಯಾವೋ ವಾರುಣೋ ವಾ| ಪಿತ್ತಾತ್ ಪಾಣ್ಡುರಾರುಣವರ್ಜಿತೋಽನೇಕಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಶ್ವೇತಃ| ಏಷಾ ಚ ಖಲತಿಃ| ಸರ್ವದೋಷೈಃ ಸನ್ನಿಪಾತಲಕ್ಷಣಾ ಭವತಿ| ನಖಪ್ರಭತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಾ ಯಾ ಖಲತಿ-ರ್ಜಾಯತೇ ಸಾಽಸಾಧ್ಯಾ||೨೧||

Adhikarana palitam (22) · Śloka 22

ಶೋಕಶ್ರಮಕ್ರೋಧಕೃತಃ ಶರೀರೋಷ್ಮಾ ಶಿರೋಗತಃ| ಕೇಶಾನ್ ಸದೋಷಃ ಪಚತಿ ಪಲಿತಂ ಸಮ್ಭವತ್ಯತಃ| ತದ್ವಾತಾತ್ಸ್ಫುಟಿತಂ ಶ್ಯಾವಂ ಖರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಜ್ವಲತ್ಪ್ರಭಮ್| ಪಿತ್ತಾತ್ಸದಾಹಂ ಪೀತಾಭಂ ಕಫಾತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಿವೃದ್ಧಿಮತ್| ಸ್ಥೂಲಂ ಸುಶುಕ್ಲಂ ಸರ್ವೈಸ್ತು ವಿದ್ಯಾದ್ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಲಕ್ಷಣಮ್| ಶಿರೋರುಜೋದ್ಭವಂ ಚಾನ್ಯದ್ವಿವರ್ಣಂ ಸ್ಪರ್ಶನಾಸಹಮ್||೨೨||

ಶೋಕಾದಿಜನಿತಃ ಶರೀರೋಷ್ಮಾ ಸದೋಷಃ ಸನ್ ಶಿರೋಗತಃ ಕೇಶಾನ್ ಪಚತ್ಯತೋ ಹೇತೋರಕಾಲೇ ಪಲಿತಂ ಸಮ್ಭವತಿ| ತಚ್ಚ ಪಲಿತಂ ವಾತಾತ್ ಸ್ಫುಟಿತತ್ವಾದಿರೂಪಮ್| ಪಿತ್ತಾತ್ ಸದಾಹಾದಿಗುಣಮ್| ಕಫಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಿವೃದ್ಧಿಮತ್ ಸ್ಥೂಲಂ ಸುಶ್ಕ್ಲಂ ಚ ಭವತಿ| ಸರ್ವೈರ್ದೋಷೈಃ ಪಲಿತಂ ತು ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಲಕ್ಷಣಂ ಸಙ್ಕೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಶಿರೋರುಜೋದ್ಭವಮನ್ಯಚ್ಚ ಪಲಿತಂ ಭವತಿ ತದ್ವಿವರ್ಣಂ ಸ್ಪರ್ಶನಾಸಹಶ್ಚ| ಇತಿ ನವ ಕಪಾಲೇ ವ್ಯಾಧಯಃ| ಉಪಶೀರ್ಷಕ-ಪಿಟಕಾಽರ್ಬುದ-ವಿದ್ರಧ್ಯರೂಂಷಿಕಾ-ದಾರಣಕೇನ್ದ್ರಲುಪ್ತ-ಖಲತಿಪಲಿತಾಖ್ಯಾ ಉಕ್ತಾಃ||೨೨||

Adhikarana asAdhyatAnirdeSaH (23-27) · Śloka 27

ಅಸಾಧ್ಯಾ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಖಲತಿಃ ಪಲಿತಾನಿ ಚ| ಶರೀರಪರಿಣಾಮೋತ್ಥಾನ್ಯಪೇಕ್ಷನ್ತೇ ರಸಾಯನಮ್||೨೩|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತಾವಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಶಿರೋರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ಸಪ್ತವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೭||

ಏಭ್ಯಶ್ಚ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಖಲತಿರಸಾಧ್ಯಾ| ಪಲಿತಾನಿ ಚ ಸನ್ನಿಪಾತೋತ್ಥಾನ್ಯಸಾಧ್ಯಾನಿ| ಯಾನಿ ತು ಪಾಲಿತಾನಿ ಶರೀರಪರಿಣಾಮೇ ವಾರ್ದ್ಧಕೇ ಉತ್ಥಿತಾನಿ ತಾನಿ ರಸಾಯನಮಪೇಕ್ಷನ್ತೇ ರಸಾಯನೇನ ವಿನಾ ನ ಶಾಮ್ಯನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ|| ೨೩|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಸಪ್ತವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||