16. timirapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha timirapratiShedho nAma ShoDasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતસ્તિમિરપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

તિમિરસ્ય કાચાદિહેતુત્વેન પ્રાધાન્યાત્ પૃથક્ પ્રથમં ચિકિત્સાં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે ||૧||

Adhikarana timirANAM ghorarUpatvam (2) · Śloka 2

તિમિરં કાચતાં યાતિ કાચોઽપ્યાન્ધ્યમુપેક્ષયા| નેત્રરોગેષ્વતો ઘોરં તિમિરં સાધયેદ્રુતમ્||૨||

સર્વેષુ નેત્રરોગેષુ યતો ઘોરં તિમિરમતસ્તં દ્રુતં શીઘ્રં સાધયેત્| ઘોરત્વે હેતુસ્તિમિરમિથ્યાદિકમ્|| ૨||

Adhikarana jIvantyAdighRutam (3) · Śloka 3

તુલાં પચેત જીવન્ત્યા દ્રોણેઽપાં પાદશેષિતે| તત્ક્વાથે દ્વિગુણક્ષીરં ઘ્રુતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| પ્રપૌણ્ડરીકકાકોલીપિપ્પલીલોધ્રસૈન્ધવૈઃ| શતાહ્વામધુકદ્રાક્ષાસિતાદારુફલત્રયૈઃ| કાર્ષિકૈર્નિશિ તત્પીતં તિમિરાપહરં પરમ્||૩||

જીવન્ત્યાદ્યં ઘૃતં વ્યાખ્યાસમમ્| (તિમિરાદીનાં લેખનાઞ્જનાદિસાધ્યત્વાલ્લેખનસ્ય દૃગ્બલહાનિકરત્વાત્પૂર્વં દૃગ્વલાધાનકારણં ઘૃતપાનં પ્રસ્તૌતિ )| જીવન્ત્યાસ્તુલાં પલશતમપાં દ્રોણે ચતુષ્ષષ્ટિકુડવપ્રમિતેઽમ્ભસિ પચેત શ્રપયેત્| પાદશેષિતે ષોડશકુડવાવશિષ્ટે તત્ક્વાથે જીવન્તીકષાયે દ્વિગુણક્ષીરમષ્ટકુડવપ્રમિતપયઃસંયુતં ઘૃતપ્રસ્થં કાર્ષિકૈઃ કર્ષપ્રમાણૈઃ પ્રપૌણ્ડરીકાદિભિર્વિપાચયેત્ સાધયેત્| તદ્ ઘૃતં નિશિ સ્વપ્નકાલે પીતં સેવિતં પરમતિશયેન તિમિરાપહરં તિમિરઘ્નમ્|| ૩||

Adhikarana drAkShAdighRutam (4) · Śloka 4

દ્રાક્ષાચન્દનમઞ્જિષ્ઠકાકોલીદ્વયજીવકૈઃ| સિતાશતાવરીમેદાપુણ્ડ્રાહ્વમધુકોત્પલૈઃ| પચ્ચેજ્જીર્ણઘૃતપ્રસ્થં સમક્ષીરં પિચૂન્મિતૈઃ| હન્તિ તચ્છુક્લતિમિરરક્તરાજીશિરોરુજઃ||૪||

દ્રાક્ષાદ્યં ઘૃતં સુબોધમ્| ( સમક્ષીરં ઘૃતતુલ્યેન ક્ષીરેણ યુક્તં જીર્ણઘૃતસ્ય પુરાણઘૃતસ્ય પ્રસ્થં કુડવચતુષ્ટયં પિચૂન્મિતૈઃ કર્ષપ્રમાણૈઃ કલ્કિતૈર્દ્રાક્ષાદિભિઃ પચેત્| પક્વં તદ્ ઘૃતં કાચાદીન્ હન્તિ| રક્તરાજી સિરોત્પાતઃ| યસ્ય વ્યાધેર્યદ્વિશેષલક્ષણં તદેવ તસ્ય વ્યાધેઃ સંજ્ઞાન્તરત્વેન પરિણમતિ| ધૂમદર્શનેન વિના ધૂમરસ્યાભાવાદ્ધૂમરો ધૂમદર્શીત્યુચ્યતે| ધન્વન્તરિણા તુ ધૂમરચિકિત્સાયામુક્તમ્-'ઘૃતં પિબેદ્ધૂમદર્શી નરસ્તુ કુર્યાદ્વિધિં પિત્તહરં ચ સર્વમ્|' ઇતિ| તથા રક્તરાજ્યા વિના સિરોત્પાતસ્યાસમ્ભવાદ્રક્તરાજીત્યુચ્યતે સિરોત્પાતઃ| શઙ્ખવદ્ધવલત્વાચ્છઙ્ખશુક્લમ્| પાકાત્યયહેતુત્વાત્ પાકાત્યયશુક્લમ્| ઇત્યેવમાદયઃ સંજ્ઞાવિશેષા બહવો દૃશ્યન્તે )|| ૪||

Adhikarana paTolAdighRutam (5) · Śloka 5

પટોલનિમ્બકટુકાદાર્વીસેવ્યવરાવૃષમ્| સધન્વયાસત્રાયન્તીપર્પટં પાલિકં પૃથક્| પ્રસ્થમામલકાનાં ચ ક્વાથયેદર્મણેઽમ્ભસઃ| તદાઢકેઽર્ધપલિકૈઃ પિષ્ટૈઃ પ્રસ્થં ઘૃતાત્પચેત્| મુસ્તભૂનિમ્બયષ્ટ્યાહ્વકુટજોદીવ્યચન્દનૈઃ| સવ્યોષચવ્યૈસ્તત્સર્પિર્ઘ્રાણકર્ણાક્ષિરોગજિત્| વિદ્રધિજ્વરદુષ્ટારુર્વિસર્પાપચિકુષ્ઠનુત્| વિશેષાચ્છુક્લતિમિરનક્તાન્ધ્યોષ્ણામ્લદાહહૃત્||૫||

પટોલાદ્યે ઘૃતે સામાન્યપરિભાષણં સ્મર્તવ્યમ્| દુષ્ટારૂંષિ પર્વણ્યુદીર્ણમૂલાઃ પિટિકાઃ| અપચિર્ગણ્ડમાલા| નક્તાન્ધ્યં દોષાન્ધ્યમ્| ઉષ્ણશબ્દેનોષ્ણવિદગ્ધોચ્યતે| અમ્લશબ્દેનામ્લવિદગ્ધા| સકલનેત્રાવયજ ઊષ્મા દાહઃ| ( પૃથક્ પાલિકં પ્રત્યેકં પલપ્રમાણં ધન્વયાસાદિસહિતં પટોલાદિકમામલકાનાં પ્રસ્થં ચામ્ભસ સર્મણે જલદ્રોણે ક્વાથયેદ્વિપાચયેત્| તદાઢકે ષોડશકુડવાવશિષ્ટે તસ્મિન્ ક્વાથે પિષ્ટૈઃ કૃતપેષણૈરર્ધપલિકૈરર્ધપલપ્રમાણૈર્વ્યોષચવ્યસહિતૈર્મુસ્તાદિભિઃ કલ્કૈઃ સહ ઘૃતપ્રસ્થં પચેત્| પક્વં તત્સર્પિઃ સેવ્યમાનં ઘ્રાણાદિરોગજિદ્ભવતિ| ઘ્રાણાદીનાં રોગશબ્દેન પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ| દુષ્ટારુર્દુષ્ટવ્રણઃ| આમલકસ્યોભયત્રોક્તેરુભયત્રાપ્યુક્તપ્રમાણં ગ્રાહ્યમ્ )|| ૫||

Adhikarana traiphalaM ghRutam (6) · Śloka 6

ત્રિફલાઽષ્ટપલં ક્વાથ્યં પાદશેષં જલાઢકે| તેન તુલ્યપયસ્કેન ત્રિફલાપલકલ્કવાન્| અર્ધપ્રસ્થે ઘૃતાત્સિદ્ધઃ સિતયા માક્ષિકેણ વા| યુક્તં પિબેત્તત્તિમિરિ તદ્યુક્તં વા વરારસમ્||૬||

ત્રિફલાષ્ટપલમિત્યાદિના ત્રૈફલં ઘૃતં સુબોધમ્| તદિતિ ઘૃતમ્| વરારસસ્ત્રિફલાકષાયઃ| ત્રિફલાયાઃ પ્રત્યેકં વિંશતિકાણાધિકમર્ધાધિકપલદ્વયમ્| જલાઢકે ષોડશકુડવપ્રમિતે જલે પાદશેષં પ્રસ્થાવશેષં ક્વાથ્યમ્| તુલ્યક્ષીરેણ તેન ક્વાથેન પલપ્રમાણત્રિફલાકલ્કયુક્તો ઘૃતાદર્ધપ્રસ્થઃ સિદ્ધઃ કૃતપાકસંસ્કારઃ કાર્ય ઇતિ શેષઃ| તિમિરી તિમિરરોગયુક્તઃ પુરુષઃ| સિતામાક્ષિકાન્યતરોપેતં તદ્ ઘૃતં તદ્યુક્તં તેન ઘૃતેન યુક્તં વરારસં ત્રિફલાકષાયં વા પિબેત્|| ૬||

Adhikarana mahAtraiPalaM GRutam (7) · Śloka 7

યષ્ટીમધુદ્વિકાકોલીવ્યાઘ્રીકૃષ્ણામૃતોત્પલૈઃ| પાલિકૈઃ સસિતાદ્રાક્ષૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પચેત્ સમૈઃ| અજાક્ષીરવરાવાસામાર્કવસ્વરસૈઃ પૃથક્| મહાત્રૈફલમિત્યેતત પરં દૃષ્ટિવિકારજિત્||૭||

યષ્ટીમધ્વિત્યાદિના મહાત્રૈફલં ઘૃતમ્| અત્રાઽજાક્ષીરાદીનાં પઞ્ચાવધ્યધોત્ભવત્વાન્મિશ્રાણામસ્નેહસમત્વે પ્રાપ્તે પૃથક્સમૈરિત્યુક્તમ્| ( પાલિકૈઃ પલપ્રમાણૈઃ સસિતાદ્રાક્ષૈઃ સિતાદ્રાક્ષોપેતૈર્યષ્ટીમધ્વાદિભિઃ કલ્કૈઃ| યષ્ટીમધુર્યષ્ટિમધુકમ્| પૃથક્ પ્રત્યેકં સમૈસ્તુલ્યૈઃ પ્રસ્થોન્મિતૈરિત્યર્થઃ| અજાક્ષીરેણ વરાવાસામાર્કવાણાં પૃથક્ સ્વરસૈશ્ચ ઘૃતપ્રસ્થં પ્રસ્થોન્મિતં ઘૃતં પચેત્| મહાત્રૈફલમિતિ પ્રસિદ્ધમેતદેવં પક્વં ઘૃતં પરમતિશયેન દૃષ્ટિવિકારજિત્ દૃષ્ટ્યાઽઽશ્રયાંસ્તિમિરાદિવિકારાન્ જયતિ )|| ૭||

Adhikarana triPalAprayogaH (8) · Śloka 8

ત્રૈફલેનાથ હવિષા લિહાનસ્ત્રિફલાં નિશિ| યષ્ટીમધુકસંયુક્તાં મધુના ચ પરિપ્લુતામ્| માસમેકં હિતાહારઃ પિબન્નામલ્કોદકમ્| સૌપર્ણં લભતે ચક્ષુરિત્યાહ ભગવાન્ નિમિઃ||૮||

ત્રૈફલેન ઘૃતેન ત્રિફલાયા લેહઃ સુબોધઃ|સૌપર્ણં ચક્ષુર્વૈનતેયસમ્બન્ધિ| ( અથ ઘૃતપાનાદનન્તરમ્| અથ શબ્દત્તિમિરે ઘૃતપાનાનન્તરમેવાન્યત્ સર્વં કર્મ કર્તવ્યમિતિ ચ સૂચિતમ્| માસામાગ્રહણાયૈકં માસમિત્યુક્તમ્| હિતાહારઃ પથ્યાશી| આમલકોદકમામલકસિદ્ધમુદકં પાનીયાર્થે પિબન્ યષ્ટીમધુકસંયુક્તાં યષ્ટ્યાહ્વોપેતાં મધુના માક્ષિકેણ પરિપ્લુતાં સિક્તામ્| ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે| ત્રિફલાં ત્રૈફલેન ત્રિફલાસિદ્ધેન હવિષા ઘૃતેન સહ નિશિ રાત્રૌ લિહાનઃ સૌપર્ણં સુપર્ણસમ્બન્ધિ| સુપર્ણો ગરુડઃ| ચક્ષુર્નેત્રં લભત ઇત્યેવં ભગવાનૈશ્વર્યાદિષડગુણપરિપૂર્ણો નિમિર્નામ મહર્ષિરાહ| અત્ર સૌપર્ણમિતિ મુખ્યાર્થબાધાત્સુપર્ણસ્ય ચક્ષુરિવ ચક્ષુર્લભત ઇત્યર્થઃ )||૮||

Adhikarana triPalAsambaddhaprayogAntarANi (9) · Śloka 9

ગવ્યં ઘૃતં લોહરજોભાજને બાદરે સ્થિતમ્| ત્રિફલાચૂર્ણસહિતં પીતં તિમિરનાશનમ્| પુરાણં ચ સિતાભીરુયષ્ટીમધુકચૂર્ણવત્| નિષિક્તમગ્નિવર્ણૈર્વા જીર્ણં સર્પિરયોગુડૈઃ| હેમરૂપ્યાયસૈશ્ચૂર્ણૈર્યુક્તાં વા ત્રિફલાં પૃથક્| ઘૃતક્ષૌદ્રાન્વિતામદ્યાત્કેવલાં વા વિચૂર્ણિતામ્| તાપ્યાયસ્ત્રિફલાચૂર્ણં મધુજીર્ણઘૃતદ્રુતમ્| લોહપાત્રે સ્થિતં માંસં માષરાશૌ ચ ભક્ષયેત્| સક્તૂન્ વાદ્યાત્સસર્પિષ્કાં ત્રિફલાચૂર્ણસંયુતાન્| ભુઞ્જીત વા સુસિદ્ધેન સૂપેનામલકૈઃ સહ| પ્રાતર્ભક્તસ્ય વા પૂર્વમદ્યાત્પથ્યાં પૃથક્પૃથક્| મૃદ્વીકાશર્કરાક્ષૌદ્રૈઃ સતતં તિમિરાતુરઃ||૯||

બદરકાષ્ઠમયે પાત્રે શસ્ત્રચૂર્ણયુતં ગવ્યં ઘૃતમાસંસ્કારસ્થિતમનુદ્ય ત્રિફલાચૂર્ણેન યુક્તં પીતં તિમિરસ્ય નાશનં ભવતિ| પુરાણં ઘૃતં ચ સિતાદિયુક્તં પીતં તિમિરનાશનમ્| અભીરુઃ શતાવરી| અથવા જીર્ણં સર્પિઃ પુરાણં ઘૃતમયોગુડૈઃ શસ્ત્રપિણ્ડૈસ્તપ્તત્વાદગ્નિવણૈર્નિષિક્તમાપ્લુતં પીતમ્| પૃથગ્ હેમાદિયુક્તાં ત્રિફલાં ઘૃતક્ષૌદ્રાન્વિતામદ્યા| કેવલામેવ વા ત્રિફલામ્| કેવલશબ્દેન હેમાદિસંયોગપ્રતિષેધકેનાનુગામિનોર્ઘૃતક્ષૌદ્રયોઃ પ્રયોગે પ્રાપ્તે વિચૂર્ણિતામિત્યુચ્યતે| કેચિત્ ઘૃતક્ષૌદ્રમિચ્છન્તિ| તાપ્યાદિચૂર્ણં મધુજીર્ણઘૃતાભ્યાં દ્રુતમાલોડિતં માસં લૌહપાત્રે માષરાશૌ સ્થિતં ભક્ષયેત્| સક્તૂનિત્યાદિ અથવા યવસક્તૂન્ સર્પિષા ત્રિફલાચૂર્ણેન ચ સંયુતાનદ્યાત્| વ્યાખ્યાસમમ્| પથ્યાં હરીતકીં મૃદ્વીકયા વા શર્કરયા વા ક્ષૌદ્રેણ વેતિ પૃથગ્ વિકલ્પાર્થમ્|| ૯||

Adhikarana timiraghnaM nAvanam (10) · Śloka 10

ક્વાથોસનાત્ ભૃઙ્ગરસસ્તૈલં કાલતિલોદ્ભવમ્| લોહપાત્રે તદેકત્ર સાધિતં નાવનં હિતમ્||૧૦||

અસનક્વાથાદિકં લોહપાત્રે સાધિતં નાવનમ્| અસનં બીજકમ્| ભૃઙ્ગો માર્કવઃ|| ૧૦||

Adhikarana timiraghnaM cUrNA~jjanam (11) · Śloka 11

સ્રોતોજાંશાંશ્ચતુષ્ષષ્ટિં હેમાયોરુપ્યતામ્રકૈઃ| યુક્તાન્ પ્રત્યેકમેકાંશૈરન્ધમૂષોદરસ્થિતાન્| ધ્માપયિત્વા સમાવૃત્તં તતસ્તચ્ચ નિષેચયેત્| રસસ્કન્ધકષાયેણ સપ્તકૃત્વઃ પૃથક્પૃથક્| વૈડૂર્યમુક્તાશઙ્ખાનાં ત્રિભિર્ભાગૈર્યુતં તતઃ| ચૂર્ણાઞ્જનં પ્રયુઞ્જીત તત્સર્વં તિમિરાપહમ્||૧૧||

સ્રોતોઽઞ્જનસ્ય ચતુષ્ષષ્ટિર્ભાગાઃ| હેમાદીનાં પ્રત્યેકમેકેન ભાગેન યુક્તાઃ| તેન હેમાદીનાં ચતુર્ણાં મિશ્રીભૂતાનાં ષોડશગુણમેકં સ્રોતોઽઞ્જનમ્| તથાવિધં સ્રોતોઽઞ્જનમન્ધમૂષિકાયા ઉદરે સ્થિતમગ્નૌ ધ્માપયિત્વા સમાવૃત્તં શિલાયાં ચૂર્ણિતં મધુરાદિરસસ્કન્ધકષાયેણ પ્રત્યેકં સપ્તવારાન્ ભાવિતમનુ ચ વૈડૂર્યાદીનાં ત્રિભિર્ભાગૈરેકભાગોપમૈર્યુક્તં ચૂર્ણાઞ્જનં પ્રયોજ્યમ્| મૂષા મૃન્મયી સુવર્ણાદિદ્રુતત્વાપાદનેઽધિકરણમ્| તસ્યા અન્ધત્વં પિધાનેનાન્તર્ધૂમદાહાશ્ચ|| ૧૧||

Adhikarana aparaM cUrNA~jjanam (12) · Śloka 12

નિર્દગ્ધં બદરાઙ્ગારૈસ્તુત્થં ચેત્થં નિશોચિતમ્| ક્રમાદજાપયઃ સર્પિઃ ક્ષૌદ્રસ્તસ્માત્ પલદ્વયમ્| કાર્ષિકૈસ્તાપ્યમરિચસ્રોતોજકટુકાનતૈઃ| યુક્તં પલેન યષ્ટ્યાશ્ચ મૂષાન્તર્ધ્માતચૂર્ણિતમ્| હન્તિ કાચાર્મનક્તાન્ધ્યરક્તરાજીઃ સુશીલિતઃ| ચૂર્ણો વિશેષાત્તિમિરં ભાસ્કરો ભાસ્કરો યથા||૧૨||

બદરાઙ્ગારૈર્નિર્દગ્ધં તુત્થમિત્થં પૃથક્ સપ્તકૃત્વઃ ક્રમેણાજાપયઃ પ્રભૃતિભિર્નિષેચિતં કૃત્વા તસ્માત્ તુત્થાત્ પલદ્વયં તાપ્યાદિભિઃ કાર્ષિકૈઃ પલેન ચ મધુયષ્ટ્યા યુક્તં મૂષાન્તર્ધ્માતં પશ્ચાદવચૂર્ણિતં ભાસ્કરચૂર્ણોઽયં સુશીલિતઃ કાચાદીન્ હન્તિ વિશેષાત્તિમિરમ્| યથા ભાસ્કર આદિત્યસ્તિમિરમ્|| ૧૨||

Adhikarana sukhAvatI varttiH (13) · Śloka 13

મનોહ્વાસૈન્ધવવ્યોષશઙ્ખનાભીરસાઞ્જનમ્| કતકં ચન્દનં ફેનો વિડઙ્ગાનિ સિતોપલા| કુક્કુટાણ્ડકપાલઞ્ચ જલપિષ્ટા સુખાવતી| હન્ત્યેષા મધુના ઘૃષ્ટા કાચતૈમિર્યશુક્લકાન્||૧૩||

મનોહ્વાદિભિઃ સુખાવતીનામ્ના વર્તિર્મધુના ઘૃષ્ટા કાચાદીન્ હન્તિ||૧૩||

Adhikarana dRuShTipradA varttiH (14) · Śloka 14

ત્રિફલાકુક્કુટાણ્ડત્વક્કાસીસમયસો રજઃ| નીલોત્પલં વિડઙ્ગાનિ ફેનં ચ સરિતાં પતેઃ| આજેન પયસા પિષ્ટ્વા લેપયેત્તામ્રભાજનમ્| સપ્તરાત્રે ગતે ભૂયઃ પિષ્ટં ક્ષીરેણ વર્ત્તયેત્| એષા દૃષ્ટિપ્રદા વર્ત્તિરપિ સ્યાદ્ભિન્નચક્ષુષઃ||૧૪||

ત્રિફલાદિનાઽજાક્ષીરપિષ્ટેન તામ્રભાજનં લેપયેત્| તતઃ સપ્તરાત્રે ગતે તામ્રભાજનાદ્ ગૃહીત્વા પુનશ્ચ ક્ષીરેણાઽનેન પિષ્ટ્વા વર્ત્તયેત્ વર્ત્તિભાવમાપાદયેત્| એષા વર્ત્તિર્યદિ ચક્ષુર્ભિન્નં તથાઽપ્યવશ્યં દૃષ્ટિં દદાતિ||૧૪||

Adhikarana rAgavati timire~a~jjanadvayam (15) · Śloka 15

અઞ્જનં કૃષ્ણસર્પાસ્યે નિહિતં કુશવેષ્ટિતે| તતસ્તતઃ સમુદ્ધૃત્ય માસાત્સઞ્ચૂર્ણયેત્ સહ| સુમનઃ ક્ષારકૈઃ શુષ્કૈરર્ધાંશૈઃ સૈન્ધવેન ચ| પ્રયોજયેદ્રાગવતિ તિમિરે તદ્વરાઞ્જનમ્| પયસા ત્રયમેતચ્ચ ચૂર્ણયિત્વા સુભાવિતમ્||૧૫||

કુશૈર્વેષ્ટિતે કૃષ્ણસર્પસ્ય મુખેઽઞ્જનં સૌવીરકં નિહિતં માસં સ્થિતમનન્તરં તતઃ કૃષ્ણસર્પમુખાત્સમુદ્ધૃત્ય સુમનોમુકુલકૈરઞ્જનાદર્ધભાગિકૈઃ સહ સઞ્ચૂર્ણયેત્| તતઃ સૈન્ધવેન ચ દોષાપેક્ષેણ સહ ચૂર્ણયેત્| એતદ્વરં શ્રેષ્ઠમઞ્જનં રાગવતિ તિમિરે પ્રયોજ્યમ્| એતચ્ચ ત્રયમિત્યઞ્જનસુમનઃક્ષારકસૈન્ધવાખ્યં ચૂર્ણં પયસા ભાવિતમઞ્જનાય દ્વિતીયઃ પ્રયોગઃ રાગવતિ તિમિરે|| ૧૫||

Adhikarana pratidoShaM sAdhanopakramaH (16) · Śloka 16

સામાન્યં સાધનં ત્વેતત્પ્રતિદોષમતઃ શ્રુણુ||૧૬||

એતચ્ચ યદુક્તં તત્ તિમિરે સામાન્યં સાધનં ચિકિત્સિતમ્| અતોઽનન્તરં યત્પ્રતિદોષં સાધનં તત્ શ્રૃણ્વિતિ શિષ્યાયાચાર્યઃ કથયતિ||૧૬||

Adhikarana vAtajatimiracikitsA (17) · Śloka 17

વાતજે તિમિરે તત્ર દશમૂલામ્ભસા ઘૃતમ્| ક્ષીરે ચતુર્ગુણે શ્રેષ્ઠાકલ્કપક્વં પિબેત્તતઃ| ત્રિફલાપઞ્ચમૂલાનાં કષાયં ક્ષીરસંયુતમ્| એરણ્ડતૈલસંયુક્તં યોજયેત વિરેચનમ્| શઙ્ખિનીતિલ્વકશ્યામાદન્તીર્નિષ્ક્વાથ્ય વા જલે| ત્રિવૃત્કલ્કપ્રતીવાપં તેન પક્વં ઘૃતં પિબેત્| પ્રપૌણ્ડરીકબૃહતીબલાનલદસૈન્ધવૈઃ| દારુબિલ્વાઢકીકૃષ્ણાહરિદ્રામધુયષ્ટિભિઃ| સિદ્ધં ચતુર્ગુણક્ષીરં તૈલં નસ્તો નિષેચયેત્| સિતૈરણ્ડજટાસિંહીફલદારુનિશાનતૈઃ| શતાહ્વાબિલ્વમૂલૈશ્ચ તૈલં પક્વં પયોન્વિતમ્| નસ્યં સર્વોર્ધ્વજત્રૂત્થવાતશ્લેષ્મામયાર્તિષુ| વસાઞ્જને વા વૈયાઘ્રી વરાહી વા પ્રશસ્યતે| ગૃધ્રાહિકુક્કુટોત્થા વા મધુકેનાન્વિતા પૃથક્| પ્રત્યઞ્જનં ચ સ્રોતોજં રસક્ષીરઘૃતૈઃ ક્રમાત્| નિષિક્તં પૂર્વવદ્યોજ્યં તિમિરઘ્નમનુત્તમમ્| ન ચેદેવં શમં યાતિ તતસ્તર્પણમાચરેત્| શતાહ્વાકુષ્ઠનલદકાકોલીદ્વયયષ્ટિભિઃ| પ્રપૌણ્ડરીકસરલપિપ્પલીદેવદારુભિઃ| સર્પિરષ્ટગુણક્ષીરં પક્વં તર્પણમુત્તમમ્| પ્રસાદનં સ્નેહનં ચ પુટપાકં પ્રયોજયેત્| વાતપીનસવચ્ચાત્ર નિરૂહં સાનુવાસનમ્||૧૭||

તત્રેતિ નિર્ધારણે| વાતજે તિમિરે દશમૂલામ્ભસા દશમૂલકષાયેણ ત્રિફલાકલ્કેન ચ ચતુર્ગુણક્ષીરં ઘૃતં સિદ્ધં પિબેત્| તતો ઘૃતપાનાદનન્તરં સ્નિગ્ધલક્ષણે જાતે વિરેચનાય ત્રિફલાપઞ્જમૂલકષાયં ક્ષીરેણ સમં દોષાદ્યપેક્ષમાત્રેણૈરણ્ડતૈલેન સંયુક્તં યોજયેત્| અથવા શઙ્ખિન્યાદિકં જલે નિષ્ક્વાથ્ય તેન જલેન ત્રિવૃત્કલ્કપ્રતીવાપં ઘૃતં પક્વં પિબેત્| શઙ્ખિની યવતિક્તા| તિલ્વકં પટ્ટિકાલોધ્રમ્| પ્રપૌણ્ડરીકાદિભિઃ ક્ષીરચતુર્ગુણં સિદ્ધં તૈલં નસ્યમ્| નલદં માંસી| સિતૈરણ્ડાદિભિઃ પયોઽન્વિતં પક્વં તૈલં નસ્યં જત્રૂર્ધ્વજેષુ સર્વેષુ વાતશ્લેષ્મામયેષુ યોજ્યમ્| વ્યાઘ્રાદીનાં વસાનામન્યતમા મધુયષ્ટ્યા યુક્તાઽઞ્જનં યોજ્યમ્| અત્ર ચ વાતતિમિરે સ્રોતોઽઞ્જનં ક્રમાદ્રસાદિભિર્નિષિક્તં ભાવિતમ્| પૂરવદિતિ મધુકેનાન્વિતં પ્રત્યુઞ્જનં યોજ્યમ્| તદનુત્તમં તિમિરઘ્નમ્| તીક્ષ્ણાઞ્જનસ્ય પશ્ચાન્મૃદ્વઞ્જનં પ્રત્યુઞ્જનમ્| ન વિદ્યતે ઉત્તમં યસ્માત્તદનુત્તમમ્| યદિ ચૈવમનન્તરોક્તયા ક્રિયયા વાતતિમિરં શમં ન યાતિ, તતઃ સૂત્રસ્થાનપ્રદર્શિતં તર્પણમાચરેત્| શતાહ્વાદિભિરષ્ટગુણક્ષીરં સર્પિર્વિપક્વમુત્તમં તર્પણમ્| નલદં માંસી| તથા પ્રસાદનાખ્યં સૂત્રસ્થાનનિર્દિષ્ટં સ્નેહનાખ્યં ચ પુટપાકં પ્રયોજયેત્| અત્ર ચ વાતતિમિરે વાતપીનસવન્નાસારોગે વક્ષ્યમાણં નિરૂહમનુવાસનં ચ હિતમ્| ઇતિ વાતતિમિરે|| ૧૭||

Adhikarana pittajatimiracikitsA (18) · Śloka 18

પિત્તજે તિમિરે સર્પિર્જીવનીયફલત્રયૈઃ| વિપાચિતં પાયયિત્વા સ્નિગ્ધસ્ય વ્યધયેત્સિરામ્| શર્કરૈલાત્રિવૃચ્ચૂર્ણૈર્મધુયુક્તૈવિરિચયેત્| મઞ્જિષ્ઠાલોધ્રમધુકશારિવાચન્દનૈઃ શ્રૃતમ્| જલં સશર્કરાસ્તન્યં નેત્રસેકે પ્રશસ્યતે| સ્તન્યં વા પદ્મકોશીરક્ષીરિવૃક્ષાઙ્કુરૈઃ શ્રૃતમ્| તપ્તૈર્નિર્વાપિતં સર્પિરસકૃલ્લોહપિણ્ડકૈઃ| વિમર્દિતસિતાદ્રાક્ષં હિમં તચ્ચાક્ષિસેચનમ્| શીતાનાલેપસેકાદીન્ મુખે મૂર્ધ્નિ ચ શીલયેત્| શારિવાપદ્મકોશીરમુસ્તાશાવરચન્દનૈઃ| વર્ત્તિઃ શસ્તાઞ્જને ચૂર્ણસ્તથા પદ્મોત્પલાઞ્જનૈઃ| સનાગપુષ્પકર્પૂરયષ્ટ્યાહ્વસ્વર્ણગૈરિકૈઃ| નસ્યં ચાજ્યં શ્રૃતં ક્ષીરજીવનીયસિતોત્પલૈઃ| લોધ્રમૂર્વાપ્રપુણ્ડ્રાહ્વમાંસીયષ્ટ્યાહ્વચન્દનૈ| સોશીરૈઃ સાધિતં સર્પિઃ સક્ષીરં તર્પણે હિતમ્| એભિરેવૌષધૈશ્છાગે પક્વે યકૃતિ તદ્રસે| પૂર્વવત્ પુટપાકશ્ચ કાર્યસ્તિમિરનાશનઃ||૧૮||

પિત્તજે તિમિરે જીવનીયાદિભિર્વિપક્વસ્ય સર્પિષઃ પાનેન સ્નિગ્ધદેહસ્ય સિરાં વિધ્યેત્| શર્કરાદિભિર્વિરેચયેત્| મઞ્જિષ્ઠાદિભિઃ શ્રૃતં જલં પશ્ચાત્ સિતાસ્તન્યયુક્તં સેચનાન્નેત્રરોગજિત્| પદ્મકાદિભિઃ શ્રૃતં સ્તન્યં વા| તપ્તૈર્નિર્વાપિતમિતિ અસકૃદનેકવારં તપ્તં શસ્ત્રપિણ્ડં નિર્વાપિતં યત્ર યત્ર ચ સિતા દ્રાક્ષા ચ વિમર્દિતા તત્ સર્પિર્હિમં શીતીકૃતમક્ષિસેચનં હિતમ્| મુખે મૂર્ધ્નિ ચ શીતાનાલેપાદીન્ શીલયેત્| શારિવાદિભિર્વર્ત્તિરઞ્જને શસ્તા| તથા નાગપુષ્પાદિસહિતૈઃ પદ્મોત્પલાઞ્જનૈશ્ચૂર્ણઃ| ક્ષીરાદિભિઃ સાધિતમાજ્યં ઘૃતં નસ્યમ્| સિતા શર્કરા| લોધ્રાદિભિસ્સક્ષીરં સાધિતં ઘૃતં તર્પણં નેત્રસ્ય હિતમ્| એભિરિતિ લોધ્રાદિભિશ્છાગે યકૃતિ પક્વે તદ્રસે યકૃદ્રસે પૂર્વવત્ પુટપાકઃ કાર્યઃ| ઇતિ પિત્તજે તિમિરે|| ૧૮||

Adhikarana kaPajatimiracikitsA (19) · Śloka 19

શ્લેષ્મોદ્ભવેઽમૃતાક્વથવરાકણશ્રૃતં ઘૃતમ્| વિધ્યેત્ સિરાં પીતવતો દદ્યાચ્ચાનુવિરેચનમ્| ક્વાથં પૂગાભયાશુણ્ઠીકૃષ્ણાકુમ્ભનિકુમ્ભજમ્| કરઞ્જકટ્ફલવચાત્રિફલાપઞ્ચકોલકૈઃ| સદાર્વીકૈઃ પયોયુક્તં સિદ્ધં તૈલં ચ નાવનમ્| શઙ્ખપ્રિયઙ્ગુનૈપાલીકટુત્રિકફલત્રિકૈઃ| દૃગ્વૈમલ્યાય વિમલા વર્ત્તિઃ સ્યાત્કોકિલા પુનઃ| કૃષ્ણલોહરજોવ્યોષસૈન્ધવત્રિફલાઞ્જનૈઃ| પીતાખ્યા દ્વિનિશાકુષ્ઠનતપત્રકણોષણૈઃ| પત્રપીતાવરાવ્યોષશિલાલનતસૈન્ધવૈઃ| મનોહ્વાશઙ્ખસિન્ધૂત્થમરિચૈસ્તૈમિરં જયેત્| વર્ત્તિઃ પ્રગાઢમપ્યાશુ શુક્લપિલ્લામયાર્મ ચ| તાલીસપાઠાકિણિહીવેલ્લમાંસીનિશાભયૈઃ| પિષ્ટૈઃ ક્ષીરિદ્રુમક્વાથે ઘૃતં સિદ્ધં ચ તર્પણમ્| પુટપાકં ચ પિશિતૈર્જાઙ્ગલૈઃ સૈન્ધવાન્વિતૈઃ| સપિપ્પલીમધુઘૃતૈઃ કલ્કિતૈઃ પ્રાગિવાચરેત્| શિગ્રુપત્રૈર્જલસ્વિન્નૈઃ કાર્યઃ સ્વેદશ્ચ માત્રયા||૧૯||

શ્લેષ્મોદ્ભવે ગુડૂચ્યાઃ ક્વાથેન વરાકણાભ્યાં ચ કલ્કીકૃતાભ્યાં સિદ્ધં ઘૃતં પીતવતઃ સિરાં વિધ્યેત્| પશ્ચાચ્ચ પૂગાદિજં ક્વાથં વિરેચનં દદ્યાત્| કરઞ્જાદિભિઃ ક્ષીરયુતૈઃ સિદ્ધં તૈલં નાવનમ્| શઙ્ખાદિભિર્વર્ત્તિર્નામ્ના વિમલા દૃગ્વૈમલ્યાય સ્યાત્| તથા કૃષ્ણલોહરજ આદિભિર્નામ્ના કોકિલા| દ્વિનિશાદિભિઃ પીતખ્યા વર્ત્તિઃ| પત્રાદિભિઃ સૈન્ધવાન્તૈર્વર્ત્તિસ્તથા| પીતા પીતરોહિણી| મનોહ્વાદિભિર્વર્ત્તિઃ પ્રગાઢં ઘનમપિ તિમિરમાશુ હન્તિ શુક્રાદિકઞ્ચ| તાલીસાદિભિઃ પિષ્ટૈઃ કલ્કીકૃતૈર્ઘૃતં ક્ષીરિવૃક્ષક્વાથે સિદ્ધં નેત્રતર્પણમ્| કિણિહી કટભ્યપામાર્ગશ્ચ| અભયમુશીરમ્| જાઙ્ગલમાંસૈઃ સૈન્ધવપિપ્લ્યાદિભિર્યુક્તૈઃ કલ્કિતૈઃ પૂર્વવત્ પુટપાકમાચરેત્| સ્વેદો જલાપિષ્ટૈઃ શિગ્રુપત્રૈર્માત્રયા સ્તોકમિત્યર્થઃ| ઇતિ શ્લેષ્મજે તિમિરે|| ૧૯||

Adhikarana raktajatimiracikitsA (20) · Śloka 20

રક્તજે પિત્તવત્ કાર્યમ્...................||૨૦||

રક્તતિમિરે પિત્તવત્ સર્વં કર્મ કાર્યમ્|| ૨૦||

Adhikarana sannipAtajatimiracikitsA (21) · Śloka 21

..................સન્નિપાતે યથોલ્બણામ્| વ્યાઘ્રર્શ્યગોશિખિવસા યવક્વાથપયોયુતા| દૂર્વામધુકકલ્કેન વિપક્વા તર્પણે હિતા| યષ્ટ્યનન્તાદ્વિબૃહતીપિપ્પલીલવણદ્વયૈઃ| સલોહચન્દનૈઃ પક્વં યકૃતા શલ્યકસ્ય ચ| મૃગગોધાશશાનાં ચ પુટપાકં પ્રકલ્પયેત્| દદ્યાદુશીરનિર્યૂહે ચૂર્ણિતં કણસૈન્ધવમ્| તત્સ્રુતં સઘૃતં ભૂયઃ પચેત્ ક્ષૌદ્રં ક્ષિપેદ્ધને| શીતે ચાસ્મિન્ હિતમિદં સર્વજે તિમિરેઽઞ્જનમ્| કુષ્ઠં વા શર્કરોપેતમાન્તરિક્ષેણ વારિણ| નિષ્ક્વાથ્યં સર્પિક્ષૌદ્રાભ્યાં સંસૃષ્ટં પ્રાગિવાઞ્જનમ્| સ્રોતોઽઞ્જનં સસૌવીરં વેષ્ટયિત્વાઽજમેદસા| વટપત્રૈરનુ તથા દર્ભૈઃ કૃષ્ણમૃદાઽનુ ચ| ગોમયાનલપક્વં તત્ પ્રશસ્તં ચૂર્ણમઞ્જનમ્| ઉરભ્રશલ્યકશ્વાવિણ્માર્જારશિખિજન્મભિઃ| વસાભિર્વિધિનાનેન યોગા યોજ્યાઃ પૃથક્પૃથક્| વટપ્રરોહમધુકદૂર્વાલોધ્રતિલોત્પલૈઃ| પયોમ્બુપિષ્ટૈઃ સઘૃતૈઃ શિરોવક્ત્રં ચ લેપયેત્| કુર્યાચ્છિરઃ પરિષેકમેભિરેવ પયઃ શ્રૃતૈઃ||૨૧||

સન્નિપાતજે ઉલ્બણદોષાનતિક્રમેણ| અત્ર ચ વ્યાઘ્રાદીનાં વસા યવક્વાથક્ષીરાભ્યાં દૂર્વામધુકકલ્કેન ચ વિપક્વા નેત્રતર્પણે હિતા| યષ્ટ્યાદિભિઃ શલ્યકાદીનાં શશન્તાનાં ચ યકૃતા વિપક્વં સૂત્રોક્તવિધિં પુટપાકં પ્રકલ્પયેત્| ઉશીરક્વાથે કણસૈન્ધવં પિપ્પલીલવણં ચૂર્ણિતં દદ્યાત્| ચૂર્ણે દત્તે તન્નિર્યૂહં ગાલિતં ઘૃતેન સહ પચેત્| તતસ્તમિન્ ઘને શીતે ચ ક્ષૌદ્રં ક્ષિપેત્| ઇદમઞ્જનં સન્નિપાતાતિમિરહિતમ્| અથવા કુષ્ઠં શર્કરાયુક્તમાન્તરિક્ષેણ વારિણા નિષ્ક્વથિતં પશ્ચાચ્ચ પ્રાગિવ ઘનીભાવે શીતત્વે ચ મધુસર્પિભ્યાં સંસૃષ્ટમઞ્જનમ્| સૌવીરસ્રોતોઽઞ્જને આજમેદસા વેષ્ટિતેઽનુ ચ વટપત્રૈરનુ ચ કૃષ્ણયા મૃદા વેષ્ટિતે ગોમયાઽગ્નિપક્વે ચૂર્ણાઞ્જનં પ્રશસ્તમ્| અનેનાજામેદોવિધિનોરભ્રાદીનાં પૃથગ્વસાભિઃ સ્રોતોઽઞ્જનસૌવીરાઞ્જનયોગા યોજ્યાઃ| વટપ્રરોહાદિભિર્જલક્ષીરાભ્યાં પિષ્ટૈર્ઘૃતયુક્તૈઃ શિરો મુખં લેપયેત્| એભિરેવ ચ વટપ્રરોહાદિભિઃ ક્ષીરશ્રૃતૈઃ શિરઃપરિષેકં કુર્યાત્|| ૨૧||

Adhikarana saMsargajatimiracikitsA (22) · Śloka 22

સન્નિપાતે યદુદિતં દોષોદ્રેકં વિભજ્ય તત્| સંસર્ગેઽપિ પ્રયુઞ્જીત......................||૨૨||

યચ્ચ સન્નિપાતે ચિકિત્સિતમુક્તં તત્સંસર્ગેઽપિ પ્રયુઞ્જીત| કથં ? દોષોદ્રેકં વિભજ્ય| ય એવ દોષઃ સંસર્ગે ઉદ્રિક્તસ્તદ્વિપરીતમેવ સન્નિપાતોક્તં વિધેયમિત્યર્થઃ| ઇતિ તિમિર ઉક્તમ્ ||૨૨||

Adhikarana kAcacikitsA (23) · Śloka 23

........................કાચે તિમિરવત્ ક્રિયા| ન તુ તત્ર સિરાં વિધ્યેત્ દૃક્સ્થિતા યન્ત્રપીડતાન્| કુર્યારાન્ધ્યં મલા દદ્યાત્સ્રાવ્યે ત્વસ્રે જલૌકસઃ||૨૩||

કાચે તુ વાતાદિભિન્ને તિમિરવત્સ્નેહનાદિકા વિશેષેણૈવ ક્રિયા| તત્ર તુ કાચે તિમિરવત્ સિરાં ન વિધ્યેત્| સિરાવ્યધપ્રતિષેધહેતુર્મલા દોષા દૃક્સ્થિતા યન્ત્રાપીડનાદાન્ધ્યં કુર્યુરિતિ| નન્વસ્રવિસ્રાવણે કિં વિધેયમિત્યાહ-સ્રાવ્યે ત્વસ્રે જલૌકસો દદ્યાત્|| ૨૩||

Adhikarana dhUmarAdInAM cikitsA (24) · Śloka 24

ધૂમરાખ્યામ્લપિત્તોષ્ણવિદાહે જીર્ણસર્પિષા| સ્નિગ્ધં વિરેચયેચ્છીતૈશ્શીતૈર્દિહ્યાચ્ચ સર્વતઃ| ગોશકૃદ્રસદુગ્ધાજ્યૈર્વિપક્વં શસ્યતેઽઞ્જનમ્| સ્વર્ણગૈરિકતાલીસચૂર્ણાવાપા રસક્રિયા||૨૪||

ધૂમરાખ્યાયામમ્લવિદાહે પિત્તવિદાહે ચ પુરાણઘૃતસ્નિગ્ધં પુરુષં વિરેચયેત્| સર્વતઃ શીતૈશ્ચન્દનાદિભિઃ પ્રદિહ્યાત્| ગોમયરસાદિભિર્ઘૃતાન્તૈર્વિપક્વમઞ્જનં સુવર્ણગૈરિકાદિપ્રતીવાપા રસક્રિયા ચ ધૂમરાદિષ્વઞ્જનં શસ્યતે||૨૪||

Adhikarana niSAndhyatimirayoScikitsA (25) · Śloka 25

પુરાણગુડકાસીસપિપ્પલીકટ્ફલાદ્રજઃ| ભાવિતં ત્રિફલામ્ભોભિઃ શુષ્કં ગોવિડ્રસાપ્લુતમ્| નિશાન્ધ્યતિમિરે સદ્યો ગુલિકા હન્તિ તત્કૃતા| દધ્ના વિઘૃષ્ટં મરિચં રાત્ર્યન્ધાઞ્જનમુત્તમમ્| ભૃષ્ટં ઘૃતં કુમ્ભયોનેઃ પત્રૈઃ પાને ચ પૂજિતમ્| કારઞ્જિકોત્પલસ્વર્ણગૈરિકામ્ભોજકેસરૈઃ| પોવિડ્રસેન પિષ્ટેયં વર્ત્તિર્નક્તાન્ધ્યનાશિની| ક્ષૌદ્રજાતીરસાભ્યાં વા દ્વિહરિદ્રારસાઞ્જનૈઃ| અજામૂત્રેણ વા કૌન્તીકૃષ્ણાસ્રોતોજસૈન્ધવઃ| ગોશકૃદ્રસપિષ્ટૈર્વા દ્વિનિશાપિપ્પલીયુતૈઃ| કાલાનુસારિતાલીસપત્રયષ્ટ્યાહ્વનાગરૈઃ| કણા વા કાપિલે પિત્તે માસાર્ધં પરિભાવિતા| યકૃત્પિત્તેષુ વા ગોધાશશર્શ્યરુરુબર્હિણામ્| ખદેચ્ચ પ્લીહયકૃતી માહિષે તૈલસર્પિષા| ઘૃતે સિદ્ધાનિ જીવન્ત્યાઃ પલ્લવાનિ ચ ભક્ષયેત્| તથાઽતિમુક્તકૈરણ્ડસોહલાભીરુજાનિ ચ||૨૫||

પુરાણગુડાદિચૂર્ણં ત્રિફલાક્વાથભવિતં શુષ્કઞ્ચ ગોમયસ્વરસાપ્લુતં સત્ કૃતા ગુલિકા નિશાન્ધ્યતિમિરે દ્વે સદ્ય એવ હન્તિ| દધ્ના નિઘૃષ્ટમિતિ| સુબોધમ્| કુમ્ભયોનેશેશ્છત્રાભિધાનાયા દ્રોણપુષ્પ્યાઃ પત્રૈર્ભૃષ્ટં નિસ્તલિતં ઘૃતં પાને પૂજિતમ્| કારઞ્જિકાદિર્વર્ત્તિઃ સુબોધા| અથવા હરિદ્રાદ્વયરસાઞ્જનૈઃ ક્ષૌદ્રસુમનોરસાભ્યાં વર્ત્તિરથવા કૌન્ત્યાદિભિરજામૂત્રપિષ્ટૈરથવા કાલાનુસાર્યાર્દ્વિનિશાપિપ્પલીયુક્તૈર્ગોમયસ્વરસપિષ્ટૈર્વર્ત્તિઃ| કાલાનુસારીતગરમ્| કાલેયકં ચ| અથવા કણા પિપ્પલી કાપિલે કપિલગોસમ્ભવે પિત્તે માસાર્ધં પક્ષં પરિતઃ સમન્તાદ્ભાવિતા અઞ્જનમ્| અથવા નક્તાન્ધ્યે ગોધાદીનાં યકૃત્પિત્તેષુ માસાર્ધં પરિભાવિતા કણાઽઞ્જનમ્| અત્ર ચ માહિષે પ્લીહયકૃતી તૈલસર્પિષા ખાદેત્| જીવન્ત્યાઃ પલ્લવાનિ ઘૃતે ભૃષ્ટાનિ ભક્ષયેત્| અતિમુક્તાદિપલ્લવાનિ ચ| સોહલા દધિશમી જ્ઞેયા જ્ઞેયા સૈવાપરાજિતા| અભીરુઃ શતાવરી||૨૫||

Adhikarana akShiroge pathyApathyam (26) · Śloka 26

વ્રણવચ્ચાક્ષિરોગેષુ ભોજ્યાભોજ્યાનિ નિર્દિશેત્| અવિધારિતવેગસ્ય ભજતોઽઞ્જનનાવનમ્| ત્યજતઃ ક્રોધશોકૌ ચ તિમિરં નાશ્નુતેઽન્તરમ્| ત્રિફલામશ્નતો રાત્રૌ સંસ્કૃતં પિબતો ઘૃતમ્| ભુક્ત્વા ચાપિબતસ્તોયં તિમિરં લઘુ શામ્યતિ| સુષભવ્યં સુકન્યાં ચ સ્કન્દં ચ્યવનમશ્વિનૌ| ષડોતાન્ યઃ સ્મરેન્નિત્યં તસ્ય ચક્ષુર્ન હીયતે||૨૬||

સર્વેષુ ચાક્ષિરોગેષુ વ્રણે યાનિ ભોજ્યાનિ તાનિ ભોજ્યાનિ નિર્દિશેત્| તદ્વદેવ ચ ત્યાજ્યાનિ| તાનિ સૂત્ર ઉક્તાનિ| વક્ષ્યન્તે ચ| અવિધારિતવેગત્વાદિયુક્તસ્ય તિમિરમન્તરં નાશ્નુતે ન વ્યાપ્નોતિ| યો રાત્રૌ ત્રિફલામશ્નાતિ યશ્ચ ચક્ષુષ્યૈઃ સંસ્કૃતં ઘૃતં પિબતિ યશ્ચ ભુક્ત્વા તોયં ન પિબતિ તસ્ય તિમિરં લઘુ ન શામ્યતિ| યશ્ચ સુષભવ્યાદીન્ ષડ્ નિત્યં મનસા સ્મરેત્ તસ્ય ચક્ષુર્ન હીયતે|| ૨૬||

Adhikarana BrAmakaM timiram ( timirABAsaH ) (27) · Śloka 27

ચિન્તાભિઘાતભીશોકરૌક્ષ્યામોત્કુટિકાસનાત્| વિરેકનસ્યવમનપુટપાકાદિવિભ્રમાત્| વિદગ્ધાહારવમનાત્ ક્ષુત્તૃષ્ણાદિવિધારણાત્| અક્ષિરોગાવસાનાશ્ચ પશ્યેત્તિમિરરોગિવત્| યથાસ્વં તત્ર યુઞ્જીત દોષાદીન્ વીક્ષ્ય ભૈષજમ્||૨૭||

દૃષ્ટિહિતપ્રસઙ્ગેનોચ્યતે| ચિન્તાદિતો વિરેકાદિવિભ્રમાન્મિથ્યાયોગાદ્ વિદગ્ધાહારવમનાદિતશ્ચ તિમિરરોગિવન્નરં પશ્યેત્| દૃષ્ટેરરક્ષયેત્યર્થઃ| અત્ર તુ ચિન્તાદિજે દોષાનાલક્ષ્ય યથાસ્વં ભેષજં યુઞ્જીત ચ ||૨૭||

Adhikarana upaghAtaja timiracikitsA (28) · Śloka 28

સૂર્યોપરાગાનલવિદ્યુદાદિ વિલોકનેનોપહતેક્ષણસ્ય| સન્તર્પણં સ્નિગ્ધહિમાદિ યોજ્યં તથાઞ્જંનં હેમઘૃતેન ઘૃષ્ટમ્||૨૮||

યઃ પુનઃ સૂર્યોપરાગાદીનાં વિલોકનેનોપહતેક્ષણસ્તસ્ય સ્નિગ્ધહિમાદિ સન્તર્પણમાહારાદિકં કુર્યાત્| ઉપહતશબ્દેન સ્વલ્પ ઉપઘાતો લક્ષ્યતે| ઔપસર્ગિકસ્ય લિઙ્ગનાશસ્યાસાધ્યત્વાત્| સૂર્યોપરાગો ગ્રહયોગઃ| તત્ર ચ હેમ સુવર્ણં ઘૃતેન સહ ઘૃષ્ટમઞ્જનમ્|| ૨૮||

Adhikarana cakShUrakShAyAH praSaMsA (29) · Śloka 29

ચક્ષૂરક્ષાયાં સર્વકાલં મનુષ્યૈ- ર્યત્નઃ કર્ત્તવ્યો જીવિતે યાવદિચ્છા| વ્યર્થો લોકોઽયં તુલ્યરાત્રિન્દિવાનાં પુંસામન્ધાનાં વિદ્યમાનેઽપિ વિત્તે||૨૯||

યાવત્ પુંસો જીવિત ઇચ્છા તાવત્તેન નિત્યમેવ ચક્ષૂરક્ષાયાં યત્નઃ કર્ત્તવ્યઃ| યતોઽન્ધાનાં પુંસાં વિત્તે ધને વિદ્યમાનેઽપ્યયં મનુષ્યલોકો દર્શનેન તુલ્યરાત્રિન્દિવાનાં વ્યર્થો નિષ્ફલઃ||૨૯||

Adhikarana cakShUrakShA (30-16) · Śloka 16

ત્રિફલારુધિરસ્રુતિર્વિશુદ્ધિર્મનસો નિર્વૃતિરઞ્જનં સનસ્યમ્| શકુનાશનતા સપાદપૂજા ઘૃતપાનં ચ સદૈવ નેત્રરક્ષા| અહિતાદર્શનાત્સદા નિવૃત્તિર્ભૃશભાસ્વચ્ચલસૂક્ષ્મવીક્ષણાચ્ચં| મુનિના નિમિનોપદિષ્ટમેતત્પરમં રક્ષણમીક્ષણસ્ય પુંસામ્| તમાલતુટિકુઙ્કુમાન્યસિતમુત્પલં પિપ્પલી સિતાઞ્જનમયોરજોમરિચકાકમાચીત્વચઃ| સયષ્ટિમધુકાઞ્જનાન્યુદધિફેનમક્ષ્યામયે ષ્વનુત્તમમતોઽઞ્જનં વિમલમાશુ તૈમિર્યહૃત્||૩૦|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે તિમિરપ્રતિષેધો નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ||૧૬||

ત્રિફલેત્યાદિ સુબોધમ્| શકુનાશનતા પક્ષિમાંસભોજિત્વમ્| સદૈવેતિ ઘૃતપાનેનાભિસમ્બધ્યત ઇતિ|| ૩૦|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે ષોડશોઽધ્યાયઃ||