Adhikarana atha shirorogavij~jAnIyo nAma saptaviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
ಅಥಾತಃ ಶಿರೋರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಂ ನಾಮಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||
अथातः शिरोरोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SirorogANAM sAmAnyo hetuH (2) · Śloka 2
ಧೂಮಾತಪತುಷಾರಾಮ್ಬುಕ್ರೀಡಾತಿಸ್ವಪನಜಾಗರೈಃ| ಉತ್ಸ್ವೇದಾಧಿಪುರೋವಾತಬಾಷ್ಪನಿಗ್ರಹರೋದನೈಃ| ಅತ್ಯಮ್ಬುಮದ್ಯಪಾನೇನ ಕೃಮಿಭಿರ್ವೇಗಧಾರಣೈಃ| ಉಪಧಾನಮೃಜಾಭ್ಯಙ್ಗದ್ವೇಷಾಧಃ ಪ್ರತತೇಕ್ಷಣೈಃ| ಅಸಾತ್ಮ್ಯಗನ್ಧದುಷ್ಟಾಮಭಾಷ್ಯಾದ್ಯೈಶ್ಚ ಶಿರೋಗತಾಃ| ಜನಯನ್ತ್ಯಾಮಯಾನ್ ದೋಷಾಃ........................||೨||
धूमातपतुषाराम्बुक्रीडातिस्वपनजागरैः| उत्स्वेदाधिपुरोवातबाष्पनिग्रहरोदनैः| अत्यम्बुमद्यपानेन कृमिभिर्वेगधारणैः| उपधानमृजाभ्यङ्गद्वेषाधः प्रततेक्षणैः| असात्म्यगन्धदुष्टामभाष्याद्यैश्च शिरोगताः| जनयन्त्यामयान् दोषाः........................||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajaH shirastApaH (3) · Śloka 3
.........................ತತ್ರ ಮಾರುತಕೋಪತಃ| ನಿಸ್ತುದ್ಯತೇ ಭೃಶಂ ಶಙ್ಖೌ ಘಾಟಾ ಸಮ್ಭಿದ್ಯತೇ ತಥಾ| ಭ್ರುವೋರ್ಮಧ್ಯಂ ಲಲಾಟಂ ಚ ಪತತೀವಾತಿವೇದನಮ್| ಬಾಧ್ಯೇತೇ ಸ್ವನತಃ ಶ್ರೋತ್ರೇ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಯೇತ ಇವಾಕ್ಷಿಣೀ| ಘೂರ್ಣತೀವ ಶಿರಃ ಸರ್ವಂ ಸನ್ಧಿಭ್ಯ ಇವ ಮುಚ್ಯತೇ| ಸ್ಫುರತ್ಯತಿ ಸಿರಾಜಾಲಂ ಕನ್ಧರಾಹನುಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ಪ್ರಕಾಶಾಸಹತಾ ಘ್ರಾಣಸ್ರಾವೋಽಕಸ್ಮಾದ್ವ್ಯಥಾಶ್ರಮೌ| ಮಾರ್ದವಂ ಮರ್ದನಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಬನ್ಧೈಶ್ಚ ಜಾಯತೇ| ಶಿರಸ್ತಾಪೋಽಯಮ್...............................||೩||
.........................तत्र मारुतकोपतः| निस्तुद्यते भृशं शङ्खौ घाटा सम्भिद्यते तथा| भ्रुवोर्मध्यं ललाटं च पततीवातिवेदनम्| बाध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येत इवाक्षिणी| घूर्णतीव शिरः सर्वं सन्धिभ्य इव मुच्यते| स्फुरत्यति सिराजालं कन्धराहनुसङ्ग्रहः| प्रकाशासहता घ्राणस्रावोऽकस्माद्व्यथाश्रमौ| मार्दवं मर्दनस्नेहस्वेदबन्धैश्च जायते| शिरस्तापोऽयम्...............................||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arddhAvaBedakaH (4) · Śloka 4
........ಅರ್ಧೇ ತು ಮೂರ್ಧ್ನಃ ಸೋಽರ್ಧಾವಭೇದಕಃ| ಪಕ್ಷಾತ್ ಕುಪ್ಯತಿ ಮಾಸಾದ್ವಾ ಸ್ವಯಮೇವೋಪಶಾಮ್ಯತಿ| ಅತಿವೃದ್ಧಸ್ತು ನಯನಂ ಶ್ರವಣಂ ವಾ ವಿನಾಶಯೇತ್||೪||
........अर्धे तु मूर्ध्नः सोऽर्धावभेदकः| पक्षात् कुप्यति मासाद्वा स्वयमेवोपशाम्यति| अतिवृद्धस्तु नयनं श्रवणं वा विनाशयेत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajaH Siro~aBitApaH (5) · Śloka 5
ಶಿರೋಽಭಿತಾಪೇ ಪಿತ್ತೋತ್ಥೇ ಶಿರೋಧೂಮಾಯನಂ ಜ್ವರಃ| ಸ್ವೇದೋಽಕ್ಷಿದಹನಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ನಿಶಿ ಶೀತೈಶ್ಚ ಮಾರ್ದವಮ್||೫||
शिरोऽभितापे पित्तोत्थे शिरोधूमायनं ज्वरः| स्वेदोऽक्षिदहनं मूर्च्छा निशि शीतैश्च मार्दवम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPajaH Siro~aBitApaH (6) · Śloka 6
ಅರುಚಿಃ ಕಫಜೇ ಮೂರ್ಧ್ನೋ ಗುರುಸ್ತಿಮಿತಶೀತತಾ| ಸಿರಾಽನಿಷ್ಪನ್ದತಾಲಸ್ಯಂ ರುಡ್ಮನ್ದಾಹ್ನ್ಯಧಿಕಾ ನಿಶಿ| ತನ್ದ್ರಾ ಶೂನಾಕ್ಷಿಕೂಟತ್ವಂ ಕರ್ಣಕಣ್ಡೂಯನಂ ವಮಿಃ||೬||
अरुचिः कफजे मूर्ध्नो गुरुस्तिमितशीतता| सिराऽनिष्पन्दतालस्यं रुड्मन्दाह्न्यधिका निशि| तन्द्रा शूनाक्षिकूटत्वं कर्णकण्डूयनं वमिः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktajaH Siro~aBitApaH (7) · Śloka 7
ರಕ್ತಾತ್ ಪಿತ್ತಾಧಿಕರುಜಃ...................||೭||
रक्तात् पित्ताधिकरुजः...................||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvajaH Siro~aBitApaH (8) · Śloka 8
...............ಸರ್ವೈಃ ಸ್ಯಾತ್ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಃ||೮||
...............सर्वैः स्यात् सर्वलक्षणः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana krimijaH Siro~aBitApaH (9) · Śloka 9
ಸಙ್ಕೀರ್ಣೈರ್ಭೋಜನೈರ್ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಕ್ಲೇದಿತೇ ರುಧಿರಾಮಿಷೇ| ಕೋಪಿತೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಚ ಜಾಯನ್ತೇ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಜನ್ತವಃ| ಶಿರಸಸ್ತೇ ಪಿಬನ್ತೋಽಸ್ರಂ ಘೋರಾಃ ಕುರ್ವನ್ತಿ ವೇದನಾಃ| ಚಿತ್ತವಿಭ್ರಂಶಜನನೀರ್ಜ್ವರಃ ಕಾಸೋ ಬಲಕ್ಷಯಃ| ರೌಕ್ಷ್ಯಶೋಫವ್ಯಥಚ್ಛೇದದಾಹಸ್ಫುರಣಪೂತಿತಾಃ| ಕಪಾಲೇ ತಾಲುಶಿರಸೋಃ ಕಣ್ಡೂಃ ಶೋಫಃ ಪ್ರಮೀಲಕಃ| ತಾಮ್ರಾಚ್ಛಸಿಙ್ಘಾಣಕತೋ ಕರ್ಣನಾದಶ್ಚ ಜನ್ತುಜೇ||೯||
सङ्कीर्णैर्भोजनैर्मूर्ध्नि क्लेदिते रुधिरामिषे| कोपिते सन्निपाते च जायन्ते मूर्ध्नि जन्तवः| शिरसस्ते पिबन्तोऽस्रं घोराः कुर्वन्ति वेदनाः| चित्तविभ्रंशजननीर्ज्वरः कासो बलक्षयः| रौक्ष्यशोफव्यथच्छेददाहस्फुरणपूतिताः| कपाले तालुशिरसोः कण्डूः शोफः प्रमीलकः| ताम्राच्छसिङ्घाणकतो कर्णनादश्च जन्तुजे||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shiraHkampaH (10) · Śloka 10
ವಾತೋಲ್ಬಣಾಃ ಶಿರಃಕಮ್ಪಂ ತತ್ಸಂಜ್ಞಂ ಕುರ್ವತೇ ಮಲಾಃ||೧೦||
वातोल्बणाः शिरःकम्पं तत्संज्ञं कुर्वते मलाः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sha~gkhakaH (11) · Śloka 11
ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನೈರ್ವಾತಾದ್ಯೈಃ ಶಙ್ಖೇ ಶೋಫಃ ಸಶೋಣಿತೈಃ| ತೀವ್ರದಾಹರುಜಾರಾಗಪ್ರಲಾಪಜ್ವರತೃಡ್ಭ್ರಮಾಃ| ತಿಕ್ತಾಸ್ಯಃ ಪೀತವದನಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರೀ ಸ ಶಙ್ಖಕಃ| ತ್ರಿರಾತ್ರಾಜ್ಜೀವಿತಂ ಹನ್ತಿ ಸಿಧ್ಯತ್ಯಪ್ಯಾಶು ಸಾಧಿತಃ||೧೧||
पित्तप्रधानैर्वाताद्यैः शङ्खे शोफः सशोणितैः| तीव्रदाहरुजारागप्रलापज्वरतृड्भ्रमाः| तिक्तास्यः पीतवदनः क्षिप्रकारी स शङ्खकः| त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति सिध्यत्यप्याशु साधितः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sUryAvartaH (12) · Śloka 12
ಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧಃ ಶಙ್ಖಾಕ್ಷಿಭ್ರೂಲಲಾಟೇಷು ಮಾರುತಃ| ರುಜಾಂ ಸಸ್ಪನ್ದನಾಂ ಕುರ್ಯಾದನುಸೂರ್ಯೋದಯೋದಯಾಮ್| ಆಮಧ್ಯಾಹ್ನಂ ವಿವರ್ಧಿಷ್ಣುಃ ಕ್ಷುದ್ವತಃ ಸಾ ವಿಶೇಷತಃ| ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತಶೀತೋಷ್ಣಸುಖಾ ಶಾಮ್ಯತ್ಯತಃ ಪರಮ್| ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಃ ಸ..............................||೧೨||
पित्तानुबन्धः शङ्खाक्षिभ्रूललाटेषु मारुतः| रुजां सस्पन्दनां कुर्यादनुसूर्योदयोदयाम्| आमध्याह्नं विवर्धिष्णुः क्षुद्वतः सा विशेषतः| अव्यवस्थितशीतोष्णसुखा शाम्यत्यतः परम्| सूर्यावर्तः स..............................||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shirorogasa~gkhyAnam (13) · Śloka 13
............ಇತ್ಯುಕ್ತಾ ದಶ ರೋಗಾಃ ಶಿರೋಗತಾಃ||೧೩||
............इत्युक्ता दश रोगाः शिरोगताः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shiraHkapAlavyAdhInAM sa~gkhyA (14) · Śloka 14
ಶಿರಸ್ಯೇವ ಚ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಕಪಾಲೇ ವ್ಯಾಧಯೋ ನವ||೧೪||
शिरस्येव च वक्ष्यन्ते कपाले व्याधयो नव||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upashIrShakam (15) · Śloka 15
ಕಪಾಲೇ ಪವನೇ ದುಷ್ಟೇ ಗರ್ಭಸ್ಥಸ್ಯಾಪಿ ಜಾಯತೇ| ಸವರ್ಣೋ ನೀರುಜಃ ಶೋಫಸ್ತಂ ವಿದ್ಯಾದುಪಶೀರ್ಷಕಮ್||೧೫||
कपाले पवने दुष्टे गर्भस्थस्यापि जायते| सवर्णो नीरुजः शोफस्तं विद्यादुपशीर्षकम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kapAle piTakAdikam (16) · Śloka 16
ಯಥಾದೋಷೋದಯಂ ಬ್ರೂಯಾತ್ ಪಿಟಕಾರ್ಬುದವಿದ್ರಧೀನ್||೧೬||
यथादोषोदयं ब्रूयात् पिटकार्बुदविद्रधीन्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arUMShikAH (17) · Śloka 17
ಕಪಾಲೇ ಕ್ಲೇದಬಹುಲಾಃ ಪಿತ್ತಾಸೃಕ್ಶ್ಲೇಷ್ಮಜನ್ತುಭಿಃ| ಕಙ್ಗುಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕನಿಭಾಃ ಪಿಟಕಾಃ ಸ್ಯುರರೂಂಷಿಕಾಃ||೧೭||
कपाले क्लेदबहुलाः पित्तासृक्श्लेष्मजन्तुभिः| कङ्गुसिद्धार्थकनिभाः पिटकाः स्युररूंषिकाः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dAraNakam (18) · Śloka 18
ಕಣ್ಡೂಕೇಶಚ್ಯುತಿಸ್ವಾಪರೌಕ್ಷ್ಯಕೃತ್ ಸ್ಫುಟನಂ ತ್ವಚಃ| ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ವಿದ್ಯಾದ್ದಾರಣಕಂ ತು ತತ್||೧೮||
कण्डूकेशच्युतिस्वापरौक्ष्यकृत् स्फुटनं त्वचः| सुसूक्ष्मं कफवाताभ्यां विद्याद्दारणकं तु तत्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana indraluptam (19) · Śloka 19
ರೋಮಕೂಪಾನುಗಂ ಪಿತ್ತಂ ವಾತೇನ ಸಹ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಮ್| ಪ್ರಚ್ಯಾವಯತಿ ರೋಮಾಣಿ ತತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸಶೋಣಿತಃ| ರೋಮಕೂಪಾನ್ ರುಣದ್ಧ್ಯಸ್ಯ ತೇನಾನ್ಯೇಷಾಮಸಮ್ಭವಃ| ತದಿನ್ದ್ರಲುಪ್ತಂ ರುಜ್ಜಾ ಚ ಪ್ರಾಹುಶ್ಚಾಚೇತಿ ಚಾಪರೇ||೧೯||
रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम्| प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः| रोमकूपान् रुणद्ध्यस्य तेनान्येषामसम्भवः| तदिन्द्रलुप्तं रुज्जा च प्राहुश्चाचेति चापरे||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana khalatiH (20) · Śloka 20
ಖಲತೇರಪಿ ಜನ್ಮೈವಂ ಶಾತನಂ ತತ್ರ ತು ಕ್ರಮಾತ್||೨೦||
खलतेरपि जन्मैवं शातनं तत्र तु क्रमात्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana khalaterbhedAnusAraM lakShaNAni (21) · Śloka 21
ಸಾ ವಾತಾದಗ್ನಿದಗ್ಧಾಭಾ ಪಿತ್ತಾತ್ ಸ್ವೇದಸಿರಾವೃತಾ| ಕಫಾತ್ ಘನತ್ವಗ್ವರ್ಣಾಂಶ್ಚ ಯಥಾಸ್ವಂ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ತ್ವಚಿ| ದೋಷೈಃ ಸರ್ವಾಕೃತಿಃ ಸರ್ವೈರಸಾಧ್ಯಾ ಸಾ ನಖಪ್ರಭಾ| ದಗ್ಧಾಗ್ನಿನೇವ ನಿರ್ಲೋಮಾ ಸದಾಹಾ ಯಾ ಚ ಜಾಯತೇ||೨೧||
सा वातादग्निदग्धाभा पित्तात् स्वेदसिरावृता| कफात् घनत्वग्वर्णांश्च यथास्वं निर्दिशेत्त्वचि| दोषैः सर्वाकृतिः सर्वैरसाध्या सा नखप्रभा| दग्धाग्निनेव निर्लोमा सदाहा या च जायते||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana palitam (22) · Śloka 22
ಶೋಕಶ್ರಮಕ್ರೋಧಕೃತಃ ಶರೀರೋಷ್ಮಾ ಶಿರೋಗತಃ| ಕೇಶಾನ್ ಸದೋಷಃ ಪಚತಿ ಪಲಿತಂ ಸಮ್ಭವತ್ಯತಃ| ತದ್ವಾತಾತ್ಸ್ಫುಟಿತಂ ಶ್ಯಾವಂ ಖರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಜ್ವಲತ್ಪ್ರಭಮ್| ಪಿತ್ತಾತ್ಸದಾಹಂ ಪೀತಾಭಂ ಕಫಾತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಿವೃದ್ಧಿಮತ್| ಸ್ಥೂಲಂ ಸುಶುಕ್ಲಂ ಸರ್ವೈಸ್ತು ವಿದ್ಯಾದ್ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಲಕ್ಷಣಮ್| ಶಿರೋರುಜೋದ್ಭವಂ ಚಾನ್ಯದ್ವಿವರ್ಣಂ ಸ್ಪರ್ಶನಾಸಹಮ್||೨೨||
शोकश्रमक्रोधकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः| केशान् सदोषः पचति पलितं सम्भवत्यतः| तद्वातात्स्फुटितं श्यावं खरं रूक्षं ज्वलत्प्रभम्| पित्तात्सदाहं पीताभं कफात्स्निग्धं विवृद्धिमत्| स्थूलं सुशुक्लं सर्वैस्तु विद्याद्व्यामिश्रलक्षणम्| शिरोरुजोद्भवं चान्यद्विवर्णं स्पर्शनासहम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyatAnirdeSaH (23-27) · Śloka 27
ಅಸಾಧ್ಯಾ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಖಲತಿಃ ಪಲಿತಾನಿ ಚ| ಶರೀರಪರಿಣಾಮೋತ್ಥಾನ್ಯಪೇಕ್ಷನ್ತೇ ರಸಾಯನಮ್||೨೩|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತಾವಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಶಿರೋರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ಸಪ್ತವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೭||
असाध्या सन्निपातेन खलतिः पलितानि च| शरीरपरिणामोत्थान्यपेक्षन्ते रसायनम्||२३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे शिरोरोगविज्ञानीयो नाम सप्तविंशोऽध्यायः||२७||
🔊 Audio coming soon