50. vājīkaraṇavidhiḥ

Adhikarana atha vAjIkaraNavidhirnAma pa~jcAsho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વાજીકરણવિધિં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ઉભયલોકહિતત્વાદેકાન્તસ્વસ્થોપયોગિત્વાન્મઙ્ગલત્વાચ્ચ તન્ત્રે વાજીકરણાખ્યસ્યાષ્ટમસ્યાઙ્ગસ્ય નિર્દેશઃ| તત્પ્રયોગદર્શનાર્થમધ્યાય આરભ્યતે| વાજીકરણમિત્યાદિના ભઙ્ગ્યા પ્રયોજનમુચ્યતે|| ૧||

Adhikarana vAjIkaraNAdhikArI Pala~jca (2) · Śloka 2

વાજીકરણમન્વિચ્છેત્સતતં વિષયી પુમાન્| તુષ્ટિઃ પુષ્ટિરપત્યં ચ ગુણવત્તત્ર સંશ્રિતમ્| અપત્યસન્તાનકરં યત્સદ્યઃ સમ્પ્રહર્ષણમ્||૨||

યઃ પુમાન્ વિષયી વિષયેશુ શબ્દાદિષુ દેહચિત્તોપયોગિષુ હેતેષુ સક્તઃ સ વાજીકરણલક્ષણમુપાયમન્વિચ્છેત્| તત્ર હિ વાજીકરણે પુષ્ટ્યાદિકં સંશ્રિતમ્| (વાજીકરણમિત્યાદિ| વાજીવાશ્વસધર્મા યેન ક્રિયતે તં અન્વિચ્છેત્ કુતોઽનુરસાયનાત્| તસ્ય હિ સમુપ-ચિતધાતોઃ પ્રધાનધાતુપરિક્ષયો મા ભૂદિતિ| પુરુષગ્રહણં બાલા-ત્યન્તવૃદ્ધનિરાસાર્થં ન પુનઃ સ્ત્રીષણ્ડવ્યુદાસાર્થં તેષાં વાજીકર-ણાપ્રાપ્તેઃ| સતતગ્રહણં સદા સેવનં જ્ઞાપયતિ| યથા રસાયનં પ્રયુક્તં સર્વધાતૂનાં પુષ્ટિમાદધાતિ નૈવં વાજીકરણં તદ્ધિ સતતમુપયુજ્યમાનમાહારવચ્છુક્રધાતુવૃદ્ધિમાદધાતીતિ| પ્રવર્ત્તકઞ્ચ ધર્મં સ્વર્ગપ્રાપ્તિલક્ષણમાશ્રિત્યૈતદુચ્યતે| યન્નિવૃત્તિકૃતે હિ સ ઉપદેશઃ| કોશકારો યથા હ્યંશૂનુપાદત્તે વધપ્રદાન્| તથાઽગ્નિકલ્પાનર્થાન્ જ્ઞો જ્ઞાત્વા તેભ્યો નિવર્ત્તત ઇતિ| નૈઃશ્રેયસિકં ધર્મમાશ્રિત્ય બ્રહ્મચર્યોપદેશઃ| અયઞ્ચાભ્યુદયિકમિતિ ન પરસ્પરવિરોધાશઙ્કેતિ જેજ્જટઃ)|| ૨||

Adhikarana vAjIkaraNaniruktiH (3) · Śloka 3

વાજીવાતિબલો યેન યાત્યપ્રતિહતોઽઙ્ગનાઃ| ભવત્યતિપ્રિયઃ સ્ત્રીણાં યેન યેનોપચીયતે| તદ્વાજીકરણં તદ્ધિ દેહસ્યૌજસ્કરં પરમ્||૩||

વાજીકરણં કિમુચ્યત ઇત્યાહ-યેન હેતુભૂતેન પુરુષો વાજીવાશ્વ ઇવાપ્રતિહતોઽઙ્ગના યાતિ| યેન ચ સ્ત્રીણામતિપ્રિયો ભવતિ યેન ચ ધાતુરુપયચં પ્રાપ્નોતિ, તદ્વસ્તુ વાજીકરણમિત્યુચ્યતે| તદ્ધિ પરં દેહસ્યૌજસ્કરમ્|| ૩||

Adhikarana guNavatstrIprashaMsA (4) · Śloka 4

સારો હિ જીવલોકસ્ય સ્ત્રી સ્ત્રીગુણસમન્વિતા| સ્ત્રિયઃ સાધ્વ્યઃ પ્રસુવતે નરાન્ ગુણમયાનિવ| ગોત્રવૃદ્ધિકરા હ્યેતા ગૃહિણ્યો ગૃહદેવતાઃ| ગૃહં હિ હીનમેતાભિર્ન શ્રીમદપિ શોભતે||૪||

સારો હીત્યાદિના સ્ત્રિયાઃ પ્રિયત્વં પ્રયોજનવતીત્યુચ્યતે તસ્માદપ્રિયે ભર્ત્તરિ કુલજાઽપિ સ્ત્રી કદાચ્છીલં કલઙ્કયતિ| જીવ લોકસ્યૈષ સારો યત્ સ્ત્રી સ્ત્રીગુણસમન્વિતા ભવતીત| સાધ્વ્યઃ સ્ત્રિયો ગુણૈરિવ કૃતાન્ નરાન્ પ્રસુવતે| એતા ઇતિ સાધ્વ્યઃ સ્ત્રિયઃ| ગૃહિણ્યો ભાર્યાઃ|| ૪||

Adhikarana puMyogaprashaMsA (5) · Śloka 5

ન તુ તા અપિ શોભન્તે જરસાઽનુગતા ઇવ| પુંયોગેન વિના સ્ત્રીણાં સ હિ સંવનનં પરમ્||૫||

તા અપિ સ્ત્રિયઃ પુંયોગેન વિના તુ તથા ન શોભન્તે યથા જરસાઽનુગતાઃ| સ હિ પુંયોગઃ સ્ત્રીણાં પરં સંવનનં વશીકરણમ્ ( પુરુષરહિતાઃ સ્ત્રિયઃ સ્વતન્ત્રત્વાન્ન ઇત્યર્થઃ)|| ૫||

Adhikarana vAjIkaraNaprashaMsA (6) · Śloka 6

વાજીકરણનિત્યસ્ય કામં કામં સિષેવિષોઃ| ન શરીરમવાપ્નોતિ ન વા રતિરતિઃ ક્ષયમ્| અચ્છાયઃ પૂતિકુસુમઃ ફલેન રહિતો દ્રુમઃ| યથૈકશ્ચૈકશાખશ્ચ નિરપત્યસ્તથા નરઃ| અદૃષ્ટપુત્રપૌત્રસ્ય કુલતન્ત્વન્તવર્ત્તિનઃ| સંસારસુખબાહ્યસ્ય કીદૃશં નામ જીવિતમ્| અસમ્બન્ધો હ્યપુત્રસ્ય નિત્યમેવ પરઃ પરઃ| સીદત્યસ્યાવસાને ચ ગૃહં સુસ્થેઽપ્યનાયકમ્| અતો વાજીકરા યોગાઃ નિષેવ્યાઃ શુક્રવર્દ્ધનાઃ| કલ્યસ્યોદગ્રવયસો વાજીકરણસેવિનઃ| સર્વેષ્વૃતુષ્વહરહર્વ્યવાયો ન નિવાર્યતે||૬||

યઃ પુરુષો વાજીકરણનિત્યસ્તસ્ય કામમિચ્છયા કામં સ્ત્રીસઙ્ગમં સિષેવિષોરપિ શરીરં ક્ષયં ન પ્રાપ્નોતિ| રતિરતિશ્ચ ક્ષયં ન નાવાપ્નોતિ| દ્રુમો યથા અચ્છાયત્વાદિયુક્તઃ પરિહાર્યો નિરુપકારશ્ચ ભવતિ તથૈવ નિરપત્યો નરઃ| અથવા યેન પુત્રપૌત્રમદૃષ્ટં વઃ કુલતન્તોરન્તે વર્ત્તતે અત એવ ચ સમ્સારસુખાદ્ બહિર્ભૂતસ્યેદૃશસ્ય કીદૃશં નામ જીવિતમ્| તજ્જીવિતમેવ ન ભવતીત્યર્થઃ| અપુત્રસ્ય હિ પરોઽન્યો વિશિષ્ટેન સમ્બન્ધેન રહિતો નિત્યમેવ પરઃ ન તદ્વિત્તસ્યાશ્રયોઽસાધારણસમ્બન્ધાભાવાદિત્યર્થઃ| અસ્ય ચાપુત્રસ્યાવસાને વયોઽન્તે સુસ્થેઽપિ| ધનાદિસદ્ભાવેઽપ્યનાયકં ગૃહમવસીદતિ| યત એવમતઃ શુક્રસ્ય વર્દ્ધના વાજીકરા યોગા નિષેવ્યાઃ| કલ્યસ્ય નીરોગસ્ય પ્રત્યગ્રવયસો વાજીકરણસેવિનશ્ચ પુંસઃ સર્વેષુ ઋતુષુ ષટ્સ્વપિ અહરહર્દિને દિને વ્યવાયો મૈથુનં ન નિવાર્યતે ન નિષિધ્યતે|| ૬||

Adhikarana shukrakShayahetavaH (7) · Śloka 7

ચિન્તાજરાભ્યાં શુક્રં તુ વ્યાધિભિઃ કર્મકર્શનાત્| ક્ષયં ગચ્છત્યનશનાત્ સ્ત્રીણાં ચાતિનિષેવણાત્| શુક્રક્ષયાત્ ભયાચ્છોકાદવિસ્રમ્ભાદસેવનાત્| અતિહર્ષાદતિસ્થૌલ્યાન્મલોપચયતઃ શ્રમાત્| સ્ત્રીણામકૌશલાદ્દોષદર્શનાદભિચારતઃ| મેઢ્રામયાત્સુમહતઃ ક્રોધતોઽર્ધર્મકીર્તનાત્| તૃપ્તસ્યાપિ સ્ત્રિયો ગન્તું ન શક્તિરુપજાયતે||૭||

ચિન્તાદિભિઃ શુક્રં ક્ષયં યાતિ સઞ્ચિતમપ્યપચીયતે| કર્મકર્શનાદ્વમનાદિકર્મકૃતેન કર્શનેન| શુક્રક્ષયાદ્ધાતુસ્ત્રોતસ્થિતસ્ય શુક્રસ્ય ક્ષયાત્ શુક્રાશયસ્થિતં શુક્રમુપક્ષીયતે| અસેવા સ્ત્રીણામ્| સ્ત્રીણામકૌશલં રહસ્યવ્યુત્પત્તિઃ| દોષપ્રદર્શનં સ્ત્રીણામેવ| અક્ષીણેઽપિ શુક્રે તૃપ્તસ્યાપિ પુંસઃ સ્ત્રિયો ગન્તું શક્તિન્નોપજાયતે|| ૭||

Adhikarana strIgamanashaktivaividhyam (8) · Śloka 8

ન હિ જાતબલાઃ સર્વે નરાશ્ચાપત્યભાગિનઃ| બૃહચ્છરીરા બલિનઃ કેચિન્નારીષુ દુર્બલાઃ| સન્તિ ચાલ્પાશ્રયાઃ સ્ત્રીષુ બલવન્તો બહુપ્રજાઃ| નરાશ્ચટકવત્કેચિદ્ વ્રજન્તિ બહુશઃ સ્ત્રિયઃ| ગજવચ્ચ પ્રસિઞ્ચન્તિ કેચિન્ન બહુગામિનઃ| કેચિત્પ્રયત્નૈર્વાહ્યન્તે વૃષાઃ કેચિત્સ્વભાવતઃ||૮||

ન હીત્યાદિના સ્ત્રીગમનશક્તેરનિયમં દર્શયતિ| સુબોધમ્| પ્રયત્નેન રતિર્વાજીકરણાદિભિઃ| (સબલા એવાપત્યભાગિનો જાતબલા અપિ નાપત્યભાગિનઃ, અજાતબલા અપ્યપત્યભાગિન ઇતિ પ્રતિપાદયન્ સર્વાન્ બલવિશેષાનાહ-નહિ જાતબલા ઇત્યાદિ| બૃહચ્છરીરા યે મેદસ્વિનસ્તેઽપ્યલ્પવ્યવાયાઃ| અલ્પાશ્રયા અપિ યે શુક્રસારા બલવન્તો બહુપ્રજાઃ| કેચિત્પ્રયત્નૈર્વાહ્યન્તે ઔપનિષદાદિકોક્તૈઃ| વૃષાઃ કેચિત્ સ્વભાવતઃ પ્રકૃત્યૈવેત્યર્થઃ ઇતિ જેજ્જટઃ)|| ૮||

Adhikarana vAjIkaraNaprastAvaH (9) · Śloka 9

તસ્માત્પયોગાન્ વક્ષ્યામિ દુર્બલાનાં બલપ્રદાન્| સુખોપભોગાન્ બલિનાં ભૂયશ્ચ બલવર્દ્ધનાન્||૯||

તસ્માદ્યે દુર્બલાસ્તેષાં બલપ્રદાદિગુણાન્ પ્રયોગાન્ વક્ષ્યામિ| બલિનાં ચ ભૂયો બલવર્દ્ધનાન્ સુખોપભોગાંશ્ચ| (ઇદમત્ર ચિન્ત્યતે- શ્લેષ્મ-પ્રકૃતેર્ગુરુસ્નિગ્ધમધુરશીતાનિ સામાન્યાત્ કફવૃદ્ધિમાદધતિ કથં તેષાં સુખોપભોગતેતિ| અત્ર વિધાસ્યત્યત્રૈવ| સ્રોતસ્સુ શુદ્ધેષ્વિત્યાદિ યાવત્ ક્લિષ્ટે યથા વાસસિ રાગયોગા ઇતિ| એતદુક્તં ભવતિ-કૃતસંશોધનસ્યાપહૃતકફપિત્તસ્યૈધિતાગ્ને દોષાય વાજીકરણયોગા ઇતિ| ઉક્તં ચ-'ક્ષીણદોષસ્ય ચાપથ્યં નાવશ્યં દોષકૃદ્ભવેદિ'તિ| અતિમન્દાગ્નેસ્ત્વનિર્વાહિતદોષસ્યાપરિણતાનિ દોષં પ્રકૃતિ નાન્યથા| યોઽપિ તત્ર સામાન્યાત્ કફલવઃ સોઽપિ વ્યવાયાદપચીયતે| યથોક્તાદધિકં નિસ્સૃતં વ્યાધયે સમ્પદ્યત એવ-ઇતિ જેજ્જટઃ)|| ૯||

Adhikarana vAjIkarAsevanAtpUrvamanuShTheyam (10) · Śloka 10

અથ સ્નિગ્ધવિશુદ્ધાનાં નિરૂહાન્ સાનુવાસનાન્| ઘૃતતૈલરસક્ષીરશર્કરાક્ષૌદ્રસંયુતાન્| યોગવિદ્યોજયેત્ પૂર્વં ક્ષીરમાંસરસાશિનામ્| તતો વાજીકરાન્ યોગાન્ શુક્રાપત્યબલપ્રદાન્||૧૦||

અથેત્યાદિ| પ્રયોગાત્પૂર્વમેવ સ્નિગ્ધસ્યાનન્તરં વમનવિરેચનાભ્યાં શુદ્ધસ્ય નિરૂહાનનુવાસનયુક્તાન્ ઘૃતાદિયુક્તાંશ્ચ ક્ષીરમાંસરસાશિનાં યોજયેત્ તતોઽનન્તરં શુક્રાદિપ્રદાન્ વાજીકરાન્ યોગાન્| (અથ સ્નિગ્ધવિશુદ્ધાનામિત્યાદિનૈતદુક્તં ભવતિ-શુદ્ધાનામેધિતાગ્નીનાં યથાબલં પ્રયુક્તં વાજીકરણં યથાવત્ સિદ્ધ્યત્યન્યથાઽનર્થાય| બસ્તયો ઘૃતાદિસહિતાઃ ક્ષીરમાંસરસાશિનાં વિધેયાઃ-ઇતિ જેજ્જટઃ)|| ૧૦||

Adhikarana sharekShvAdighRutam (11) · Śloka 11

શરેક્ષુકુશકાશાનં વિદાર્યા વીરણસ્ય ચ| મૂલાનિ કણ્ટકાર્યાશ્ચ જીવકર્શભકૌ બલામ્| મેદે દ્વે દ્વે ચ કાકોલ્યૌ સૂપ્યપર્ણી શતાવરીમ્| અશ્વગન્ધામતિબલામાત્મગુપ્તાં પુનર્નવામ્| વીરાં પયસ્યાં જીવન્તીં ઋદ્ધિં રાસ્નાં ત્રિકણ્ટકમ્| મધુકં શાલિપર્ણી ચ ભાગાંસ્ત્રિપલિકાન્ પૃથક્| માષાણામાઢકં ચૈતદ્ દ્વિદ્રોણે સાધયેદાપામ્| રસેનાઢકશેષેણ પચેત્તેન ઘૃતાઢકમ્| રસેનાઢકશેષેણ પચેત્તેન ઘૃતાઢકમ્| ઘૃતાચ્ચતુર્ગુણં ક્ષીરં પેષ્યાણીમાનિ ચાવપેત્| વીરાં સ્વગુપ્તાઙ્કાકોલ્યૌ યષ્ટીં ફલ્ગું દ્વિપિપ્પલીમ્| દ્રાક્ષાં વિદારીં ખર્જૂરં મધુકાનિ શતાવરીમ્| તત્સિદ્ધપૂતં ચૂર્ણસ્ય પૃથક્પ્રસ્થેન યોજયેત્| શર્કરાયસ્તુગાયાશ્ચ પિપ્પલ્યાઃ કુડવેન ચ| મરિચસ્ય પ્રકુઞ્ચેન પૃથગર્દ્ધપલોન્મિતૈઃ| ત્વગેલાકેસરૈઃ શ્લક્ષ્ણૈઃ ક્ષૌદ્રદ્વિકુડવેન ચ| પલમાટ્રં તતઃ ખાદેત્ પ્રત્યહં રસદુગ્ધભુક્| તેનારોહતિ વાજીવ કુલિઙ્ગ ઇવ હૃષ્યતિ||૧૧||

શરાદીનાં કણ્ટકાર્યન્તાનાં મૂલાનિ| વ્યાખ્યાસમમ્| શરઃ કાણ્ડેક્ષુઃ, વીરણમુશીરમ્| વીરા ક્ષીરવિદારી| પયસ્યા ક્ષીરિકા| ત્રિકણ્ટકો ગોક્ષુરકઃ| ફલ્ગુ કાકોદુમ્બરિકાફલમ્| ક્ષૌદ્રસ્ય દ્વિકુડવ ષોડશપલાનિ| કુલિઙ્ગશ્ચટકઃ|| ૧૧||

Adhikarana mAShAdighRutam (12) · Śloka 12

માષાત્મગુપ્તાબીજાનામાઢકં પ્રસૃતોન્મિતમ્| મેદાશ્વગન્ધર્દ્ધિવરી વીરા યષ્ટી દ્વિજીવકમ્| શૂર્પેઽપાં વિપચેત્તેન પાદશેષેણ પાચયેત્| વિદારીક્ષુરસપ્રસ્થદ્વયેન સદૃશેન ચ| સર્વૈઃ ક્ષીરેણ હવિષો નવાત્પ્રસ્થં શૃતેઽત્ર ચ| સિતા ક્ષૌદ્રસિતાખ્યાનાં પૃથગ્દદ્યાચ્ચતુષ્પલમ્| પલં કણાત્ પુરો ભક્તં લિહંસ્તત્પલપૂર્વકમ્| તરુણીષ્વવતૃપ્તાસુ પ્રસભં રાસભાયતે||૧૨||

માષાત્મગુપ્તાબીજાનાં મિશ્રીકૃતાનામાઢકમ્| મન્દાદિકં પ્રસૃતોન્મિતમિતિ| સર્વૈરિતિ ક્વાથવિદારીક્ષુરસૈઃ સદૃશેન સમેન ક્ષીરેણ| સુબોધમ્| અસ્ય યોગસ્ય ભક્તાત્પૂર્વં પ્રયોગઃ| પલપૂર્વકં લિહંસ્તદ્ ઘૃતં પુરુષો યાઃ પુરુષે અતૃપ્તાસ્તરુણ્યસ્તાસુ રાસભાયતે રાસભ ઇવાચરતિ|| ૧૨||

Adhikarana medAdibAShkayaNaM payaH (13) · Śloka 13

મેદાદિભિશ્ચ કર્ષાંશૈઃ શૃતં બાષ્કયણં પયઃ| સશર્કરાક્ષૌદ્રઘૃતં શુક્રવૃદ્ધિકરં પરમ્||૧૩||

મેદાદિભિઃ પૂર્વક્વાથનિર્દિષ્ટૈર્જીવકાન્તૈઃ કર્ષાશૈર્વાષ્કયણં પયઃ શૃતં શર્કરાદિયુક્તં પરં શુક્રવૃદ્ધિકરમ્|| ૧૩||

Adhikarana mAShAdipAyasaH (14) · Śloka 14

પયસા પાયસસ્તેન માષકણ્ડૂકરીફલૈઃ| વૃષ્યો વેગકરઃ સિદ્ધઃ સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરઃ||૧૪||

તેન ચ મેદાદિસિદ્ધેન પયસા માષૈઃ કપિકચ્છૂફલૈશ્ચ પાયસઃ સિદ્ધો ઘૃતાદિયુક્તો વૃષ્યો વેગકરશ્ચ|| ૧૪||

Adhikarana shvadaMShTrAdipAyasaH (15) · Śloka 15

શ્વદંષ્ટ્રાયા વિદાર્યાશ્ચ રસે ક્ષીરચતુર્ગુણે| ઘૃતાઢ્યઃ સાધિતો વૃષ્યો માષષષ્ટિકપાયસઃ||૧૫||

ક્ષીરચતુર્ગુણે શ્વદંષ્ટ્રાદિરસે ઘૃતાઢ્યઃ સાધિતો માષષષ્ટિકપાયસો વૃષ્યઃ શુક્રપુષ્ટિકરઃ|| ૧૫||

Adhikarana madhUlikAdicUrNam (16) · Śloka 16

મધૂલિકા માષપર્ણી સિતા શૃઙ્ગાટકં યવાઃ| સ્વગુપ્તામૂલયષ્ટ્યાહ્વવિદારીક્ષુરકાઃ સમાઃ| સપ્રિયાલા કૃતં ચૂર્ણં પૃથઙ્મધ્વાજ્યષડ્ગુણમ્| પાદાભ્યામસ્પૃશન્ ભૂમિં લિહન્ કાલ્યમતઃ પિચુમ્| લભતે બલમુત્સાહં સ્ત્રીંશ્ચ યાતિ કુલિઙ્ગવત્||૧૬||

મધૂલિકાદયઃ પ્રિયાલાન્તાઃ સમસ્તૈશ્ચૂર્ણં પૃથગિતિ મધુના ષડ્ગુણેનાજ્યેનાપિ ષડ્ગુણેન યુક્તમતઃ પરં પિચું કર્ષં કાલ્યં પ્રભાતે લિહન્ પાદાભ્યાં ભૂમિમસ્પૃશન્ પુરુષો બલમુત્સાહં ચ લભતે| કુલિઙ્ગશ્ચટકઃ|| ૧૬||

Adhikarana svaguptAdicUrNam (17) · Śloka 17

સ્વગુપ્તા ક્ષીરકાકોલી વિદારી જીવકદ્વયમ્| તિલાઃ સુલુઞ્ચિતાઃ ભૃષ્ટાઃ શર્કરાજ્યમધુપ્લુતમ્| તચ્ચૂર્ણં પ્રસૃતં લીઢ્વા ગચ્છતિ પ્રમદાશતમ્||૧૭||

સ્વગુપ્તાદિકં સુલુઞ્ચિતાસ્ત્યાજિતત્વચો ભૃષ્ટસ્તિલાશ્ચેત્યન્તમેતચ્છર્કરાદ્યાપ્લુતઞ્ચૂર્ણન્તસ્ય પ્રસૃતં પલદ્વયં પ્રમદાશતં ગચ્છતિ||૧૭||

Adhikarana mAShacUrNalehaH (18) · Śloka 18

પ્રસૃતં માષચૂર્ણસ્ય ધાત્રીસ્વરસભાવિતમ્| વિદારીરજસો વાપિ લિહન્ મધુઘૃતદ્ગુતમ્| ક્ષીરાનુપશ્ચટકવદ્દશકૃત્વો વ્રજેત્ સ્ત્રિયઃ||૧૮||

માષચૂર્ણસ્ય વ વિદારીચૂર્ણસ્ય વા પ્રસૃતં ધાત્રીરસેન ભાવિતં મધુઘૃતાભ્યાં લિહન્ ક્ષીરાનુપઃ સન્ દશકૃત્વો દશવારાન્ ચટકવત્ સ્ત્રિયો વ્રજેત્|| ૧૮||

Adhikarana vidArIcUrNalehaH (19) · Śloka 19

ચૂર્ણં વિદાર્યા બહુશઃ સ્વરસેનૈવ ભાવિતમ્| ક્ષૌદ્રસર્પિર્યુતં લીઢ્વા પ્રમદા દશ ગચ્છતિ||૧૯||

વિદારીચૂર્ણલેહઃ સુબોધઃ| બહુશો અનેકશઃ| સ્વરસેન વિદારી સ્વરસેન|| ૧૯||

Adhikarana kRuShNAdicUrNalehaH (20) · Śloka 20

કૃષ્ણા ધાત્રીફલરજઃ સ્વરસેનૈવ ભાવિતમ્| શર્કરામધુસર્પિર્ભિર્લીઢ્વા યોઽનુ પયઃ પિબેત્| સ નરોઽશીતિવર્ષોઽપિ યુવેવ પરિહૃષ્યતિ||૨૦||

કૃષ્ણાફલાનાં ધાત્રીફલાનાઞ્ચ ચૂર્ણં સ્વરસેન કૃષ્ણાધાત્રીફલરસેન સુભાવિતં સત્ શર્કરાદિભિર્લીઢ્વા યઃ પયોઽનુપિબેત્ સોઽશીતિવર્ષોઽપિ યુવેવ પરં હર્ષં પ્રાપ્નોતિ|| ૨૦||

Adhikarana madhuyaShTIkarShaprayogaH (21) · Śloka 21

કર્ષં મધુકચૂર્ણય્સ્ ઘૃતક્ષૌદ્રસમન્વિતમ્| પયોઽનુપાનં યો લિહ્યાન્નિત્યવેગઃ સ ના ભવેત્||૨૧||

મધુયષ્ટી કર્ષપ્રયોગઃ સુબોધઃ| ના પુરુષઃ| નિત્યવેગઃ સદા વેગવાન્|| ૨૧||

Adhikarana kulIrashRu~ggIkalkaH (22) · Śloka 22

કુલીરશૃઙ્ગ્યા યઃ કલ્કમાલોડ્ય પયસા પિબેત્| સિતાઘૃતપયોઽન્નાશી સ નારીષુ વૃષાયતે||૨૨||

કર્કટાશૃઙ્ગ્યાઃ કલ્કસ્ય પયસા પ્રયોગે યઃ સિતાદિભિરન્નમશ્નાતિ સ નારીષુ વૃષ ઇવાચરતિ|| ૨૨||

Adhikarana dhAnyamASharasAdiprayogaH (23) · Śloka 23

ધાન્યમાષરસઃ ક્ષીરં ક્ષૌદ્રમિક્ષુરસો ઘૃતમ્| દ્વિમેદા જીવકયુગક્વાથશ્ચૈકત્ર યોજિતઃ| પીતઃ કરોતિ પુરુષં પ્રમદાશતગામિનમ્||૨૩||

ધાન્યમાષયોરેકો રસઃ તત્સમાનિ પ્રત્યેકં પઞ્ચ ક્ષીરાદીનિ| એકત્ર યોજિતો મિશ્રીકૃતઃ પીતઃ પુરુષં પ્રમદાશતગામિનં કરોતિ|| ૨૩||

Adhikarana BallAtakashRutakShIram (24) · Śloka 24

ભલાતકૈશ્ચતુર્ભિસ્તુ દુગ્ધસ્યાર્દ્ધાઢકં પચેત્| પીતં કરોતિ વૃષતાં સુજીર્ણસ્યાપિ દેહિનઃ||૨૪||

ભલ્લાતકષૃતક્ષીરં સુબોધમ્| દુગ્ધસ્યાર્દ્ધાઢકંચતુઃષષ્ટિપલાનિ| સુજીર્ણસ્ય સુવૃદ્ધસ્યાપિ (ભલ્લાતકસ્યારુષ્કરસ્ય મજ્જા)|| ૨૪||

Adhikarana svaya~gguptekShurakAdicUrNayogAH (25) · Śloka 25

સ્વયઙ્ગુપ્તેક્ષુરકયોર્બીજચૂર્ણં સશર્કરમ્| ધારોષ્ણેન નરઃ પીત્વા પયસા રાસભાયતે| ઉચ્ચટાચૂર્ણમપ્યેનં શતાવર્યાશ્ચ યોજયેત્||૨૫||

સ્વયઙ્ગુપ્તેક્ષુરકયોરધ્યણ્ડકોકિલાક્ષકયોર્બીજસ્ય ચૂર્ણં શર્કરા સહિતં ધારોષ્ણેન પયસા પીત્વા નરો રાસભાયતે રાસભ ઇવાચરતિ| સુબોધમ્| ઉચ્ચટા પ્રસિદ્ધા (મહામુસ્તા)|| ૨૫||

Adhikarana sUpyaparNyAdikShIrayogau (26) · Śloka 26

સૂપ્યપર્ણી દ્વિકાકોલી જીવકર્ષભકૈઃ શૃતમ્| લઘુના પઞ્ચમૂલેન દ્વિકાકોલીયુતેન વા| પયોઽતિવૃષ્યમભ્યસ્ય વૃદ્ધોઽપિ તરુણાયતે||૨૬||

સૂપ્યપર્ણ્યાદિભિઃ ઋષભકાન્તૈઃ શૃતં પય એકઃ પ્રયોગઃ| હ્રસ્વપઞ્ચમૂલેન કાકોલીદ્વયયુતેન દ્વિતીયઃ|| ૨૬||

Adhikarana kShIriNyAdipuMsavanayogAH (27) · Śloka 27

ક્ષીરિણી ચ શ્વદંષ્ટ્રા ચ ફાણિતં શર્કરા મધુ| ગૃષ્ટિક્ષીરં નવં સર્પિરેતત્ પુંસવનં પરમ્||૨૭||

ક્ષીરિણ્યાદિકં પુરુષેણોપયુક્તં પરં પુંસવનમ્| ક્ષીરિણી પયસ્યા||૨૭||

Adhikarana ashvatyaPalAdivRuShyayogaH (28) · Śloka 28

અશ્વત્થફલમૂલત્વક્શૃઙ્ગસિદ્ધં પયો નરઃ| પીત્વા સશર્કરં શીતં કુલિઙ્ગ ઇવ હૃષ્યતિ||૨૮||

અશ્વત્થફલાદિચતુષ્ટયેન સિદ્ધં પયઃ પીત્વા કુલિઙ્ગવદ્ધૃષ્યતિ|| ૨૮||

Adhikarana payasyAsiddhaM payaH (29) · Śloka 29

પયઃ પયસ્યયા સિદ્ધં શુક્રકૃત્સાજ્યમાક્ષિકમ્||૨૯||

પયસ્યયા સિદ્ધપયઃ પ્રયોગો વ્યાખ્યાસ્યામઃ|| ૨૯||

Adhikarana shatAvarIghRutayogau (30) · Śloka 30

શતાવરીકલ્કરસે પયો દશગુણં ઘૃતમ્| શૃતં સપિપ્પલીક્ષૌદ્રશર્કરં વૃષ્યમુત્તમમ્| શતાવરીરસપ્રસ્થં ક્ષીરપ્રસ્થચતુષ્ટયમ્| પ્રસ્થં ઘૃતસ્ય શુક્ત્યંશં દ્રાક્ષામાંસીપરૂષકમ્| જીવકર્ષભયષ્ટ્યાહ્વબલામેદાકશેરુકમ્| પ્રિયાલબીજં કાકોલીયુગ્મં ચૈકત્ર પાચયેત્| પક્વપૂતે ક્ષિપેચ્ચાસ્મિન્ કુડવાંશાં સિતોપલામ્| ગૃષ્ટિક્શીરાનુપઃ પ્રાશ્ય તન્નારીષુ વૃષાયતે| વિજયેત ચ વાતાસ્રં પિત્તાસ્રોરઃ ક્ષતક્ષયાન્||૩૦||

શતાવરીઘૃતે ઘૃતાદ્દશગુણં પયઃ પિપ્પલ્યાદિકં સિદ્ધે દેયમ્| દ્વિતીયે શતાવરીરસપ્રસ્થાદ્યે દ્રાક્ષાદિકં શુક્ત્યંશમર્દ્ધપલં ચૈકસ્મિન્ ભાજને કૃત્વા પાચયેદેતચ્ચ ઘૃતં વાતાસ્રાદિકઞ્ચ જયેત્|| ૩૦||

Adhikarana jIvAkAdighRutam (31) · Śloka 31

જીવકક્ષીરકાકોલીસ્થિરાહંસપદીઘનૈઃ| ષટીક્ષુગણ્ડિકાયષ્ટીમૃણાલૈઃ કાર્ષિકૈઃ પચેત્| ઘૃતપ્રસ્થં દશગુણે ક્ષીરે તદ્ બલપુષ્ટિકૃત્| વન્ધ્યાનાં પુત્રજનનં શુક્રવર્દ્ધનશોધનમ્||૩૧||

જીવકાદિઘૃતં સુબોધમ્| હંસપદી બિસગ્રન્થ્યાખ્યા, કાર્ષિકં કર્ષપ્રમાણમ્, ઘૃતાદ્દશગુણં ક્ષીરમ્, વન્ધ્યાનામપ્રજાનામ્| શુક્રવર્દ્ધનં શુક્રશોધનં ચ|| ૩૧||

Adhikarana svaya~gguptAdimodakaH (32) · Śloka 32

જલાઢકે સ્વયઙ્ગુપ્તામૂલાત્ પઞ્ચપલં પચેત્| પાદશેષે ચ સ્ઞ્ચૂર્ણ્ય કુડવાંશાઃ પૃથક્ષિપેત્| સ્વગુપ્તામૂલગોધૂમમાષેક્ષુરકપિપ્પલિઃ| સપ્રિયાલફલક્ષૌદ્રાઃ પ્રસ્થાર્દ્ધં નવસર્પિષઃ| સિતોપલાતુલાપાદં કુર્યાત્તાન્ મોદકાંસ્તતઃ| મોદકં ભક્ષયિત્વૈકં ષષ્ટિં વ્રજતિ યોષિતામ્||૩૨||

આત્મગુપ્તામૂલાત્ પઞ્ચપલં જલસ્યાઢકે અષ્ટાવિંશત્યધિકે પલશતે પચેત્| તમિન્ પાદશેષે સ્વગુપ્તાદિકં કુડવાંશં પૃથવિક્ષપેત્| સ્વગુપ્તાદીનાં કુડવશ્ચત્વારિ પલાનિ| ક્ષૌદ્રસ્ય કુડવોઽષ્ટૌ પલાનિ| નવસર્પિષઃ પ્રસ્થાર્દ્ધં ષોડશપલાનિ| સિતોપલાયાસ્તુલાપાદઃ પઞ્ચવિંશતિપલાનિ| પ્રત્યહમેકસ્ય મોદકસ્ય ભક્ષણમ્||૩૨||

Adhikarana bRuhatyAdistilashaShkulikA (33) · Śloka 33

પલાંશાન્ બૃહતીવ્યાઘ્રીપૃશ્નિપર્ણીત્રિકણ્ટકાન્| દ્વયાઢકેનામ્ભસા પક્ત્વા પાદશેષે રસે સ્થિતે| પલાનિ ક્ષીરકાકોલ્યાઃ પઞ્ચ માગધિકાપલમ્| સ્વગુપ્તાફલમૂલાનાં માષાણામિક્ષુરરસ્ય ચ| વિદાર્યા મધુનશ્ચાત્ર કુડવં કુડવં ક્ષિપેત્| પૃથગ્દ્વૌ મુદ્ગતિલયોર્ઘૃતે શષ્કુલિકાસ્તતઃ| પચેદેકાં તતઃ પ્રાશ્ય શતં વ્રજતિ યોષિતામ્||૩૩||

પલાંશાનિતિ| બૃહત્યાદિભિસ્તિલશષ્કુલિકા સુબોધા| ક્ષીરકાકોલ્યાઃ પઞ્ચ પલાનિ| સ્વગુપ્તામૂલાદીનાં પ્રત્યેકં કુડવઃ| મધુનઃ કુડવો વિદાર્યાદ્ દ્વિગુણઃ| મુદ્ગસ્ય દ્વૌ કુડવૌ તિલસ્ય દ્વાવિતિ પૃથગર્યઃ|| ૩૩||

Adhikarana svaguptAmUlakRutabhakShyAH (34) · Śloka 34

સ્વગુપ્તામૂલચૂર્ણેન દ્રુતેન પયસા કૃતાઃ| ઘૃતે સશર્કરાક્ષૌદ્રા ભક્ષ્યા વેગશતપ્રદાઃ||૩૪||

પયસા દ્રુતેન સ્વગુપ્તામૂલચૂર્ણેન ઘૃતે સંસ્કૃતાઃ સશર્કરાક્ષૌદ્રા ભક્ષ્યા વેગશતપ્રદાઃ|| ૩૪||

Adhikarana mAShAtmaguptAdipUpalikAH (35) · Śloka 35

માષાત્મગુપ્તા ગોધૂમશાલિષષ્ટિકપૈષ્ટીકાન્| શર્કરાયા વિદાર્યાશ્ચ ચૂર્ણાનીક્ષુરકસ્ય ચ| સંયોજ્ય ક્ષીરસર્પિર્ભ્યાં ઘૃતે પૂપલિકાઃ પચેત્| પયોઽનુપાનાસ્તાઃ શીઘ્રં કુર્વન્તિ વૃષતાં પરમ્||૩૫||

માષાત્મગુપ્તા ગોધૂમાદિપૈષ્ટિકાન્ શર્કરાદિચૂર્ણાનિ ચ ક્ષીરઘૃતાભ્યામાલોડ્ય ઘૃતે વટકવત્ પૂપલિકાઃ પચેત્| સુબોધમ્|| ૩૫||

Adhikarana mAShatilAdishaShkulikAH (36) · Śloka 36

ચૂર્ણં માષાત્તિલાચ્છાલોર્વિદાર્યાશ્ચ સસૈન્ધવમ્| રસેન પુણ્ડ્રકસ્યેક્ષોઃ પ્લુતં વારાહમેદસિ| પક્ત્વા શુષ્કુલિકાઃ ખાદન્નારોહેત્ ષષ્ટિમઙ્ગનાઃ||૩૬||

માષાદીનાં ચૂર્ણં લવણેન યુક્તં પુણ્ડ્રેક્ષુરસેનાલોડ્ય સૂકરમેદસિ શષ્કુલિકાઃ કાર્યાઃ| સુબોધમ્|| ૩૬||

Adhikarana madhuraphalapUpalikAH (37) · Śloka 37

મુખપ્રિયાણાં સ્નિગ્ધાનાં ફલાનાં મધુરાત્મનામ્| ફલાનામાત્મગુપ્તાયાઃ શાલેર્માષાત્તિલાદ્ ઘૃતાત્| મુદ્ગાદ્ગોધૂમતશ્ચાપિ કુડવં કુડવં પૃથક્| ચૂર્ણિતૈર્ન્નિસ્તુષૈસ્તૈસ્તુ ક્ષીરેણાલોડ્ય મર્દિતૈઃ| પક્વાં પૂપલિકાં ખાદન્ સ્ત્રીષુ હૃષ્યતિ વાજિવત્||૩૭||

મુખપ્રિયાલાદિગુણાનાં દ્રાક્ષાદીનાં ફલાનામાત્મગુપ્તાફલાનાં શાલ્યાદીનાઞ્ચ પ્રત્યેકં કુડવઃ| એભિર્ન્નિસ્તુષૈશ્ચૂર્ણીકૃતૈઃ ક્ષીરેણાલોડ્ય મર્દ્દિતૈઃ પૂપલિકાઃ કાર્યા|| ૩૭||

Adhikarana rasAnupAnotkArikAprayogaH (38) · Śloka 38

શર્કરામાષગોધૂમતુગાક્ષીરીપયોઘૃતૈઃ| પક્વામુત્કારિકાં ખાદેત્કૃકવાકુરસાનુપઃ| માયૂરં તૈત્તિરં હાંસમેવમેવ રસં પિબેત્| અનેનાશ્વ ઇવોદીર્ણે બલી લિઙ્ગં સમર્પયેત્||૩૮||

શર્કરાદિભિઃ પક્વામુત્કારિકાં કૃકવાકુરસાનુપઃ ખાદેત્| કૃકવાકુરસઃ કુક્કુટરસઃ મયૂરરસાદ્યન્યતમં વા પિબેત્| લિઙ્ગં મેઢ્રમ્|| ૩૮||

Adhikarana varAhamAMsAdigulikA (39) · Śloka 39

પિષ્ટ્વા વરાહમાંસાનિ દત્ત્વા મરિચસૈન્ધવે| કોલવદ્ગુલિકાઃ કૃત્વા તપ્તે સર્પિષિ વર્ત્તયેત્| વર્ત્તનસ્તમ્ભિતાસ્તાશ્ચ પ્રક્ષેપ્યાઃ કૌક્કુટે રસે| ઘૃતાઢ્યે ગન્ધપિશુને દધિદાડિમસારિકે| યથા ન ભિન્દ્યાદ્ગુલિકાસ્તથા તં સાધયેદ્રસમ્| તં પિબન્ભક્ષયંસ્તાશ્ચ બલી બાલેયવદ્ વ્રજેત્| માંસાનિ બલયુક્તાનિ તથાઽન્યાન્યપિ કલ્પયેત્||૩૯||

પિષ્ટ્વેત્યાદિ| સૂકરમાંસેન પિષ્ટેન મરિચસૈન્ધવયુક્તેન કૃતા ગુલિકાસ્તપ્તે ઘૃતે વર્તયેત્ મનાગગ્નિસન્તાપં નયેત્| તસ્તેન વર્ત્તનેન સ્તમ્ભિતા ગૃહીતકાઠિન્યાઃ કૌક્કુટે રસે પ્રક્ષેપ્યાઃ| તતસ્તા રક્ષયન્ સાધયેત્| ઘૃતાઢ્ય ઇત્યાદિ રસવિશેષણમ્| બાલેયો રાસભઃ| કુક્કુટવચ્ચાન્યાન્યપિ બલયુક્તાનિ માંસાનિ કલ્પયેત્| (તપ્તે સર્પિષિ ભર્જયેત્| 'ભર્જનસ્તમ્ભિતાસ્તાશ્ચ' ઇતિ ચરકપાઠઃ| વ્યાખ્યા-તપ્તે સર્પિષિ ભર્જ્જયેત્| ભર્જ્જનસ્તમ્ભિતાશ્ચ પ્રક્ષેપ્યાઃકૌક્કુટે રસે ઇત્યસ્યાયમભિપ્રાયઃ| સર્પિષા તપ્તેન નવનીતાવસ્થામતિક્રાન્તેન| નવનીતાવસ્થાયાં હિ સાવશેષકાલશેયાવયવત્વાદમ્લાનુગતં પ્રયોગે નેષ્યતે| નનુ સર્પિષીત્યુક્તે તદેવ ગમ્યતે કથં પુનર્નવનીતાશઙ્કેતિ| ઉચ્યતે-આચાર્યા નવનીતં ઘૃતં જાતમિત્યસ્તિ નવનીતે ઘૃતવ્યપદેશઃ| તસ્માત્તદપનયનાર્થમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| તેન ચ તપ્તેન તાઃ સંહતિમાસાદયન્તિ| તથા ન ભિદ્યન્તે દ્રવે ક્ષિપ્તાઃ| દધિદાડિમસારિક ઇતિ સારિકે સાન્દ્રીભૂત ઇત્યર્થઃ| દધિ દાડિમામ્લમિષ્યતે નાન્યચ્છુક્તાદિ તસ્ય શુક્રક્ષયહેતુત્વેનામ્નાનાત્| અમ્લોઽમ્લં પચ્યતે અમ્લશ્ચ પાકઃ શુક્રનાશનઃ-ઇતિ જેજ્જટઃ)|| ૩૯||

Adhikarana mAShA~gkurasiddho mAhiSharasaH (40) · Śloka 40

માષાનઙ્કુરિતાન્ શુદ્ધાન્ નિસ્તુષાન્ સાજહાફલાન્| ઘૃતાઢ્યે માહિરસે દધિદાડિમસારિકે| પ્રક્ષિપ્ય સાધયેદ્યુક્ત્યા ધાન્યજીરકનાગરૈઃ| પીતો ભુક્તશ્ચ સ રસઃ કુરુતે શુક્રમક્ષયમ્||૪૦||

અઙ્કુરિતત્વાદિયુક્તાન્ માષાનજહાફલસંયુક્તાન્ માહિષમાંસરસે ઘૃતભૂયિષ્ઠે દધિદાડિમપ્રધાને પ્રક્ષિપ્ય સાધયેત્| સ સિદ્ધો રસઃ પીતો ભુક્તશ્ચાક્ષયં શુક્રં કુરુતે| અજહા આત્મગુપ્તા| (કુરુતે, શુક્રમક્ષયમિતિ સન્તાનપ્રવૃત્ત્યા અક્ષયમિત્યુપચર્યતે- ઇતિ જેજ્જટઃ)|| ૪૦||

Adhikarana haMsAdInAmaNDaprayogaH (41) · Śloka 41

હંસબર્હિણદક્ષાણ્ડાન્ ભૃષ્ટાંસ્તપ્તેન સર્પિષા| સુરાનુપાનાન્ યઃ ખાદેત્સ તૃપ્તસ્તર્પયેત્સ્ત્રિયઃ||૪૧||

હંસાદીનાં પ્રયેકસ્યાણ્ડાન્ તપ્તેન સર્પિષા ભૃષ્ટાન્ સુરાનુપાનાન્ ખાદેત્|| ૪૧||

Adhikarana ArdramatsyamAMsAdiprayogaH (42) · Śloka 42

આર્દ્રાણિ મત્સ્યમાંસાનિ શફરીર્વા સુભર્જિતાઃ| તપ્તે સર્પિષિ યઃ ખાદેત્સ ગચ્છેત્સ્ત્રીષુ ન ક્ષયમ્||૪૨||

આર્દ્રાણાં મત્સ્યમાંસાનાં શફરીમાંસાનાં ચ ઘૃતભૃષ્ટાનાં પ્રયોગઃ સુબોધઃ| શફરી રોહિતઃ| (મત્સ્યશબ્દસ્ય સામાન્યવાચિત્વેઽપિ રોહિતસ્ય ગ્રહણં પ્રધાનકલ્પનાશ્રયણાત્ રોહિતો મત્સ્યાનામિતિ| ઇતિ જેજ્જટઃ)|| ૪૨||

Adhikarana chAgarasasiddho rohitamatsyaprayogaH (43) · Śloka 43

ઘૃતભૃષ્ટાન્ રસે છાગે રોહિતાન્ ફલસારિકે| અનુપીતરસાન્ સિદ્ધાનપત્યાર્થી પ્રયોજયેત્||૪૩||

રોહિતાન્ દાડિમાદિફલપ્રધાને છાગે રસે સિદ્ધાન્ ઘૃતભૃષ્ટાન્ રસાનુપાનયુક્તાનપત્યાર્થી પ્રયોજયેત્|| ૪૩||

Adhikarana mAShabastANDAdiprayogAH (44) · Śloka 44

ઘૃતં માષાન્ સબસ્તાણ્ડાન્ ફલામ્લે માહિષે રસે| સ્વાદૌ વા સાધયેત્ પૂતં તદ્રસં ભર્જયેદ્ ઘૃતે| ઈષલ્લવણિતં યુક્તં ધાન્યજીરકનાગરૈઃ| પીતઃ સ વૃષ્યો બલ્યશ્ચ બૃંહણશ્ચ પરં રસઃ||૪૪||

ઘૃતં માષાન્ બસ્તાનામણ્ડાંશ્ચ માહિષે દાડિમાદિફલામ્લે વા રસે સ્વાદાવેવ વા ન ત્વમ્લે સાધયેત્| તં તથાવિધં રસં પૂતમીષલ્લવણં ધાન્યામ્લાદિભિર્યુક્તં ઘૃતે ભર્જયેત્| પીતઃ સ રસઃ પરં વૃષ્યાદિગુણઃ|| ૪૪||

Adhikarana caTakAdirasaprayogAH (45) · Śloka 45

ચટકાંસ્તૈત્તિરે તદ્વત્તિત્તિરીન્ કૌક્કુટે રસે| કલ્પ્યેચ્છિખિનો હંસે હંસાન્ વા શિખિજે રસે| તૃપ્તિં ચટકમાંસાનાં ગત્વા યોઽનુ પયઃ પિબેત્| પ્રભૂતકાલસંરુદ્ધાઃ સન્તર્પયતિ યોષિતઃ||૪૫||

તૈત્તિરે રસે ચટકાંસ્તદ્વદિતિ માહિષરસવિધાનેન કલ્પયેત્| તદ્વદેવેતિ તિત્તિરીણાં પ્રયોગઃ કૌક્કુટે રસે| વ્યાખ્યાસમમ્| પ્રભૂત કાલસંરુદ્ધાઃ બહુકાલં પુરુષસંસર્ગેણ વિનાભૂતાઃ|| ૪૫||

Adhikarana shUlyakukkuTaprayogaH (46) · Śloka 46

ઘૃટાઢ્યં કુક્કુટં શૂલ્યં શીતં ખાદેત્ સમાક્ષિકમ્| પિબેચ્ચાનન્તરં ક્ષીરં ય ઇચ્છેચ્છુક્રમક્ષયમ્||૪૬||

શૂલે કુક્કુટં બહુના ઘૃતેન સંસ્કૃત્ય શીતીકૃત્ય ક્ષૌદ્રેણ યુક્તં ખાદેત્| અનન્તરઞ્ચ ક્ષીરં પિબેત્| સ એવં કુર્યાદ્યઃ શુક્રમક્ષયમિચ્છેત્|| ૪૬||

Adhikarana pipalyAdinA bastANDaprayogAH (47) · Śloka 47

પિપ્પલીલવણૈર્યુક્તો બસ્તાણ્ડૌ ક્ષીરસર્પિષા| સાધિતૌ ભક્ષયેદ્યસ્તુ સ ગચ્છેત્ પ્રમદાશતમ્| બસ્તાણ્ડસિદ્ધે ગોદુગ્ધે ભાવિતાનસકૃત્તિલાન્| યઃ ખાદેત્સસિતાન્ ગચ્છેત્ સ સ્ત્રીશતમપૂર્વવત્||૪૭||

પિપ્પલ્યાદિના છગલાણ્ડવિધાનં સુબોધમ્| તથૈવ છગલાણ્ડસિદ્ધગોક્ષીરભાવિતાનાં તિલાનાં પ્રયોગઃ|| ૪૭||

Adhikarana mAShasUpena ShaShTikaudanaprayogaH (48) · Śloka 48

ભુક્ત્વા યો માષસૂપેન ઘૃતાઢ્યં ષષ્ટિકૌદનમ્| પયઃ પિબતિ જાગર્ત્તિ કૃત્સ્નાં રાત્રિં સ વેગવાન્||૪૮||

ભુક્ત્વેત્યાદિ| યો ઘૃતાઢ્યં ઘૃતભૂયિષ્ઠં ષષ્ટિકાન્નં માષસૂપેન સહ ભુક્ત્વા પયઃ પિબતિ સ વેગવાન્ સકલાં રાત્રિં જાગર્ત્તિ||૪૮||

Adhikarana AtmaguptAdibhiH kShIrapAkaH (49) · Śloka 49

આત્મગુપ્તાફલં માષાન્ ખર્જૂરાણિ શતાવરીમ્| શૃઙ્ગાટકાનિ મૃદ્વીકાં પચેત્તત્ પ્રસૃતોન્મિતમ્| ક્ષીરપ્રસ્થં જલપ્રસ્થમેતત્ ક્ષીરાવશેષિતમ્| શુચિના વાસસા પૂતં યોજયેત્ પ્રસૃતૈસ્ત્રિભિઃ| શર્કરાયાસ્તુગાક્ષીર્યાઃ સર્પિષોઽભિનવસ્ય ચ| તત્પિબેત્ક્ષૌદ્રસંયુક્તં ભુઞ્જાનઃ ષષ્ટિકૌદનમ્| તથા જરાપરીતોઽપિ પુત્રૈઃ સ પરિવાર્યતે||૪૯||

આત્મગુપ્તાફલાદિભિઃ ક્ષીરવિધાનં સુબોધમ્| શર્કરાદાદીનાં પ્રત્યેકં ત્રયઃ પ્રસૃતાઃ|| ૪૯||

Adhikarana drAkShAdikShIrapAkaH (50) · Śloka 50

દ્રાક્ષાખર્જૂરખર્જૂરીમસ્તકાન્યજહાફલમ્| પયસ્યાભીરુમાષાંશ્ચ મધુકાનિ ચ સાધયેત્| તોયાઢકે પલાંશાનિ પાદશેષેણ તેન ચ| ક્ષીરપ્રસ્થં પચેત્ક્ષીરશેષેણાદ્યાદ્ ઘૃતાન્વિતમ્| ષષ્ટિકાન્નં સિતાજ્યેન યોગોઽયં શુક્રકૃત્પરમ્||૫૦||

દ્રાક્ષાદીનાં ક્વાથેન ક્ષીરપ્રસ્થં પચેત્| ક્ષીરશેષમ્| સિતાજ્યસહિતેન તેન ક્ષીરેણ ષષ્ટિકાન્નમદ્યાત્| અજહા આત્મગુપ્તા||૫૦||

Adhikarana jIvakAdighRutam (51) · Śloka 51

જીવકર્ષભકૌ મેદા જીવન્તી શ્રાવણીદ્વયમ્| ખાર્જૂરં મધુકં દ્રાક્ષાં વિદારીં વિશ્વભેષજમ્| શૃઙ્ગાટકાનિ ચપલા નવં સર્પિઃ પયોજલમ્| ઘૃતાવશેષિતં સિદ્ધં શર્કરામાક્ષિકાન્વિતમ્| ષષ્ટિકૌદનસંયુક્તમુપયોજ્યં યથાબલમ્| તદ્દૃષ્યં બલકૃદ્વર્ણ્યં કણ્ડ્યં દેહસ્ય બૃંહણમ્||૫૧||

જીવકાદિસિદ્ધં ઘૃતં શર્કરામાક્ષિકસહિતં યથાબલં ષષ્ટિકાન્નમુપયોજ્યં વૃષ્યાદિગુણમ્|| ૫૧||

Adhikarana gRuShTyAdikShIram (52) · Śloka 52

ગૃષ્ટિર્બષ્કયણી નીરુગૂર્ધ્વશૃઙ્ગી ચતુસ્તની| સાન્દ્રસ્વાદુબહુક્ષીરા રૂપશીલસમન્વિતા| ઇક્ષુભિર્માષપર્ણેન યા સુપુષ્ટાર્જુનેન વા| તત્ક્ષીરં સસિતાક્ષૌદ્રઘૃતં પુત્ર્યં રતિપ્રદમ્||૫૨||

ગુષ્ટિત્વાદિગુણયુક્તાયા ઇક્ષ્વાદિના સુપુષ્ટાયાઃ ગોઃ ક્ષીરં સિતાદિસહિતં પીતં પુત્રીયં રતિપ્રદં ચ| ગૃષ્ટિઃ પ્રથમપ્રસવા| બષ્કયણ્યનવપ્રસૂતા| (ગૃષ્ટિરેકવારપ્રસૂતા તસ્યા ઉપચિતધાતુત્વાત્ પયોઽપિ કારણાનુવિધાનાત્ તદ્વદેવ ભવતિ| પુષ્ટઘ્ણં ચૈતત્ જ્ઞાપયતિ| સાત્મ્યેનોપચિતાયાઃ ક્ષીરમપિ જ્યાયસ્તામાવહતિ| ચતુસ્તન્યાદિભિર્વિશેષણૈઃ ક્ષીરમપિ ત્રિસ્તનત્વવિશાલત્વવિશઙ્કટત્વાદયો ગવાં દોષા ઇતિ| એવંવિધા મઙ્ગલ્યા ચતુસ્તન્યાદિયુક્તેતિ| એવંવિધાયાઃ પયઃપ્રભાવાદ્ વૃષ્યતામાસાદયતિ| માષપર્ણેનેત્યત્ર પર્ણગ્રહણેનૈતજ્જ્ઞાપયતિ| શુષ્કાઃ સ્તમ્બવન્તો ન ફલાનીતિ| તાન્યસાત્મ્યાનિ પ્રાયશો ગવાં તૃણપર્ણોચિતત્વાત્| તસ્માત્ માષપર્ણેનેત્યુચ્યતે| અન્યતૃણપર્ણપુષ્ટાયા અપિ ક્ષીરં વૃષ્યમુચ્યતે| માષાપર્ણાદિભિર્વૃષ્યૈઃ પુષ્ટાયા નિતરાં વૃષત્વમાપાદયતિ| અન્યે ત્વન્યથા ક્ષીરત્રયમિતિ વર્ણયન્તિ| ઇક્ષ્વાદાયા માષપર્ણાદાયા અર્જુનાદાયાશ્ચેતિ-ઇતિ જેજ્જટઃ)|| ૫૨||

Adhikarana gRuShTyAdikShIraprayogaH prathamaH prayogaH (53) · Śloka 53

શુક્રલૈર્જીવનીયાખ્યૈર્બૃહણૈર્બલવર્દ્ધનઃ| વયસઃ સ્થાપનૈશ્ચૈતત્પયઃસિદ્ધં પૃથક્પૃથક્| યુક્તં ગોધૂમચૂર્ણેન સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરમ્| પર્યાયેણોપયોક્તવ્યમિચ્છતા શુક્રમક્ષયમ્||૫૩||

ગોર્ગ્ગૃષ્ટ્યાદિગુણયુક્તાયાશ્ચૈતત્ પયઃ શુક્રલૈઃ શુક્રવર્દ્ધનૈર્મહાકષાયસંગ્રહાધ્યાયપઠિતૈર્મેદાકાકોલીદ્વયાદિભિઃ જીવનીયાખ્યૈર્જીવન્તીકાકોલ્યાદિભિઃ| બૃંહણૈર્વાટ્યાબલાદિભિઃ| વયસઃ સ્થાપનૈસ્મૃતાપથ્યાદિભિશ્ચ પૃથક્પૃથક્સિદ્ધમનન્તરઞ્ચ ગોધૂમચૂર્ણેન ઘૃતાદિભિશ્ચ યુક્તં પર્યાયેણેતિ ક્રમેણોપયોક્તવ્યમક્ષયં શુક્રમિચ્છતા પુંસા||૫૩||

Adhikarana dvitIyaH prayogaH (54) · Śloka 54

મેદાં પયસ્યાં જીવન્તીં વિદારીં કણ્ટકારિકામ્| માષાન્ શ્વદંષ્ટ્રાં ક્ષીરિકાં ગોધૂમાન્ શાલિષષ્ટિકાન્| તત્ક્ષીરેઽર્દ્ધોદકે સિદ્ધાન્ કાર્ષિકાનાઢકોન્મિતે| વિસર્જયેત્પયશ્શેષં તત્પૂતં ક્ષૌદ્રસર્પિષા| સિતયા ચ યુતં પીત્વા વૃદ્ધોઽપિ તરુણાયતે||૫૪||

તત્ક્ષીરે તસ્યા ગૃષ્ટ્યાદિગુણયુક્તાયા ગોઃ ક્ષીરે આઢકોન્મિતે અર્દ્ધોદકે ઉદકસ્યાર્દ્ધેન યુક્તે મેદાદીન્ કર્ષાશાન્ દત્વા સિદ્ધાન્ પયશ્શેષં કૃત્વા તાન્ વિસર્જયેત્| તતઃ પૂતં તત્ક્ષીરં ક્ષૌદ્રાદિયુક્તં પીત્વા વૃદ્ધોઽતીતસપ્તતિવર્ષોઽપિ તરુણાયતે તરુણ ઇવાચરતિ||૫૪||

Adhikarana tRutIyaH prayogaH (55) · Śloka 55

મણ્ડલૈર્જાતરૂપસ્ય સુતપ્તૈસ્તત્પયઃ શૃતમ્| સિદ્ધં પુંસવનં વૃષ્યં સસિતાઘૃતમાક્ષિકમ્| રૂપ્યાયસ્તામ્રસીસાનામયમેવ પૃથગ્વિધિઃ||૫૫||

તત્પયસ્તસ્યા ગૃષ્ટ્યાદિગુણયુક્તાયા ગોઃ પયઃ સુતપ્તૈઃ સુવર્ણસ્ય પત્રૈઃ શૃતમ્| સિદ્ધમિત્યાદિ સુબોધમ્| સુવર્ણવદ્રૂપ્યાનાનામપિ ચતુર્ણામન્યતમસ્ય વિધિઃ| (જાતરૂપસ્ય સુવર્ણસ્ય શુદ્ધસ્યેત્યર્થઃ| મણ્ડલૈઃ પત્રૈઃ શૃતસ્ય પયસો વિશિષ્ટશક્ત્યુત્પાદઃ| તત્પયસ્તસ્યા એવેક્ષ્વાદિપુષ્ટાયાઃ-ઇતિ જેજ્જટઃ)|| ૫૫||

Adhikarana pippalIprayogaH (56) · Śloka 56

ચૂર્ણિતાઃ પિપ્પલીસ્ત્રિંશત્ પ્રકુઞ્ચે તૈલસર્પિષોઃ| ભૃષ્ટાઃ સશર્કરાક્ષૌદ્રાઃ ક્ષીરેણાલોડિતાઃ પિબેત્| અશ્નંશ્ચ ષષ્ટિકં ક્ષીરસર્પિભ્યાં વાજિવદ્ભવેત્||૫૬||

તૈલઘૃતયોઃ પ્રકુઞ્ચે ભૃષ્ટાસ્ય ત્રિંશત્ પિપ્પલીચૂર્ણસ્ય શર્કરાક્ષૌદ્રસહિતસ્ય ક્ષીરેણ પાનં ષષ્ટિકાન્નસ્ય ચ ક્ષીરસર્પિર્ભ્યામશનં વાજીકરણમ્|| ૫૬||

Adhikarana payasA ShaShTikaudanaprayogaH (57) · Śloka 57

ચન્દ્રાંશુશુભ્રમ્ પયસા ઘૃતાઢ્યં ષષ્ટિકૌદનમ્| શર્કરામધુસંયુક્તં ભુઞ્જાનો ના વૃષાયતે||૫૭||

ચન્દ્રાંશુવચ્છુભ્રં ષષ્ટિકસ્યૌદનં ઘૃતભૂયિષ્ઠં શર્કરામધુયુક્તં ક્ષીરેણ ભુઞ્જાનો વૃષાયતે| ના પુરુષઃ| ('ચન્દ્રાંશુકલપમિ'તિ ચરકપાઠઃ) ષષ્ટિકૌદનસ્ય ચન્દ્રાંશુકલ્પત્વં તસ્યાપ્યપેતકણમલસ્યાખણ્ડિતધૌતસ્ય જ્ઞાપનાર્થમ્| અન્યે તુ ગૌરષષ્ટિકસ્ય પ્રવરત્વાત્તદ્વિશેષણાર્થં ચન્દ્રાંશુકલપમિતિ સાદૃશ્યાન્ન કલ્પનેનેતિ-ઇતિ જેજ્જટઃ)|| ૫૭||

Adhikarana dadhnaH sareNa ShaShTikaudanaprayogaH (58) · Śloka 58

દધ્નઃ સરેણ સઘૃતો ભક્ષિતઃ ષષ્ટિકૌદનઃ| સૈલાતુગોષણક્ષૌદ્રઃ શર્કરાઢ્યેન શુક્રકૃત્||૫૮||

શર્કરાભૂયિષ્ઠેન દધ્નઃ સરેણૈલાદિયુક્તઃ ષષ્ટિકૌદનો ભક્ષિતઃ શુક્રકૃદ્ભવતિ| ઊષણં મરિચમ્| દધ્નઃ સરં શરચ્ચન્દ્રસન્નિભં દોષવર્જિતમ્| શર્કરાક્ષૌદ્રમરિચૈસ્તુગાક્ષીર્યા ચ બુદ્ધિમાન્|| યુક્ત્યા યુક્તં સુસૂક્ષ્મૈલં નાવે કુમ્ભે શુચૌ પટે| માર્જિતં પ્રક્ષિપેચ્છીતે ઘૃતાઢ્યે ષષ્ટિકૌદનં|| પિબેન્માત્રાં રસાલાયાસ્તં ભુક્ત્વા ષષ્ટિકૌદનમ્| વર્ણસ્વરબલોપેતઃ પુમાંસ્તેન વૃષાયતે|| ઇતિ ચરકે| દધ્નઃ સરમિત્યાદિ| ષષ્ટિકૌદનં ભુક્ત્વા રસાલાયા માત્રાં પિબેત્| રસાલાનામ દધિશર્કરયા સહ પટમૃદિતં ચ ચતુર્જાતકકર્પૂરમાત્રયા યુક્તં લોકે રસાલેત્યુચ્યતે-ઇતિ જેજ્જટઃ|| ૫૮||

Adhikarana vRuShyau pAdalepau (59) · Śloka 59

અધ્યણ્ડામાર્ષભીં ચૈવ સ્વયઙ્ગુપ્તાફલાનિ ચ| પાદલેપં નરઃ કૃત્વા નિશિ વેગૈર્ન હીયતે| વર્ષાભૂમૂલમૃદ્વીકાસ્વયઙ્ગુપ્તાફલાનિ ચ| સિદ્ધશ્ચરણલેપોઽયં ભુવં પદ્ભ્યાં તુ ન સ્પૃશેત્||૫૯||

અધ્યણ્ડાદિભિઃ પાદલેપો વાજીકરણઃ| (નિ) અધ્યણ્ડેક્ષુરકસ્તૈલકણ્ટકઃ કોકિલાક્ષકઃ| આર્ષભી ઋષભકાખ્યા| સ્વયઙ્ગુપ્તા આત્મગુપ્તા| સૈવ કપિકચ્છૂઃ| વર્ષાભ્વાદિભિશ્ચરણલેપઃ સિદ્ધોઽપ્રતિહતઃ| અસ્મિન્ કૃતે પદ્ભયાં ભુવં ન સ્પૃશેત્|| ૫૯||

Adhikarana nityavRuShyANi (60) · Śloka 60

ઘૃતક્ષીરાશનો નિત્યં નિર્વ્યાધિર્નિત્યગો યુવા| સઙ્કલ્પપ્રવણો નિત્યં નરઃ સ્ત્રીષુ વૃષાયતે||૬૦||

ઘૃતક્ષીરાશન ઇતિ| નિત્યં ઘૃતક્ષીરાશનત્વાદિયુક્તો નરઃ સ્ત્રીષુ નિત્યં વૃષાયતે| નિત્યગો યઃ સદૈવ સ્ત્રિયં યાતિ| (સઙ્કલ્પપ્રવણઃ કાલાનુધ્યાનાભિમુખઃ સઙ્કલ્પપ્રવણસ્તન્નિત્યઃ| નરગ્રહણં કિં સ્ત્રીષુ વૃષાયત ઇત્યુક્તે ગમ્યત એવ| તથા સ્ત્રીગ્રહણઞ્ચ તત્રૈવ વૃષાયતે નાન્યત્રેતિ સ્ત્રીગ્રહણમપિ વ્યર્થમ્| ઉચ્યતે નરગ્રહણં નપુંસકમિત્યેતજ્જ્ઞાપયતિ| સ્ત્રીગ્રહણઞ્ચ સામાન્યેનૈવ સ્ત્રીતિ પ્રવર્તતે-ઇતિ જેજ્જટઃ)|| ૬૦||

Adhikarana vRuShyANi BakShyapeyAdIni (61) · Śloka 61

આત્મગુપ્તાફલંમાષા ગોધૂમઃ શાલિષષ્ટિકમ્| ઇક્ષુરિક્ષુરકઃ ક્ષીરં ક્ષૌદ્રં દ્રાક્ષા સિતોપલા| ઉચ્ચટા શરમૂલાનિ વિદારી સશતાવરી| જીવનીયાનિ ખર્જૂરં મોચચોચફલાનિ ચ| એભિર્ભક્ષ્યાણિ પેયાનિ લેહ્યાનિ ચ ઘૃતાનિ ચ| નિત્યમાસેવમાનસ્ય સ્ત્રીષુ હર્ષો વિવર્દ્ધતે||૬૧||

આત્મગુપ્તાફલાદિભિઃ કૃતાનિ ભક્ષ્યાદીનિ સદા સેવમાનસ્ય સ્ત્રીષુ વિષયે હર્ષો વિવર્દ્ધતે| ઇક્ષુરકઃ કોકિલાક્ષકઃ, ઉચ્ચટા પ્રસિદ્ધા મહામુસ્તા, શ્વેતદુર્વારિકા સ્વલ્પવિટપઃ 'પ્રાયશો નદીતીરે દૃષ્યતે' ઇતિ સુશ્રુતટીકા| 'ચૂડાલા ચક્રલોચ્ચટા' ઇત્યમરઃ||૬૧||

Adhikarana kShipravRuShyAH bastayaH (62) · Śloka 62

જીવનીયઘૃતક્ષીરમધુતૈલસિતારસૈઃ| રસક્ષીરાશિનઃ ક્ષિપ્રં વૃષં કુર્વન્તિ બસ્તયઃ||૬૨||

જીવનીયાદિભિઃ કૃતા બસ્તયો રસક્ષીરાશિનં નરં ક્ષિપ્રં વૃષં કુર્વન્તિ|| ૬૨||

Adhikarana putrIyAH bastayaH (63) · Śloka 63

સિદ્ધબસ્તિવિકલ્પોક્તાન્ બલશુક્લસુતપ્રદાન્| યુઞ્જીત બસ્તીન્ પુત્રાર્થી પુત્રકામોદિતં ચ યત્||૬૩||

યસ્તુ પુત્રાર્થી સ સિદ્ધબસ્તિકલ્પાધ્યાયોક્તાન્ બલાદિપ્રદાન્ બસ્તીન્ યુઞ્જીત| તથા યદપિ કિઞ્ચિત્ પુત્રકામીયે શારીર ઉક્તં તદપિ યુઞ્જીત|| ૬૩||

Adhikarana uktAnuktavAjIkaraNasaMgrahaH (64) · Śloka 64

યત્કિઞ્ચિન્મધુરં સ્નિગ્ધં બૃંહણં બલવર્દ્ધનમ્| મનસો હર્ષણં યચ્ચ તત્સર્વં વૃષ્યમુચ્યતે| દ્રવ્યૈરેવZંવિધૈસ્તસ્માદ્ ભાવિતઃ પ્રમદાં વ્રજેત્| આત્મવેગેન ચોદીર્ણઃ સ્ત્રીગુણૈશ્ચ પ્રહર્ષિતઃ||૬૪||

ઇદાનીમુક્તાનુક્તવાજીકરણસંગ્રહાયાહ-યદિત્યાદિ| યચ્ચ કિઞ્ચિન્માધુર્યાદિગુણં વસ્તુ યચ્ચ મનસો હર્ષણં તત્સર્વં વૃષ્યમુચ્યતે| (નનુ દધ્યાદીન્યમ્લત્વેઽપિ શુક્રજનનાનિ મધ્વાદીનિ રૂક્ષાણ્યપિ| અતો યત્કિઞ્ચિન્મધુરાદ્યેતદ્વિરોધીતિ| ઉચ્યતે-પ્રભાવાત્| દધિમધ્વાદીન્યિમ્લરૂક્ષાણ્યપિ વાજીકરણાનિ| ન કેવલં ગુણપ્રભાવાદેવ દ્રવ્યાણિ કારણાનિ, કિન્તુ પ્રભાવાદપિ| દ્રવ્યપ્રભાવશ્ચાનિત્યઃ શાસ્ત્રૈકસમધિગમ્ય એવેતિ ન કશ્ચિદ્વિરોધ ઇતિ-જેજ્જટઃ)| તસ્માદેવંવિધૈર્મધુરાદિગુણૈર્દ્રવ્યૈર્ભાવિત ઉત્પન્નસંસ્કારઃ સન્નાત્મવેગેન ચ પુરુષસદ્ભાવકૃતેનોદીર્ણ ઉત્સિક્તઃ સ્ત્રીગુણૈશ્ચ રૂપચેષ્ટાદિભિઃ પ્રહર્ષિતઃ પ્રમદાં વ્રજેત્| (દ્રવ્યૈરિત્યાદિ| અત્ર ભાવિતગ્રહણેનૈતત્ જ્ઞાપયતિ યાવત્ સર્વાત્મનાન્વિતં દેહે દ્રવ્યં સ્યાત્તાવત્ ગન્તવ્યં ન પ્રયોગાન્તરમેવેતિ| નનુ ચાત્મવેગેન ચોદીર્ણ ઇતિ વ્યર્થઃ| ન હિ પરવેગેનોદીર્ણતા સમ્ભવતિ| ઉચ્યતે| અયમભિપ્રાયઃ યાવદિચ્છયોદ્ભૂતવેગઃ પરાં હર્ષકાષ્ઠામારુઢસ્તાવત્ પ્રમદાં વ્રજેત્| ઉક્તં ચ નાનુદ્ભૂતવેગ ઇતિ| સ્ત્રીગુણૈશ્ચ પ્રહર્ષિતો હાવભાવસંવાહનાદિભિરિત્યર્થઃ-ઇતિ જેજ્જટઃ)|| ૬૪||

Adhikarana striyAH vRuShyatvam (65) · Śloka 65

ઇષ્ટા હ્યેકૈકશોઽપ્યર્થા હર્ષપ્રીતિકરાઃ પરમ્| કિં પુનઃ સ્ત્રીશરીરે યે સઙ્ઘાતેન પ્રતિષ્ઠિતાઃ||૬૫||

અર્થાઃ શબ્દાદયો વિષયા ય ઇષ્ટાસ્તે નિયતમેકૈકશઃ પૃથગ્ભાવેનાપિ સ્થિતાઃ પરં હર્ષપ્રીતિકરા ભવન્તિ| કિં પુનર્યે સ્ત્રીશરીરે સઙ્ઘાતેન યુગપત્પત્પ્રતિષ્ઠિતાઃ| (સર્વવાજીકરણેભ્યોઽપિ સ્ત્ર્યૈવ વાજીકરણમુત્કૃષ્ટામાનન્દહેતુત્વાદિત્યાહ-ઇષ્ટા હ્યેકૈકશ ઇત્યાદિ| એકૈકશોઽપ્યર્થા વિષયાઃ શબ્દાદય ઇષ્ટાઃ, પરં હર્ષપ્રીતિકરા ભવન્તિ| એવમર્થાનાં પ્રત્યેકં હર્ષપ્રીતિકરણે સામર્થ્યં કિં પુનઃ સ્ત્રીશરીરે યે સઙ્ઘાતેન પ્રતિષ્ઠિતાઃ| નનુ સ્ત્રીગ્રહણેન પર્યાપ્તત્વાત્ શરીરગ્રહણં કિમ્ ? ઉચ્યતે| એકદેશાનામાત્મમનસાઞ્ચ વ્યાવર્ત્તનાર્થમ્| આત્મન્યપિ કેચિદ્વ્યયવસ્થિતા મનસ્યપિ કેચિત્| તસ્માચ્છરીરે યે પ્રતિષ્ઠિતા ઇત્યર્થઃ| કિઞ્ચ ગુણગુણિનોરન્યત્વં ચાનેન પ્રકાશિતં ભવતિ-ઇતિ જેજ્જટઃ)|| ૬૫||

Adhikarana guNotkarShe hetuBedaH (66) · Śloka 66

રુચિભેદેન લોકસ્ય દૈવયોગાચ્ચ યોષિતામ્| તં તં પ્રાપ્ય વિવર્દ્ધન્તે નરં રૂપાદયો ગુણાઃ||૬૬||

રુચિભેદેનેત્યાદિ| તથા રૂપાદયો યોષિતાં યે ગુણાસ્તે તં તં વિશિષ્ટં નરં પ્રાપ્ય વિવર્દ્ધન્તે| ય એવૈકસ્ય ન કિઞ્ચિદપ્યનુરૂપાસ્ત એવાપરસ્યાપરિમેયા ઇતિ ભવન્તિ| અસ્ય ચ રાગવિરાગસ્ય હેતુર્લોકાનાં રુચિભેદેન ભિન્નરુચિત્વમ્| તચ્ચ સ્વભાવાત્| તથા દૈવયોગતઃ યસ્ય તથાવિધમદૃષ્ટં ભવત્યેતદાહિતમનોભિઃ સુતરાં વિચાર્યમ્| ન કિઞ્ચિત્ કલ્પિતં તદિતિ કિઞ્ચિદપિ પ્રતિભાતિ|| ૬૬||

Adhikarana vRuShyatamA strI (67) · Śloka 67

તસ્માદ્યા યસ્ય હૃદયં વિશતીવ વરાઙ્ગના| તુલ્યસ્વભાવા યા હારિમૃજારૂપગુણાન્વિતા| પાશભૂતૈર્વહન્ત્યઙ્ગૈર્લાવણ્યમિવ મુર્તિમત્| આલપન્ત્યમૃતેનેવ યા ગાત્રાણિ નિષિઞ્ચતિ| પિબન્તીવ ચ પશ્યન્તી સ્પૃશન્તી લિમ્પતીવ યા| નિત્યમુત્સવભૂતા યા યા સમાનમનઃશયા| નયત્યુત્સુકતાં ચેતો નિત્યં સન્નિહિતાપિ યા| યયા વિયુક્તો નિસ્ત્રીકમરતિર્મન્યતે જગત્| પ્રગલ્ભા રતિસંગ્રામે સ્વસ્થા લજ્જામયી ચ યા| બહુશોઽપિ ચ યાં ગત્વા તત્પૂર્વમિવ ગચ્છતિ| ચરિતૈર્નિર્વિકારાયા વિકારૈરિવ નિર્મિતા| કાન્તાનુવૃત્તિ પરમા સા સ્ત્રી વૃષ્યતમા મતા||૬૭||

યત એવં તસ્માદ્યા વરાઙ્ગના યસ્ય હૃદયં સ્વશરીરાન્તઃપ્રિયતયા વિશતીવ સા વૃષ્યતમા મતેતિ સમ્બન્ધઃ| તુલ્યસ્વભાવેત્યાદેરેષ એવ સમ્બન્ધઃ| યા તુલ્યસ્વભાવા હારિમૃજાદ્યન્વિતા ચ હારિમૃજા મનોહરા સ્નાનાદિભિઃ| પાશભૂતૈસ્સર્વાકર્ષણયોગ્યૈરઙ્ગૈર્યુક્તા મૂર્તિમદિવલાવણ્યં વહન્તી| યા ચાલપન્તી ગાત્રાણ્યમૃતેન નિષિઞ્ચતીવ| યા ચ પશ્યન્તી પિબન્તીવ સ્પૃશન્તી લિમ્પન્તીવ| યા ચ નિત્યમુત્સવભૂતા સદા હૃદયાનન્દકરી| યા સમાનમનઃશયા તુલ્યકાલોદ્ભવસુરતાવસાના (સદૈવ તુલ્યકામા-ઇતિ જેજ્જટઃ)| યા નિત્યં સન્નિહિતા સમીપસ્થિતાપિ ચેત ઉત્સુકતાં નયતિ| ઉત્સુકતા સોત્કણ્ઠત્વમ્| યયા વિયુક્તો વિપ્રયુક્તોઽરતિઃ સન્ સર્વં જગ્ગન્નિસ્ત્રીકમેવ મન્યતે| યા રતિસંગ્રામે પ્રગલ્ભા સમર્થા| સ્વસ્થા નિવૃત્તરતિસંગ્રામા લજ્જામયીવ| યાં ચ બહુશોઽપિ ગત્વા પુરુષોઽતૃપ્તઃ સન્ પ્રથમમિવ ગચ્છતિ| યા ચ ચરિતૈર્વ્યવહારચેષ્ટાદિભિર્નિર્વિકારા| શૃઙ્ગારચેષ્સ્ટાસુ પુનર્વિકારૈરિવ નિર્મિતા| કાન્તસ્યચિન્તાનુવૃત્તિપ્રધાના| સૈવમ્ભૂતા વૃષ્યતમા મતાભિપ્રેતા| (યા યસ્ય હૃદયમિત્યાદૌ બહુશો યાયેતિ બહુત્વમ્| ઉચ્યતે-પૃથગપિ વૃષ્યા, દ્વિત્રાદિભિર્વૃષ્યતરા, સર્વૈર્વૃષ્યતમેત્યસ્યાર્થસ્ય પ્રાપણાર્થં યાયેતિ બહુત્વમ્| સૌરુપ્યમેકમેવ પર્યાપ્તો ગુણઃ પ્રથમં યૌવનમત્ર દ્વિતીયશ્ચ પરિગૃહ્યતે| લક્ષણૈર્બાહ્યૈરાન્તરૈર્વિદ્યાવિનયાદિભિશ્ચ યાન્વિતા સા મતાભિપ્રેતા વૃષ્યતમેતિ| ઇતિ જેજ્જટઃ)|| ૬૭||

Adhikarana apare vRuShyaBAvAH (68) · Śloka 68

અભ્યઞ્જનોદ્વર્તનસેકગન્ધ સ્રક્ચિત્રવસ્ત્રાભરણપ્રકારાઃ| સુગન્ધિપુષ્પોત્કરરેણુકીર્ણા મૃદુર્મનોજ્ઞા વિપુલા ચ શય્યા| પ્રાજ્ઞા કલાજ્ઞાવશગા વિનીતાઃ પ્રિયંવદાઃ પ્રીતિકરા વયસ્યાઃ| વિસ્રમ્ભસત્ત્વપ્રકૃતિક્રિયૈક્યા ચ્છરીરમાત્રેણ પૃથક્ત્વભૂતાઃ| કાન્તાવનાન્તાઃ પરપુષ્ટઘુષ્ટા રમ્યાઃ સ્રવન્ત્યઃ સતતં સ્રવન્ત્યઃ| મદ્યં મદામોદકરં વિશેષા દ્ધૃદ્યા પ્રસન્ના સુરભિઃ પ્રસન્ના| શકાઙ્ગનાગણ્ડતલાભિપાણ્ડુ તામ્બૂલપત્રં પરિવારશોભિ| પ્રસાધનં સ્ત્રીમુખપઙ્કજાનાં યદાયુધં મૂર્ત્તિમિવાત્મજસ્ય| હિમાચલોદ્ધૂનિતદુગ્ધસિન્ધુ સમુદ્ભવત્ ફેનચયાવદાતમ્| સૌધં સુધા શુભ્રતરા કરાશ્ચ ચન્દ્રસ્ય કુર્વન્તિ પરં વૃષત્વમ્||૬૮||

અપરે અમી ભાવાઃ પરં વૃષત્વં કુર્વન્તીત્યાહ-અભ્યઞ્જનેત્યાદિ| અભ્યઞ્જનાદયો નાનાવિધાઃ પ્રકારાઃ| તથા મૃદ્વાદિગુણા શય્યા, કિમ્ભૂતા શોભનસ્ય પુષ્પપ્રકરસ્ય રેણુભિઃ કીર્ણા| તથા વયસ્યાઃ| પ્રાજ્ઞત્વાદિગુણાઃ| કલાશ્ચતુઃષષ્ટિઃ કામતન્ત્રપ્રસિદ્ધાઃ તજ્જ્ઞાઃ વિસ્રમ્ભાદીનામૈક્યાચ્છારીરમાત્રેણ પૃથગ્ભૂતાઃ| તથા વનાન્તાઃ કાન્તા મનોરમાઃ| તથા સ્રવન્ત્યો નદ્યઃ સતતમવિચ્છેદેન સ્રવન્ત્યો વહન્ત્યઃ| તથા તન્મદ્યં યન્મદં કરોત્યામોદઞ્ચ| આમોદઃ સૌરભમ્| મદ્યેભ્યશ્ચ વિશેષાત્ પ્રસન્ના સુરા| કિમ્ભૂતા હૃદ્યા હૃદયપ્રીતિદાયિની| સુરભિઃ સૌરભ્યયુક્તા પ્રસન્ના સ્વચ્છા ચ| તથા તામ્બૂલપત્રમ્| કિંભૂતમ્| શકાઙ્ગનાનાં યદ્ગણ્ડતલં ગણ્ડપ્રદેશં તદ્વદભિપાણ્ડુ તથા યત્તામ્બૂલપત્રં પરિવારેણ પૂગક્ષારકર્પૂરાદિના શોભતે| અન્યચ્ચ કિમ્ભૂતં સ્ત્રીણાં યાનિ મુખપઙ્કજાનિ તેષાં પ્રસાધનં મણ્ડનં યત્પરિવારશોભિ તદાત્મજસ્ય કામસ્ય મૂર્ત્તિમદિવાયુધં વિજયહેતુત્વાત્| તથા સૌધં હર્મ્યપૃષ્ઠમપિ વૃષત્વં કરોતિ| કિમ્ભૂતમાહ-હિમાચલેન તુષારગિરિણા ઉદ્ભૂનિતઃ શોધિતો યો દુગ્ધસિન્ધુસ્તત ઉદ્ભૂતો યઃ ફેનાનાં ચયો નિચયસ્તદ્વદવદાતં શુક્લમ્| તથા સુધાતઃ શુભ્રતરા અત્યન્તશુક્લા યે ચન્દ્રસ્ય કરાસ્તે ચ પરં વૃષત્વં કુર્વન્તિ|| ૬૮||

Adhikarana ratAvAsanAntaram (69) · Śloka 69

બન્ધેન પૂર્વોપહિતેન પુંસઃ ખિન્નસ્ય વૃત્તિઃ કરણાન્તરેણ| સંવાહનં સ્પર્શસુખૈઃ કરૈશ્ચ કરોત્યપૂર્વામિવ મન્મથેચ્છામ્||૬૯||

તથા બન્ધેન રતૌ સંવેશનપ્રકારેણૈકેન ખિન્નસ્ય પુંસોઽન્યેન કરણેન વૃત્તિર્યા સાઽપૂર્વામિવ મન્મથેચ્છાં કરોતિ| તસ્યૈવ બન્ધખિન્નસ્ય સ્પર્શસુખૈઃ કાન્તાકરૈઃ સંવાહનમપૂર્વાં મન્મથેચ્છાં કરોતિ|| ૬૯||

Adhikarana raticeShTAj~jAnamahattvam (70) · Śloka 70

પ્રાયોગિકાધિકરણોદિતચિત્રચેષ્ટા સંશીલનોદ્ભવદનલ્પરસાર્દ્રચિત્તઃ| વૃષ્યોપયોગપરિબૃંહિતદેહધાતુ ર્નારીમનાંસિ વશમાનયતિ પ્રસહ્ય| તસ્માન્નિત્યં સ્ત્રીષુ વાઞ્છન્ પ્રિયત્વં વૃષ્યૈર્યોગૈર્જાતકામોઽપિ કામી| સત્ત્વં સાત્મ્યં દેશકાલૌ ચ બુધ્વા ચાતુષ્ષષ્ટે ચેષ્ટિતે વ્યાપ્રિયેત||૭૦||

તથા એવમ્ભૂતઃ પુરુષો નારીમનાંસિ સ્ત્રીચિત્તાનિ પ્રસહ્યાઽઽક્રમ્ય વશમાનયતિ| કિમ્ભૂત આહ-પ્રાયોગિકાખ્યેઽધિકરણે કામશાસ્ત્રે યા વિચિત્રાશ્ચેષ્ટાસ્તાસાં શીલનાત્ ભવેદ્યોઽનલ્પો રસઃ સુખાખ્યસ્તેનાર્દ્રં ચિત્તં યસ્ય સ તથોક્તઃ| તથા વૃષ્યાણામાહારાદીનામુપયોગેન પરિબૃંહિતા દેહધાતવો યસ્યેતિ| તસ્માદ્યત એવં તતઃ કામી વૃષ્યૈર્યોગૈર્જાતકામોઽપિ સ્ત્રીષુ પ્રિયત્વં વાઞ્છન્ સત્ત્વાદિકં બુધ્વા વાત્સ્યાયનોક્તાયાઃ સામ્પ્રયોગિકાયાઃ નખરદનાદિભેદેન ચાતુષ્ષષ્ટે ચેષ્ટિતે વ્યાપ્રિયેત|| ૭૦||

Adhikarana ratAtishayaprashaMsA (71) · Śloka 71

વલયસ્વનસઙ્કુલમુષ્ટિરવ દ્વિગુણીકૃતમેખલિકાનિનદઃ| ચલનૂપુરશબ્દયુતોઽપિ મુહુઃ શમમાવહતે ન રતાતિશયઃ||૭૧||

વલયસ્વનાદિયુક્તો રતાતિશયો મુહુરપિ સેવ્યમાનો ન શમમાવહતે|| ૭૧||

Adhikarana kAmavardhanAni (72) · Śloka 72

સર્વાર્થસિદ્ધિઃ પ્રથમોઽનુરાગઃ શૃઙ્ગારગાન્ધર્વકથાવિશેષાઃ| સીત્કારગર્ભમ્ હસિતં સહાવં છિન્નાક્ષરમ્ વિભ્રમવચ્ચ ગીતમ્| સવ્યાજસન્દર્શિતચારુગાત્રં વૃત્તં પ્રિયાણામવલોકિતઞ્ચ| ચૂતાઙ્કુરં પુષ્પફલં યથર્તુવિદ્યુત્વદુદ્યોતિતગર્જિતાનિ| વિહઙ્ગભૃઙ્ગસ્તનિતાનુયાતં સ્ત્રીકૂજિતં ભૂષણશિઞ્જિતાનિ| કાલે યથાસ્વં વપુષશ્ચ શુદ્ધિઃ સઙ્કલ્પયોનેર્ધુરમુદ્વહન્તિ||૭૨||

સર્વાર્થસિદ્ધ્યાદીનિ સઙ્કલ્પયોનેઃ કામસ્ય ધુરમુદ્વહન્તિ| સર્વેષામર્થાનામિષ્ટાનાં સિદ્ધિઃ સીત્કારગર્ભં હસિતમિત્યદેઃ પ્રિયાણામિતિ સમ્બધ્યતે| તથા સહાવં હાવેન યુક્તં અનુરાગભાવસૂચકો દૃષ્ટ્યાદિવિકારો હાવઃ| તથા ગીતં છિન્નાક્ષરં ધ્વનિપ્રયોગબાહુલ્યાત્| તથા વિભ્રમવત્ વિભ્રમોઽત્ર વિલાસ એવ તસ્ય લક્ષણમ્-સ્થાનાસનશયનાનાં હસ્તભ્રૂનેત્રકર્મણાં ચૈવ| ઉત્પદ્યતે વિશેષો યઃ શ્લિષ્ટઃ સ તુ વિલાસઃ સ્યાદિતિ| તથા તાસામેવ વૃત્તમ્| કિમ્ભૂતમાહ-સવ્યાજં કૃત્વા સન્દર્શિતં ચારુગાત્રં યસ્મિન્| તથા તાસામેવાવલોકિતમ્| યથર્તુ ચૂતાઙ્કુરાદીન્| વિદ્યુત્વાન્ બલાહકઃ તદુદ્યોતિતાનિ ગર્જિતાનિ| સ્ત્રીણાં રતિસમયે કૂજિતં પારાવતાદિવિહઙ્ગમસ્તનિતેન ભ્રમરસ્તનિતેન ચાનુગતમ્| યથાસ્વમ્ કાલ ઇતિ શ્રાવણ ઇત્યાદિના સૂત્રોક્તપ્રકારેણ| વપુષો વમનાદિના શુદ્ધિશ્ચ|| ૭૨||

Adhikarana shodhanapUrvameva vRuShyayogopayogaH (73) · Śloka 73

સ્રોતસ્સુ શુદ્ધેષ્વમલે શરીરે વૃષ્યં યદાદ્યં મિતમત્તિ કાલે| વૃષાયતે તેન પરં મનુષ્ય સ્તદ્ બૃંહણં દેહબલપ્રદં ચ| તસ્માત્ પુરા શોધનમેવ કાર્યં બલાનુરૂપં ન ચ વૃષ્યયોગાઃ| સિધ્યન્તિ દેહે કલુષે પ્રયુક્તાઃ ક્લિષ્ટે યથા વાસસિ રાગયોગાઃ||૭૩||

સ્રોતસ્સુ વમનાદિકર્મણા શુદ્ધેષુ સત્સુ શરીરે ચ નિર્મલે કાલે ચાહારયોગ્યે મનુષ્યો યદાદ્યં ભોજ્યં વૃષ્યં મિતં પરિમિતં ચાત્તિ ભુઙ્ક્તે તેનાદ્યેન સ પરં વૃષાયતે| તદાદ્યં બૃંહણં દેહબલપ્રદં ચેતિ નિર્વ્યૂઢસ્તન્ત્રકર્તુરભિમતોઽર્થઃ| તસ્માદિત્યાદિ| યસ્માદેવં તસ્માત્પુરા પૂર્વં બલાનુરૂપં શોધનમેવ કાર્યમ્| ક્લિષ્ટે વાસસિ યથા રાગયોગા ન સિધ્યન્તિ તથા કલુષે દેહે વૃષ્યયોગાઃ|| ૭૩||

Adhikarana AgamAnusArameva varttitavyam (74) · Śloka 74

ઉપદિષ્ટે વિચિત્રેઽસ્મિન્ વક્તવ્યાર્થાનુરોધતઃ| કર્ત્તવ્યમેવ કર્ત્તવ્યં પ્રાણાબાધેઽપિ નેતરત્||૭૪||

ઉપદિષ્ટે ઇત્યાદિના તન્ત્રાર્થો નિરાકારાકાઙ્ક્ષી ક્રિયતે અસ્મિન્ વિષયે નાનારૂપે સ્ત્રીસંયોગવશીકરણવધોપાયાદિકે વક્તવ્યાર્થાનુરોધાદુપદિષ્ટે સતિ યદાગમાદિભિઃ કર્ત્તવ્યં કરણીયમિત્યાભાતિ તદેવ કર્ત્તવ્યં કાર્યં|| ૭૪||

Adhikarana shAstropadeshavyavasthA (75) · Śloka 75

એતત્સ્વરૂપં શાસ્ત્રસ્ય યદ્વ્યાપિત્વેન વર્ણ્યતે| સ્પૃશતિ ન્યૂનતાદોષો મહાનવ્યાપિનિ ધ્રુવમ્| વીર્યહીનૈરસમ્પૂર્ણૈઃ પ્રયોગૈરપિ ભૂષિતમ્| અર્થાનતન્ત્રયત્તન્ત્રં તન્ત્રતામાપ્નુયાત્કથમ્| હંસબર્હિણદક્ષાણ્ડા યદ્યપ્યત્યર્થશુક્રલાઃ| મુનયઃ સદયા બ્રૂયુસ્તાન્યોગેષ્વન્યથા કથમ્| કથં વા સર્વ એવૈતે યોગા રાગાગ્નિદીપનાઃ| ક્લિષ્ટસઙ્કલ્પજનનાઃ પ્રોક્તાઃ સંસારવર્દ્ધનાઃ| ત્રિકાલદર્શિભિર્દિર્વ્યૈઃ સત્ત્વદોષવિવર્જિતૈઃ| પૂર્વાચાર્યૈઃ કૃતં વર્ત્મ કો લઙ્ઘયિતુમર્હતિ| પ્રકાન્તે સર્વથા સર્વમુક્તં ભવતિ સૂદિતમ્| ન હિ લેશાભિધાનેન લભ્યઃ સર્વાર્થસંગ્રહઃ| તથા ચ ગર્દ્દભીક્ષીરં માંસમશ્વશ્વહસ્તિનામ્| મહાસાગરતોયં ચ પ્રોક્તં નિરુપયોગ્યપિ||૭૫||

અકર્ત્તવ્યસ્યોપદેશે વક્તવ્યાર્થાનુરોધો યો હેતુરુક્તઃ સ એવૈતત્ સ્વરૂપમિત્યાદિના વ્યવસ્થાપ્યતે| શાસ્ત્રસ્ય હ્યેતત્ સ્વરૂપં યચ્છાસ્રં વ્યાપિત્વેન વર્ણ્યતે| અવ્યાપિનિ તુ શાસ્ત્રે ધૃવમવશ્યં ન્યૂનતાદોષો મહાન્ સ્પૃશતિ| વીર્યહીનૈરસમ્પૂર્ણૈશ્ચ પ્રયોગૈરર્થાત્તન્ત્રવિભૂષણે હેતુભૂતૈર્વિભૂષિતૈરપિ તન્ત્રમર્થાનયત્તન્ત્રતામાપ્નુયાત્| એષા હિ તન્ત્રસ્ય તન્ત્રતા યા તન્ત્રિતાનામર્થાનામનન્યાપેક્ષિતા| અન્યથેતિ યદ્યપિ કશ્ચિત્ર્યૂનતાદોષઃ પરિહાર્યો ન સ્યાત્તતઃ સદયાઃ સુદૂરં ત્યક્તપ્રાણિહિંસાઃ કથમિવ હંસાદ્યણ્ડાન્ પ્રયોગેષુ બ્રૂયુઃ| યદિ ચ ન્યૂનતાદોષઃ પરિહાર્યો ન સ્યાત્તતઃ કથં વૈતે યોગા રાગાગ્નેર્દીપના ઉત્તેજનાનનિર્વાપણઃ સર્વ એવ કામસ્યોદ્દીપનાઃ પ્રયોજિતાઃ ક્લિષ્ટસ્ય ચ સઙ્કલ્પસ્ય જનનાઃ યત્નજેયસ્ય ચ સંસારસ્ય વર્દ્ધનાઃ પ્રોક્તાઃ| એતચ્ચ વર્ત્મ ત્રિકાલદર્શિભિઃ પૂર્વાચાર્યૈઃ કૃતં કોઽસ્માદિર્લઙ્ઘયિતુમતિક્રમિતુમર્હતિ| દર્શનં દર્શઃ ત્રિકાલે ભૂતભવિષ્યદ્વર્ત્તમાનાખ્યે કાલે દર્શો યેષાં તૈઃ| દિવિ ભવા દિવ્યૈસ્તૈઃ| યથા સત્ત્વદોષા રાગદ્વેષાદયઃ તદ્વિર્જિતૈરાચાર્યૈઃ| સર્વથા પ્રક્રાન્તે સર્વપ્રકારં વક્તુમારબ્ધે સતિ સર્વમેવોક્તં સૂદિતં ભવતિ| ન તુ લેશોક્તમ્| એતદેવોચ્યતે-ન હીત્યાદિના| લેશાભિધાનેન સ્તોકોક્ત્યા સર્વેષામર્થાનાં સંગ્રહો ન લભ્યો ભવતિ| તથા ચ ગર્દ્દભીક્ષીરાદિકં નિરુપયોગ્યપિ પ્રયોક્તવ્યમેવ|| ૭૫||

Adhikarana shAstrasya nirdoShatApratipAdanam tatra vyApitvam (76) · Śloka 76

અદ્યત્વેઽપિ વિશેષેણ ભૂરિતન્ત્રાર્થસંગ્રહાત્| સંગ્રહાદ્યન્ન બુધ્યેત તજ્જ્ઞાનમતિદુર્લભમ્| યથા પ્રતિજ્ઞાતમિતિક્રમેણ વેદોઽયમષ્ટાઙ્ગનિધેર્ન્નિબદ્ધઃ| અભ્યસ્યતો માર્ગમિવાર્યસત્યં સઞ્જાયતે સ્વર્થપરાર્થસિદ્ધિઃ||૭૬||

તસ્માત્ ન્યૂનતાદોષં પરિહૃત્યાસ્ય તન્ત્રસ્ય વ્યાપિત્વમુચ્યતે-અદ્યત્વે સામ્પ્રતિકત્વેઽપિ સંગ્રહાદસ્માત્તન્ત્રાદ્યન્ન બુધ્યેત તજ્જ્ઞાનમતિદુર્લભમ્| એવંવિધસ્યાન્યસ્યોપાયસ્યાભાવાત્| કિમ્ભૂતાત્ સંગ્રહાદિત્યાહ-ભૂરિતન્ત્રાર્થસંગ્રહાત્| પ્રભૂતાનાં તન્ત્રાણાં સમ્બન્ધિનોઽર્થસ્ય સંગ્રહાદેકત્રાવસ્થાપનાત્| યથેતિ| પૂર્વં યથા પ્રતિજ્ઞાતં તથા ક્રમેણાષ્ટાઙ્ગનિધેર્વેદોઽયમિતિ નિબદ્ધઃ| યં નિબન્ધમભ્યસ્યતઃ પુંસસ્તથા સ્વાર્થપરાર્થયોઃ સિદ્ધિઃ સઞ્જાયતે યથા માર્ગાખ્યમાર્યસત્યમભ્યસ્યતશ્ચત્વાર્યપત્યાનિ દુઃખં સમુદાયો નિરોધો માર્ગશ્ચેતિ સૌગતપ્રસિદ્ધલક્ષણાનિ| એવઞ્ચ પૂર્વં પ્રતિજ્ઞાતમ્ સર્વતન્ત્રાણ્યતઃ પ્રાયઃ સંહૃત્યાષ્ટાઙ્ગસંગ્રહઃ| અસ્થાનવિસ્તરાક્ષેપ પુનરુક્તાદિવર્જિતઃ|| હેતુલિઙ્ગૌષધસ્કન્ધત્રયમાત્રનિબન્ધનઃ| વિનિગૂઢાર્થતત્ત્વાનાં પ્રદેશાનાં પ્રકાશકઃ|| સ્વાન્યતન્ત્રવિરોધાનાં ભૂયિષ્ઠં વિનિવર્ત્તકઃ| યુગાનુરૂપસન્દર્ભો વિભાગેન કરિષ્યતે|| ઇતિ|| ૭૬||

Adhikarana vividhaguNavattvam (77) · Śloka 77

પિતામહમુખોદ્ગીર્ણમિત્યાયુર્વેદવાઙ્મયમ્| જીવિતારોગ્યધર્માર્થસુખગૌરવકીર્તિકૃત્| અલંકૃતં યુક્તિપદૈઃ સદ્રત્નૈરિવ કાઞ્ચનમ્| ષટ્ત્રિંશતાર્થદુર્ગેષુ ભિષજાં સંક્રમૈરિવ||૭૭||

પિતામહ ઇત્યાદિ| ઇત્યનેન પ્રકારેણાયુર્વેદવાઙ્મયં પિતામહસ્ય બ્રહ્મણો મુખાદુદ્ગીર્ણં જીવિતાદિકૃત્સ્વરૂપં ષટ્ત્રિંશતા યુક્તિપદૈર્યુક્તિસ્થાનૈરલંકૃતં તથા યથા સદ્રત્નૈઃ કાઞ્ચનં સુવર્ણમલંક્રિયતે| ષટ્ત્રિંશતા યુક્તિપદૈરિતિ સંખ્યાસંખ્યેયયોરવ્યતિરેકાપેક્ષયા નિર્દેશઃ| કિમ્ભૂતૈર્યુક્તિપદૈરિત્યાહ-ભિષજામર્થદુર્ગેષુ સંક્રમૈરિવ સ્થિતૈઃ| યથા હિ દુર્ગા ગજાદિગુપ્તાઃ પરૈરધિગન્તુમશક્યાઃ સંક્રમૈઃ સેતુભિઃ શક્યા ભવન્તિ તદ્વદ્યેઽર્થા ભિષજામગમ્યાસ્તે યુક્તિપદૈર્જ્ઞાતૈર્ગમ્યા ભવન્તિ|| ૭૭||

Adhikarana tantrayuktayaH (78) · Śloka 78

તત્રાધિકરણં યોગો હેત્વર્થોઽર્થઃ પદસ્ય ચ| પ્રદેશોદ્દેશનિર્દેશવાક્યશેષાઃ પ્રયોજનમ્| ઉપદેશાપદેશાતિદેશાર્થાપત્તિનિર્ણયાઃ| પ્રસઙ્ગૈકાન્તનૈકાન્તાઃ સાપવર્ગો વિપર્યયઃ| પૂર્વપક્ષવિધાનાનુમતવ્યાખ્યાનસંશયાઃ| નિદર્શનં નિર્વચનં નિયોગોઽથ વિકલ્પનમ્| પ્રત્યુત્સારસ્તથોદ્ધારઃ સમ્ભવસ્તન્ત્રયુક્તયઃ||૭૮||

તત્રેત્યાદિના યુક્તયઃ ઉચ્યન્તે| વાક્યાર્થાનાં યોજનં યુક્તિઃ યાભિર્યોજનાભિર્વિના તન્ત્રમસમ્બદ્ધં ભવતિ| કા યુક્તયઃ ? તત્ર તેષ્વધિકરણં નામ અધિકરણં પ્રસ્તાવઃ સામાન્યેનોક્તમપ્યર્થજાતં યદ્બલાદ્વિશેષેઽવાસ્થાપ્યતે તદધિકરણમ્| યથા સપ્તાહાદૌષધં કેચિદાહુરન્યે દશાહત ઇતિ વાક્યાર્થઃ સામાન્યેન પ્રવૃત્તોઽધિકરણવશાજ્જ્વરાખ્યે વિશેષેઽવસ્થાપ્યતે|| ૧|| યોગો નામ યોગઃ સમ્બન્ધઃ| સ ચ પદાર્થયોર્વાક્યાર્થયોર્વા| તત્ર પદાર્થયોઃ સાધ્યસાધનભાવેન| યથા રાગાદિરોગા ઇત્યાદૌ સમૂલા ઇત્યસ્યાપાસ્તા ઇત્યનેન| વાક્યાર્થયોર્યથા 'જીર્ણાજીર્ણવિશઙ્કાયાં પુનરુષ્ણોદકં પિબેદિ'ત્યસ્ય 'તેનોદ્ગારવિશુદ્ધિઃ સ્યાત્તતશ્ચ લઘુતા રુચિરિ'ત્યનેન|| ૨|| હેત્વર્થો નામ યદેકત્રોચ્યમાનમન્યત્રાપિ તથૈવોપયુજ્યતે| યથા તત્રૈકૈકત્ર શાખાયામિત્યાદ્યવેધ્યોક્ત્યાશેષા વેધ્યા ઇતિ ગમ્યતે| પદાર્થો નામ પદેનાર્થોઽવગમ્યતે| યથા ગુર્વાદયો ગુણશબ્દાદવગમ્યન્તે|| ૪|| પ્રદેશો નામ યત્રૈકદેશસ્યોચ્યમાનસ્યાર્થસ્ય પ્રસાદાદનુચ્યમાનોઽપિ તચ્છેષ આપદ્યતે સઃ પ્રદેશઃ| યથા કુકૂલાદિપાકક્રમેણ લાઘવાતિશયોઽપૂપાનામુચ્યમાનાનાં પ્રસાદાનનુચ્યમાનાન્યપિ કૃતાન્નાનિ તથાવગમ્યન્તે|| ૫|| ઉદ્દેશો નામ યત્રાર્થનાં શબ્દમાત્રેણૈવ કીર્તનમુદ્દેશઃ| હ્રસ્વદીર્ઘા ઇત્યાદયોઽષ્ટૌ નેત્રદોષા ઇતિ શબ્દમાત્રેણાષ્ટૌ કીર્તિતાઃ|| ૬|| નિર્દેશો નામ યચ્છબ્દમાત્રેણ નિર્દિષ્ટાનાં સ્વરૂપવિશેષપ્રદર્શનાય પુનઃ કીર્તનં નિર્દેશઃ| યથા બસ્તિવ્યાપદિ દ્રુતોત્ક્ષિપ્ત ઇત્યાદિકમુદ્દિશ્ય તેષુ દોષં પ્રદર્શયિતુમનુચ્છ્વાસ્ય તુ બદ્ધ ઇત્યુચ્યતે|| ૭|| વાક્યશેષો નામ યસ્મિન્ વાક્યે એકદેશઃ શિષ્યતે વ્યાખ્યાકાલે ત્વનુચ્યમાનોઽપ્યાપતતિ સ વાક્યશેષઃ| યથા રોગસ્તુ દોષવૈષમ્યં દોષસામ્યમરોગતા ઇત્યત્ર ઉચ્યત ઇતિ વાક્યશેષઃ|| ૮|| પ્રયોજનં નામ યત્સમ્પાદયિતું ક્રિયા હ્યારભતે તત્પ્રયોજનમ્| યથા સદોષેષુ દોષશેષપાચનમગ્નિસન્ધુક્ષણં ચ સમ્પાદયિતુમૌષધપાનમારભ્યતે|| ૯|| ઉપદેશો નામ શુદ્ધસ્યાપ્તવચનસ્ય કીર્ત્તનમુપદેશઃ| યથા ગર્ભસ્તુ માતુઃ પૃષ્ઠાભિમુખો લલાટે કૃતાઞ્જલિઃ સઙ્કુચિતાઙ્ગ ઇત્યેવમાદિઃ|| અપદેશો નામ પ્રતિજ્ઞાનસ્ય સાધનહેતુરપદેશઃ| યથા અહિતાયોત્તરોત્તરં દુષ્ટા વાતાદય ઇત્યસ્યાં પ્રતિજ્ઞાયાં દુષ્પરિહરત્વાદિતિ હેતુઃ|| અતિદેશો નામ અન્યસમ્બન્ધિનાં ધર્માણામન્યત્રાવસ્થાપનમતિદેશઃ| યથા પાલક્યાસમ્બન્ધિનાં ધર્માણાં ચુચ્ચાવસ્થાપનમ્|| ૧૨|| અર્થાપત્તિર્નામ યદેકસ્મિન્નર્થં ઉચ્યમાને અનુક્તસ્યાપ્યર્થસ્ય બલાદાગમનં સાર્થાપત્તિઃ| યથા પક્વે જલે જીર્ણેઽપ્યામં ન પેયમિત્યુચ્યમાને આભોજનાદિત્યનુચ્યમાનસ્યાપિ સામર્થ્યાદાગમનમ્| નિર્ણયો નામ ઉદ્દિષ્ટાનામર્થાનામનુદ્દિષ્ટેન નિરાકાઙ્ક્ષત્વાપાદનં નિર્ણયઃ| યથા વર્ત્મરોગવિજ્ઞાનીયોક્તાનાં રોગાણાં વર્ત્મરોગપ્રતિષેધનિરાકાત્વાપાદનમ્|| ૧૪|| પ્રસઙ્ગો નામ યદપ્રાકરિણકસ્યાપિ વસ્તુનઃ કિઞ્ચિત્ સમ્બન્ધેન યત્કીર્તનં સ હિ પ્રસઙ્ગઃ| યથા વમનપ્રસ્તાવે ધૂમાન્તૈઃ પ્રાયઃ સર્વૈરિત્યાદેરપ્રાકરણિકસ્ય કીર્ત્તનમ્|| ૧૫|| એકાન્તો નામ યત્પક્ષાન્તરવ્યાવર્ત્તકં તદેકાન્તઃ| યથા દોષહેતુજત્વોક્તેર્નિજત્વં ન કદાચિદપિ બાહ્યહેતુજં વ્યાપ્નોતિ|| ૧૬|| નૈકાન્તો નામ યદુચ્યમાનમપ્યવશ્યમ્ભાવિત્વેનાનિયતં સ નૈકાન્તઃ| યથા જ્વરસ્તુ જાતઃ ષડ્રાત્રાદશ્વિનીષુ નિવર્ત્તત ઇત્યેતદુક્તમપ્યવશ્યમ્ભાવિત્વેનાનિયતમ્|| ૧૭|| અપવર્ગો નામ સામાન્યોક્ત્યનુપ્રવિષ્ટસ્ય વિશેષેણાકર્ષણં સોઽપવર્ગઃ| યથા મધુરં શ્લેષ્મલમિત્યુક્તાવનુપ્રવિષ્ટેષુ જીર્ણશાલ્યાદિષુ શબ્દેનાકર્ષણમ્|| ૧૮|| વિપર્યયો નામ ઉક્તસ્યાન્યથાભાવો વિપર્યયઃ| યથા નિદાનોક્તાનામનુપશયો ભવતિ તદ્વિપરીતાનાં ચોપશયઃ|| ૧૯|| પૂર્વપક્ષો નામ પરપ્રતિજ્ઞાતાનુપપત્તિપ્રદર્શનપરો વાક્યસમુદાયઃ પૂર્વપક્ષઃ યથા ષડ્રસવાદિનં પ્રત્યનેકરસપ્રતિપાદકાનિ વાક્યાનિ|| વિધાનં નામ તન્ત્રસ્ય કર્ત્રા વિશિષ્ટા યા પદાદિરચના કૃતા તદ્વિધાનમ્| યથા સર્વવિરોધપરિજ્ઞાનાદ્વ્યવહારોચ્છિત્તિર્મા ભૂદિત્યભિપ્રાયેણોક્તં ન ચ તદ્વિજ્ઞાનમેકાન્તભદ્રકમિતિ|| ૨૧|| અનુમતં નામ પરપક્ષસ્ય ભિન્નસ્યાપ્યઙ્ગીકરણમનુમતમ્| યથા બસ્તિવિધાને કલ્પનાયા મતેષુ દોષૌષધાદિ બલતઃ સર્વમેતત્પ્રમાણયેદિત્યઙ્ગીકરણમ્|| ૨૨|| વ્યાખ્યાનં નામ સઙ્ક્ષેપેણોક્તસ્યા વિસ્તરેણાખ્યાનં વ્યાખ્યાનમ્| યથા સર્વરોગનિદાને તસ્યોપલબ્ધિર્નિદાનાદિભિરિતિ સઙ્ક્ષેપેણોક્તસ્ય તસ્યેત્યાદિના વિસ્તરેણાખ્યાનમ્| અથવા સ્ફુટૈઃ શબ્દૈરનભિહિતં ગુરુપારમ્પર્યક્રમાગતમ્|| ૨૩|| સંશયો નામ વિરુદ્ધાનાં પક્ષાણામનિશ્ચયઃ સંશયઃ| યથા વિષવેગસમ્ભવપક્ષેષુ|| ૨૪|| અતીતાપેક્ષા નામ યત્રાતીતં પદમપેક્ષ્ય સમ્બન્ધાર્થતા ભવતિ સાઽતીતાપેક્ષા| યથા સ્વેદ્યાદયઃ સ્નેહ્યા ઇત્યુક્તેન ત્વતિમન્દાગ્નિરિત્યાદેઃ સ્નેહ્યા ઇત્યપેક્ષતે| યથા ચ જ્વરે લઙ્ઘનં કુર્વીતેતિ સૂત્રોક્તં લઙ્ઘનમપેક્ષતે|| ૨૫|| અનાગતાપેક્ષા નામ યત્રાનાગતેનાઽર્થેન સમ્બન્ધિતા ભવતિ સાનાગતાપેક્ષા| યથા તતો નાવનગણ્ડૂષેત્યાદિના દિનચર્યાયાં નસ્યાદિ વિધયોઽપેક્ષ્યન્તે|| ૨૬|| સ્વસંજ્ઞા નામ યા સ્વતન્ત્રે એવમન્યસ્મિઞ્છાસ્ત્રે ન શ્રૂયતે સા સ્વસંજ્ઞા| યથા 'આપાનો' 'જેન્તાક' ઇત્યેવમાદિ|| ૨૭|| ઊહ્યં નામ યદ્ ભિષજા સ્વપ્રજ્ઞયા શબ્દેનાનુક્તમપિ વ્યવથાપ્યતે તધ્યમ્| યથા દ્રવ્યં જહ્યાદયૌગિકમિતિ યન્ન યૌગિકં તચ્છબ્દેન નોક્તમપિ પ્રજ્ઞયા વ્યવસ્થાપ્યતે|| ૨૮|| સમુચ્ચયો નામ એકસ્મિન્ વિહિતે તદવિરોધેન તત્રૈવ દ્વિતીયસ્ય વિધાનં સમુચ્ચયઃ| યથા વાતસ્યોપક્રમઃ સ્નેહઃ સ્વેદ ઇત્યાદિ| નિદર્શનં નામ સાધ્યસ્યૈકદેશો દૃષ્ટાન્તો નિદર્શનમ્| યથા આમદોષેષુ ત્રિવિધેષુ લઙ્ઘનપાચનશોધનાનિ દ્રુષ્ટાન્તઃ| (એવમન્યાનપિ વ્યાધીન્ સ્વનિદનવિપર્યયાત્ ચિકિત્સેદિત્યાદિઃ)|| ૩૦|| નિર્વચનં નામ સંજ્ઞયોક્તસ્ય તદર્થેન યોજનં નિર્વચનમ્| યથા સૂચીભિરિવ ગાત્રાણિ ભિદ્યતીતિ વિસૂચિકા|| ૩૧|| નિયોગો નામ ક્રિયાણાં વ્યાપારાણાં નિયોગઃ| યથા ભવતા સ્વેદમૂર્ચ્છાપરીતેનાપિ નૈષા પિણ્ડિકા વિમોક્તવ્યેતિ|| ૩૨|| વિકલ્પો નામ ક્રમેણ યૌગપદ્યેન વા સમ્ભવિનાં પક્ષાણાં કીર્ત્તનમ્| યથા કુર્વીત લઙ્ઘનં પ્રાગ્રૂપેષુ જ્વરાદૌ વા||૩૩|| પ્રત્યુત્સારો નામ યત્રોપપત્તિં દર્શયન્તઃ પરસ્પરમતાનિ નિવારયન્તિ| યથા ગર્ભિણી અષ્ટમે માસિ ક્ષીરયવાગૂં સર્પિષ્મતીં પિબેત્| નેતિ ખણ્ડકાપ્યઃ ગર્ભસ્ય પૈઙ્ગલ્યાબાધભયાત્| અસ્તુ પૈઙ્ગલ્યાબાધસ્તથાપ્યેવં કુર્વતી નીરુજં બલવર્ણાયુપેતમપત્યં જનયતીતિ ભગવાનાત્રેયઃ||૩૪|| ઉદ્ધારો નામ યચ્છાસ્ત્રે ચોદ્યસ્ય સમાધાનમ્| યથા ચિત્રકર્મગુણકૃત્ ગુરુણોક્તો બસ્તિરિત્યાદિ યાવત્ સર્વતઃ કથમપોહતિ દોષાનિતિ ચોદ્યસ્ય સ્તિમિતમારુતવશ્યમેતદિત્યાદિ સમાધાનમ્|| ૩૫|| સમ્ભવો નામ કિમપ્યન્યત્રાદર્શનાદ્યેન નિયમેન સ્થાપ્યતે સ સમ્ભવઃ| યથા સર્વરોગેષુ હેતુલિઙ્ગૌષધાદીનાં સામાન્યેનોક્તૌ વાતાદિવિશેષેણાવસ્થાપનં સમ્ભવપ્રસાદાલ્લભ્યમ્|| ૩૬|| એવં તન્ત્રયુક્તયઃ| યદ્યપિ ભટ્ટારકપ્રસ્થાનેન ચ પરિપ્રશ્નવ્યાકરણવ્યુક્રાન્તાભિધાનહેત્વાખ્યાશ્ચતસ્રોઽવશિષ્યન્તે તથાપિ આચાર્યેણ તન્ત્રેણાનિબદ્ધા ઇત્યત્ર નોચ્યન્તે| અથવા ઉક્તાસ્વેવાન્તર્ભાવ્યાઃ| અથવા તન્ત્રયુક્તિતત્વમેવ તાસાં નાઙ્ગીક્રિયતે| તત્ર ચાગ્ન્યતિયોગોક્તૌ વાતાદિવિશેષેણાવસ્થાપનં સમ્ભવપ્રસાદાલ્લભ્યમેવમાદ્યુક્તમ્|| ૭૮||

Adhikarana tantrayuktimahattvam (79) · Śloka 79

સરસઃ સુપ્તપદ્મસ્ય રવિદીધિતયો યથા| યથા ગૃહસ્ય દીપાભાસ્તથા તન્ત્રસ્ય યુક્તયઃ| અધીયાનોઽપિ તન્ત્રાણિ તન્ત્રયુક્ત્યવિચક્ષણઃ| નાધિગચ્છતિ તન્ત્રાર્થમર્થં ભાગ્યક્ષયે યથા| વાક્યાર્થયોજનાદેતા યુક્તયસ્ત્વિષ્ટસિદ્ધિદાઃ| અસદ્વાદિપ્રયુક્તાનાં વાક્યાનાં પ્રતિષેધકાઃ| લીનવ્યત્યાસલેશોક્તિગદિતાનાં પ્રકાશકાઃ| વાક્યન્યાયોદધેઃ સારં ગૃહીત્વૈવં વ્યવસ્થિતાઃ||૭૯||

સરસ ઇત્યાદિ સુબોધમ્| તન્ત્રયુક્ત્યવિચક્ષણઃ એતાસુ ષટ્ત્રિંશત્તન્ત્રયુક્તિષ્વસમર્થસ્તન્ત્રાર્થં નાધિગચ્છતિ ન પ્રાપ્નોતિ યથા ભાગ્યક્ષયે ધનમ્| એતા યુક્તયો વાક્યાર્થયોજનાદ્ધેતોઃ સ્વેષ્ટસિદ્ધિં દદતિ| યાનિ ચાસદ્વાદિનામર્થાસમ્બન્ધપ્રદર્શપરાણિ વાક્યાનિ તેષાં પ્રતિષેધકાઃ| લીનગદિતાનાં વ્યત્યાસગદિતાનાં લેશગદિતાનામુક્તિગદિતાનાઞ્ચ પ્રકાશકાઃ| લીનં તદ્યત્સ્ફુટં વક્તું ન પાર્યતે| વ્યત્યાસઃ પરસ્પરવિવર્ત્તનમ્| લેશોઽશેન સ્પર્શઃ| ઉક્તિર્વચનભઙ્ગિઃ| એતાશ્ચ યુક્તયો વાક્યન્યાયોદધેરસંખ્યપ્રકારસમ્ભવિનો ગેયસ્યેવ જાતયઃ સારં ગૃહીત્વા એવં વ્યવસ્થિતાઃ| પદાર્થયોજનાસ્તુ વ્યુત્પન્નાનાં પ્રસિદ્ધા એવેત્યત આચાર્યેણ નોક્તાઃ| તાસુ ચ તત્ર ભવતો હરેઃ શ્લોકૌ- સંસર્ગો વિપ્રયોગશ્ચ સાહચર્યં વિરોધિતા| અર્થઃ પ્રકરણં લિઙ્ગં શબ્દસ્યાન્યસ્ય સન્નિધિઃ|| સામર્થ્યમૌચિતિઃ દેશઃ કાલો વ્યક્તિઃ સ્વરાદયઃ| શબ્દાર્થસ્યાનવચ્છેદે વિશેષસ્મૃતિહેતવઃ|| ઇતિ| અનયોરર્થઃ યેષાં પક્ષે અનેકો ગોશબ્દો વાગાદિવિષયસ્તેષાં વિશેષાવચ્છેદે સંસર્ગાદીનિ હેતવઃ| યેષામપ્યેક એવ ગોશબ્દો વાગાદ્યનેકવિષયાભિધાનોઽનેકશક્તિયુક્તસ્તેષામપિ શક્યનવચ્છેદે વિશેષસ્મૃતિહેતવઃ| તત્ર સંસર્ગો યથા-ધેનુરાનીયતામિત્યત્ર સર્વત્ર પ્રત્યગ્રપ્રસવાભિધાયિત્વાદ્ધાત્વાર્થસન્દેહે સંવત્સતરેત્યાદિનોક્તઃ કિશોરતરાદ્યન્યતમસંસર્ગઃ સન્દેહવિચ્છેદે હેતુઃ| ક્વચિદ્વિપ્રયોગઃ, યથા કરભરહિતા ધેનુરાનીયતામિત્યુક્તે યૈવ નિર્જાતકરસમ્બન્ધા ધેનુઃ સૈવ કરભરહિતાઽનીયતે અન્યસ્યાસ્તુ કરભરહિતત્વાવ્યભિચારાદ્વિશેષણં નોપપદ્યતે| ક્વચિત્સાહચર્યમ્, યથા શિલા આનીયતાં ગન્ધદ્રવ્યાણિ ચેત્યત્ર પેષણશિલૈવાનીયતે| યથા રામલક્ષ્મણાવિત્યત્ર રામો દાશરથિરેવોચ્યતે| ક્વચિદ્વિરોધઃ, યથા રામાર્જુનાવિત્યત્રાર્જુનઃ કાર્તવીર્ય એવ| ક્વચિદર્થમ્, યથા ગોપાલકમાનયેત્યધ્યાપયેત્યત્રાર્થાદ્યસ્યાધ્યાપનં સમ્ભવતિ સ નામ્ના ગોપાલક આનીયતે ન ગવાં પાતા| ક્વચિત્પ્રકરણમ્, યથા ભોજ્યાઙ્ગેષ્વમ્લાદિશબ્દકેષૂપસંહ્નિમાણેષ્વેતાવદુચ્યેદ્ સૈન્ધવમાનયેતિ ઉક્તે ચ પ્રદીયતે લવણં ન ચાશ્વાદિકમ્| ક્વચિલ્લિઙ્ગમ્ યથા અક્તાઃ શર્કરા ઉપનયેત્યસ્મિન્ વાક્યે કસ્યાપ્યઞ્જનદ્રવ્યસ્ય સમ્ભવે તેજો વૈ ઘૃતમિત્યસ્મિન્ વાક્યાન્તરે દૃષ્ટાત્ લિઙ્ગાત્ ઘૃતસાધિતત્વં શર્કરાદ્યુટિકાયા અજિક્રિયયા નિર્દ્ધાર્યતે| ક્વચિચ્છબ્દાન્તરસન્નિધિઃ; યથાઽર્જુનઃ કાર્તવીર્યઃ રામો જામદગ્ન્ય ઇતિ| ક્વચિત્ સામર્થ્યમ્, યથા અનુદરા કન્યેત્યુદરવિશેષપ્રતિષેધો ગમ્યતે| અભિરૂપાય કન્યા દીયતામિત્યત્ર ચાભિરૂપતમાયેતિ ગમ્યતે| ક્વચિદૌચિતી; તથા ચ કેષાઞ્ચિત્ પ્રયોક્તૃણામૌચિત્યાચ્છબ્દસ્ય નિન્દાપ્રશંસાદ્યભિધાયિત્વં ગમ્યતે| યથા ભદ્રમુખેતિ દસ્યુરાક્ષસાદૌ| યથા વણિજો વારાણસીજિત્વરા ઇતિ ચ વદન્તિ| ક્વચિદ્દેશઃ, યસ્યૈવ શબ્દસ્ય ક્વચિદ્દેશે નિન્દિતવાચિત્વં તસ્યૈવાન્યત્ર પ્રશંસાવાચિત્વં પ્રસિદ્ધ્યૈવં રૂપમ્| ક્વચિત્ કાલઃ; યથા પૂર્વાહ્ણે પચ્યતામિત્યુક્તે વિશિષ્ટસાધનૈશ્ચ વિક્લિત્તિર્ગમ્યતે સા ચ વિશિષ્ટસાધનાદિવાચમગૃહીત્વા પચનવિશેષવગતિઃ| રાત્રૌ તુ નિદ્રાક્ષયો ગમ્યતે| ક્વચિદ્વ્યક્તિઃ; યથા પુ~ંલિઙ્ગો ધર્મશબ્દ આત્મગુણં વક્તિ નપુંસકસ્તુ યજ્ઞમ્| ક્વચિત્ સ્વરાદયઃ; યથા અસ્થણ્ડિલેષ્વિત્યત્ર પૂર્વપદપ્રકૃતિસાધારણતત્પુરુષાવગતિરસ્થણ્ડિલેષ્વિત્યત્ર ચાન્તોદાત્તેન બહુવ્રીહિઃ| આદિગ્રહણાત્ ક્વચિદ્વિભક્તિઃ; યથા અર્દ્ધમર્દ્ધઃ અર્દ્ધમિતિ દ્વિતીયયા કર્મ પ્રતીયતે| અર્દ્ધ ઇતિ પ્રાતિપદિકાર્થમાત્રમ્| ક્વચિત્તદ્ધિતઃ;, યથા દાત્તઃ કૂપ ઇત્યત્ર તદ્ધિતે ન વિપાશાત ઉત્તરકૂલભવત્વમ્| દક્ષિણકૂલભવત્વં ન કૂપસ્યેતિ સ્પષ્ટમ્| ક્વચિદ્વ્યઞ્જનમ્, યથા સુસિક્તમિત્યત્ર ષત્વસ્ય ભાવાભાવાભ્યાં સુશબ્દસ્યોપસર્ગત્વં કર્મપ્રવચનીયત્વં ચ ગમ્યતે| એવમનેકમપ્યૂહ્યમિતિ શ્લોકાર્થઃ|| ૭૯||

Adhikarana mantravatprayogaH (80) · Śloka 80

એતદાગમસિદ્ધત્વાત્ પ્રત્યક્ષફલદર્શનાત્| પ્રયોજ્યં મન્ત્રવત્તન્ત્રં તન્ત્રજ્ઞાનવિશારદૈઃ||૮૦||

એતદિતિ| એતચ્ચ તન્ત્રં તન્ત્રજ્ઞાનવિશારદૈર્મન્ત્રવત્ સમ્પ્રયોક્તવ્યં નાત્ર ફલાભાવશઙ્કા કાર્યેત્યર્થઃ| કુત ઇત્યાહ-આગમસિદ્ધત્વાત્| આગમ એવાસ્મિન્ પ્રમાણમ્| પ્રત્યક્ષફલદર્શનમધિકં પ્રમાણમ્|| ૮૦||

Adhikarana aupamyena shreyaskaratvanirdeshaH (81) · Śloka 81

પિતામહેન લોકસ્ય સ્મૃત્વા તદિદમવ્યયમ્| અકાલમૃત્યુરક્ષાર્થમલૌહં વર્મ નિર્મિતમ્| સુજ્ઞાતમેતદમૃતં સ્વસ્થાસ્વસ્થસુખાસ્પદમ્| યથેપ્સિતફલાશેષપુરુષાર્થપ્રસાધનમ્| ઇદં શાસ્ત્રમદૃષ્ટીનામેવમાલોકકાર્યપિ| મણ્ડલં ભાસ્કરસ્યેવ ન પ્રકાશાય જાયતે||૮૧||

પિતામહેનેત્યાદિ| વ્યાખ્યાસમમ્| પિતામહેન બ્રહ્મણા અલૌહં વર્મ નિર્મિતં શસ્ત્રેણ વિના કારિતમ્| સુજ્ઞાતં સાકલ્યેન જ્ઞાતમેતત્તન્ત્રમૃતં સ્વસ્થાનામસ્વસ્થાનાં ચ સુખસ્યાસ્પદં સ્થાનમ્| ઈપ્સિતફલાવાપ્તિક્રમેણાશેષસ્ય પુરુષાર્થસ્ય પ્રસાધનમ્| ઇદઞ્ચ શાસ્ત્રમેવમાલોકકાર્યપિ અદૃષ્ટીનામબુદ્ધિમતાં પ્રકાશાય ન જાયતે| યથા અદૃષ્ટીનામચક્ષુષાં ભાસ્કરસ્યાદિત્યમણ્દલમ્||૮૧||

Adhikarana prAj~jAj~jayoH shastrAdivadubhayathA kAryakaratvam (82) · Śloka 82

ધ્રુવં વૈદ્યેષુ કલ્યાણમાયુર્વેદાનુસારિષુ| ઇતરેષ્વિતરચ્છાત્રવિષજ્વલનકર્મસુ||૮૨||

આયુર્વેદાનુસારિષુ વૈદ્યેષુ ધ્રુવમવશ્યં કલ્યાણમુભયલોકશ્રેયઃ| ઇતરેષ્વિત્યાયુર્વેદાનનુસારિષુ ઇતરદિત્યવશ્યમકલ્યાણમ્| કિમ્ભૂતેષ્વિત્યાહ-શસ્ત્રવિષજ્વલનકર્મસુ શાસ્ત્રવિષાગ્નિરૂપં મારણાત્મકત્વાત્ કર્મ યેષામિતિ|| ૮૨||

Adhikarana aj~jasya shastrAdito~api ghAtakatvam (83) · Śloka 83

કુર્યાત્ પ્રયુક્તં શસ્ત્રાદિ સશેષમપિ રોગિણમ્| ન ત્વેવં ભેષજં મોહાદનાલોચિતયોજિતમ્||૮૩||

કુર્યાદિત્યાદિ| શસ્ત્રાદિ શત્રુણા પ્રયુક્તકં સશેષમપિ રોગિણં કુર્યાત્| યત્ પુનર્ભેષજમનાલોચિતયોજિતમનાલોચિતમેવ મોહાદ્યોજિતં તન્ન ત્વેવં સશેષં કુર્યાત્|| ૮૩||

Adhikarana dauShauShadhAdInAmavekShaNaM kAryam (84) · Śloka 84

સદા દોષૌષધાદીનિ વીક્ષ્ય દ્વાદશતત્ત્વતઃ| કુર્યાચ્ચિકિત્સિતં પ્રાજ્ઞો ન યોગૈરેવ કેવલૈઃ||૮૪||

તસ્માદ્ દ્વાદશ દોષૌષધાદીનિ દોષદૂષ્યબલકાલાનલપ્રકૃતિવયઃસત્ત્વસાત્મ્યાહારાવસ્થૌષધાનિ તત્ત્વતઃ પરીક્ષ્ય પ્રાજ્ઞશ્ચિકિત્સિતં કુર્યાત્| ન તુ કેવલૈરેવ યોગૈઃ|| ૮૪||

Adhikarana kevalayogaprayoge doShaH (85) · Śloka 85

માત્રાદિસમ્યગજ્ઞાત્વા યદૃચ્છાપ્રતિપાદિતઃ| હિનસ્તિ વ્યાધિતં યોગો ઘૃતમાક્ષિકયોરિવ||૮૫||

માત્રેત્યાદિ| યોગશ્ચ માત્રાકાલસંયોગસંસ્કારાદિકં સમ્યગજ્ઞાત્વા યદૃચ્છયૈવ પ્રતિપાદિતો વ્યાધિતં હિનસ્તિ| યથા ઘૃતમાક્ષિકયોઃ સમયોગઃ|| ૮૫||

Adhikarana shAstratattvaj~jAnamevAvashyakam (86) · Śloka 86

દૃષ્ટ્વા વિષેઽપ્યમૃતતાં ઘૃતાદૌ મારણાત્મતામ્| શાસ્ત્રતત્ત્વં ન વિજ્ઞાય સ દુરાત્મા ચિકિત્સતિ||૮૬||

યશ્ચ દુરાત્મા ભવતિ સોઽવશ્યં શાસ્ત્રતત્ત્વં વિજ્ઞાય ન ચિકિત્સતિ| વિષે મારણાત્મકેઽપિ સંયોગાદિવશાદમૃતતાં દૃષ્ટ્વા ઘૃતાદૌ ચ રસાયને મારણાત્મકતાં દૃષ્ટ્વા|| ૮૬||

Adhikarana aj~javaidyanindA (87) · Śloka 87

સુગીતશ્ચૈષ કસ્યાપિ મહાશ્લોકો મહાત્મનઃ| વૈદ્યાશ્ચાશ્રુતશાસ્ત્રાર્થાં મૂર્ખાશ્ચ પ્રભવિષ્ણવઃ| અકાલમૃત્યવો હ્યેતે વિચરન્તિ મહીતલે| લોભયન્ત્યાતુરં મૂઢા યે ચિત્રૈઃ કર્મકૌશલૈઃ| તેભ્યો રક્ષેત્સદાત્માનમાત્મા યસ્માત્ સુદુર્લભઃ| તે ઘુણાક્ષરવત્કઞ્ચિદુત્તાર્ય નિયતાયુષમ્| ઘ્નન્તિ વૈદ્યાભિમાનેન શતાન્યનિયતાયુષામ્| રોગાર્ત્તસ્ય વિષણ્ણસ્ય યત્નલભ્યસુખાયુષઃ| અવૈદ્યો નિર્ઘૃણઃ ક્રૂરો યઃ કરોતિ ભિષગ્જિતમ્| પાપસ્ય મૃત્યુદૂતસ્ય દુર્મતેસ્ત્યક્તધર્મણઃ| નરો નરકપાતી સ્યાત્તસ્ય સમ્ભાષણાદપિ| અતન્ત્રીકૃતતન્ત્રાર્થાઃ શાસ્ત્રમાત્રોપજીવિનઃ| રાજ્ઞાં પ્રમાદાદ્રાષ્ટ્રાણિ ચરન્તિ વ્યાધવૃત્તયઃ| તાન્ કાલપાશસદૃશાન્ વર્જયેચ્છાસ્ત્રદૂષકાન્| સેવેત શમવિજ્ઞાનજ્ઞાનપૂર્ણાન્ ભિષક્તમાન્||૮૭||

સુગીત ઇત્યાદિ| વ્યાખ્યાસમમ્| યે મૂઢા નાનાવિધૈઃ કર્મકૌશલૈરાતુરં લોભયન્તિ તેભ્ય આત્માનં સદા રક્ષેત્ યસ્માદાત્મા સુદુર્લભઃ| તે મૂઢાઃ કઞ્ચિન્નિયતાયુષં ઘુણાક્ષરવત્કાકતાલીયદુત્તાર્ય ભિષજમાત્માનં મન્યમાના અનિયતાયુષાં શતાનિ ઘ્નન્તિ હિંસન્તિ| ઘુણૈઃ કૃમિભિર્ભક્ષિતે કાષ્ઠે યાન્યક્ષરાણિ દૃશ્યન્તે તાનિ તૈર્બુદ્ધિપૂર્વં ન ક્રિયન્તે| વિષણ્ણત્વાદિયુક્તસ્ય રોગાર્ત્તસ્ય અવૈદ્ય યો નિર્ઘુણઃ ક્રૂરત્વાત્ ભેષજં કરોતિ તસ્ય પાપાદિરૂપસ્ય સમ્ભાષણાદપિ નરો નરકપાતી સ્યાત્| યૈસ્તન્ત્રાર્થો ન તન્ત્રીકૃતઃ સમ્યક્ તન્ત્રયિત્વા બુદ્ધૌ ન નિવેશિતઃ તે વ્યાધવૃત્તયો મૃગમારકા રાજ્ઞાં પ્રામાદાદ્રાષ્ટ્રાણિ ચરન્તિ| યદિ પુના રાજનઃ પ્રમત્તા ન ભવન્તિ તતઃ કથમિવ ચરિતું લભન્તે| તાન્ કાલપાશસદૃશત્વાદિયુક્તાન્ વર્જયેત્ પ્રાજ્ઞઃ| શમાદિપૂર્ણાંશ્ચ ભિષક્તમાન્ સેવેત|| ૮૭||

Adhikarana prANAcAryaM pUjayet (88) · Śloka 88

અન્નપાનાનિ પથ્યાનિ વ્યાધિનિર્ઘાતમૌષધમ્| રસાયનાનિ વૃષ્યાણિ પ્રાપ્યન્તે વૈદ્યસંશ્રયાત્| અરાજકા યથા દેશા ભર્ત્તૃહીના યથા ગૃહાઃ| આતુરાદ્યાસ્તથા પાદાઃ શોચ્યા વૈદ્યાનધિષ્ઠિતાઃ| પ્રાણાચાર્યં બુધસ્તસ્માદ્દયાલું વિજિતેન્દ્રિયમ્| અશ્વિનાવિવ દેવેન્દ્રઃ પૂજયેદાદૃતઃ સદા||૮૮||

પથ્યાન્યન્નપાનાદીનિ સાધુવૈદ્યસંશ્રયાત્ પ્રાપ્યન્તે| અરાજકા ઇત્યાદિ વ્યાખ્યાસમમ્| યત એવં તસ્માત્ બુધઃ પ્રાજ્ઞો દયાલુત્વાદિયુક્તં પ્રાણાચાર્યમાદૃતઃ સન્ સદા પૂજયેદ્યથા દેવેન્દ્ર અશ્વિનૌ પૂજયતીતિ|| ૮૮||

Adhikarana ashvinoH praBAvakIrtanam (89) · Śloka 89

યજ્ઞસ્ય હિ શિરસ્છિન્નમશ્વિભ્યાં સન્ધિતં પુનઃ| પાતિતા દશનાઃ પૂષ્ણો ભગસ્ય ચ વિલોચને| રાજયક્ષ્માર્દ્દિતશ્ચન્દ્રસ્તાભ્યામેવ ચિકિત્સિતઃ| સોમાન્નિપતિતો વજ્રી ભુજસ્તમ્ભે ચ દારુણે| ભાર્ગવશ્ચ્યવનઃ કામી વૃદ્ધઃ સન્ વિકૃતિં ગતઃ| વીર્યવર્ણબલોપેતઃ કૃતસ્તાભ્યાં પુનર્યુવા| એભિશ્ચાન્યૈશ્ચ બહુભિઃ કર્મભિર્ભિષગુત્તમૌ| બભૂવતુર્ભૃશં પૂજ્યાવિન્દ્રાદીનાં મહાત્મનામ્| અશ્વિભ્યાં સહિતઃ સોમં પ્રાતઃ પિબતિ વાસવઃ| સૌત્રામણ્યાં ચ ભગવાનશ્વિભ્યાં સહ મોદતે| અશ્વિનોઃ કલ્પ્યતે ભાગો યજ્ઞેષુ બ્રાહ્મણૈરપિ| અશ્વિનાવગ્નિરિન્દ્રશ્ચ વેદેષુ સુતરાં સ્તુતાઃ| વૈદ્યાવિત્યશ્વિનૌ તસ્માત્ પૂજ્યેતે વિબુધૈરપિ| અજરૈરમરૈર્નિત્યં સુખિતૈરેવમાદૃતૈઃ| વ્યાધિમૃત્યુજરાગ્રસ્તૈર્દુઃખપ્રાયૈઃ સુખાર્થિભિઃ| કિં પુનર્ભિષજો મર્ત્યૈઃ પૂજ્યાઃ સ્યુર્નાતિશક્તિતઃ||૮૯||

યજ્ઞસ્યેત્યાદિનેતિહાસેનાશ્વિનોઃ પ્રભાવકીર્તનમ્| વ્યાખ્યાસમમ્| ભિષગુત્તમાવશ્વિનૌ મહાત્માનાવિન્દ્રાદીનાં ભૃશં પૂજ્યૌ બભૂવતુઃ| તસ્માદ્વિબુધૈર્દ્દૈવૈરપ્યશ્વિનૌ વૈદ્યવિતિ પૂજ્યેતે| કિમ્ભૂતૈવિબુધૈરિત્યાહ અજરૈરિત્યાદિ એવઙ્ગુણૈરપિ| કિં પુનર્મત્યૈર્માનુષૈસ્તત્રાપિ વ્યાધ્યાદિગ્રસ્તૈર્ભિષજો યથાશક્તિતો ન પૂજ્યાઃ સ્યુઃ| (યજ્ઞસ્યેત્યાદિ| યજ્ઞો બ્રહ્મા| ઇન્દ્રઃ સોમાન્નિપતિતઃ સોમમતીવ પીત્વાઽતિવિરેચિત ઇત્યર્થઃ| એતૈરન્યૈશ્ચ કર્મભિર્ભિષગુત્તમાવશ્વિનૌ મહાત્મનાવિન્દ્રાદીનાં ભૃશં પૂજ્યૌ બભૂવતુઃ| પ્રાતઃ પ્રાતસ્સવને શક્ર અશ્વિભ્યાં સહિતઃ સોમં પિબતિ| સૌત્રામણ્યાં ચ સહાશ્વિભ્યાં શક્રો મોદતે| દેવૈરપ્યશ્વૈનૌ પૂજ્યેતે ભિષગુત્તમાવિતિ| કિં પુનર્મત્ત્યૈર્વ્યાધ્યાદિગ્રસ્તૈર્ભિષજો નાતિશક્તિતઃ પૂજ્યાઃ સ્યુર્યથાશક્તિપૂજ્યાઃ-ઇતિ જેજ્જટઃ)||૮૯||

Adhikarana prANAcAryanirvacanam (90) · Śloka 90

શીલવાન્ મતિમાન્ યુક્તો દ્વિજાતિર્વેદપારગઃ| પ્રાણિભિઃ પિતૃવત્પૂજ્યઃ પ્રાણાચાર્યઃ સ હિ સ્મૃતઃ||૯૦||

શીલવત્વાદિમાન્ વૈદ્યઃ પ્રાણિભિઃ પિતૃવત્ પૂજ્યઃ, સ હિ પ્રાણાચાર્યઃ સ્મૃતો નાન્યઃ| (સ ચ ભિષક્ શીલવત્વાદિયુક્તો વેદપારઙ્ગતો ગુરુવત્પ્રાણિભિઃ પૂજ્યઃ પ્રાણાચાર્યો યતોઽસાવિતિ-ઇતિ જેજ્જટઃ)|| ૯૦||

Adhikarana vidyayA eva vaidyattvam (91) · Śloka 91

વિદ્યાસમાપ્તૌ ભિષજાં દ્વિતીયા જાતિરુચ્યતે| ન વૈદ્યો વૈદ્યશબ્દં હિ લભતે પૂર્વજન્મના| વિદ્યાસમાપ્તાવાર્ષમ્ વા બ્રાહ્મં વા ભિષજાં ધ્રુવમ્| સત્ત્વમાવિશતિ જ્ઞાનાત્તેન વૈદ્યો દ્વિજઃ સ્મૃતઃ||૯૧||

વિદ્યાસમપ્તાવિત્યદિ વ્યાખ્યાસમમ્| આર્ષં વા બ્રાહ્મં વા સત્ત્વં કર્ત્તૃ વિદ્યાસમાપ્તૌ ભિષજં કર્મભૂતમાવિશતિ| (ઇદં ચાપરમપચિતિકારણમ્| વિદ્યાસમાપ્તાવિત્યાદિ| એતદુક્તં ભવતિ| વૈદ્યો ન દ્વિજઃ; અપિ તુ વિદ્યાસમાપ્તૌ વૈદ્યશબ્દાVભિનિષ્પત્તિઃ| તસ્યાં ચ સત્યાં જ્ઞાનોદયઃ| તતો બ્રાહ્મં સત્ત્વમાર્ષં વા ધ્રુવમવશ્યં જ્ઞાનાદાવિશતિ| તસ્માદ્વૈદ્યો દ્વિતીય ઇવ જાતો ભવતિ વૈદ્યશબ્દલાભાત્| ઉક્તઞ્ચ-યસ્યાં યસ્યામવસ્થાયાં વર્ત્તતે તસ્યાં તસ્યાં જાત ઇત્યુપચર્યતે| તેન દ્વિજાતીય વૈદ્યજાતિર્ભવતીતિ| નનુ ચ વિદ્યાસમાપ્તાવિત્યનેનૈવ ચ પર્યાપ્તત્વાત્ જ્ઞાનગ્રહણં કિમ્? ઉચ્યતે| ય એવ વિદ્યાસમાપ્તૌ જ્ઞાનવાન્ ન પુસ્તકસ્થાનીયઃ તં બ્રાહ્મસત્ત્વમાર્ષં વા વિશતિ| નનુ ચ બ્રાહ્મં વાર્ષં વેતિ કસ્માદ્વિકલ્પઃ એકસ્યૈવ કસ્માત્ર નિયમઃ કૃતઃ ? ઉચ્યતે| બ્રાહ્મણસ્ય વેદાર્થપરિજ્ઞાનાદાયુર્વેદાર્થપરિજ્ઞાનાત્ બ્રહ્મસત્ત્વાનુપ્રવેશસાંસિદ્ધિકત્વાચ્ચ બ્રહ્મસત્ત્વમાવિશતિ વૈશ્યમાર્ષમિતિ યથાસઙ્ખ્યેન પ્રત્યેતવ્યમિતિ| મનુનાઽપ્યુક્તમ્- 'વૈદ્યસ્તુ વૈશ્યો વા બ્રાહ્મણોઽપિ વા ઉચ્યતેઽસ્યાપ્યન્યસત્ત્વ પ્રાપણાર્થમથાપિ વા' ઇતિ-ઇતિ જેજ્જટઃ)|| ૯૧||

Adhikarana prANAcAryaM prati lokakarttavyam (92) · Śloka 92

નાવધ્યાયેન્ન ચાક્રોશેદહિતં ન સમાચરેત્| પ્રાણાચાર્યં બુધઃ કશ્ચિદિચ્છેન્નાયુરનશ્વરમ્||૯૨||

તં ચ બુધઃ આયુરનશ્વરમિચ્છન્ નાવધ્યાયેત્| અવધ્યાનમહિતકલ્પનમ્| ન ચાક્રોશેત્ પ્રાણાચાર્યમ્| (અભિધ્યાનમહિતચિન્તનમિતિ જેજ્જટઃ)|| ૯૨||

Adhikarana vaidyasya AturAn prati karttavyam (93) · Śloka 93

ભિષગપ્યાતુરાન્સર્વાન્ સ્વસુતાનિવ યત્નવાન્ આબાધેભ્યોઽભિસંરક્ષેત્ જ્ઞાનં ધર્મમનુસ્મરન્| કુર્વતે યે તુ વૃત્ત્યર્થં ચિકિત્સાપણ્યવિક્રયમ્| તે હિત્વા કાઞ્ચનં રાશિં પાંસુરાશિમુપાસતે| રોગાખ્યાન્દારુણાન્પાશાનન્તકાન્તિકકર્ષિણઃ| યશ્છિત્વા યચ્છતિ પ્રાણાન્દાતા નાસ્ત્યેવ તત્સમઃ| ન જીવિતપ્રદાનાદ્ધિ દાનમન્યદ્વિશિષ્યતે| તસ્માદુપાચરેત્ સ્વેન સ્વેન નિઃસ્વતપસ્વિનઃ||૯૩||

ભિષજાપિ સર્વ આતુરાઃ સ્વસુતા ઇવ પાલ્યાઃ| યે મનુષ્યા વૃત્યર્થં ચિકિત્સાપણ્યસ્ય વિક્રયં કુર્વતે તે સ્વર્ણરાશિં ત્યક્ત્વા પાંસુરાશિમુપાસતે સેવન્તે| કિઞ્ચ, વૈદ્યેન સમો દાતા નાસ્તિ| યો રોગાખ્યાન્ દારુણાન્ પાશાન્ છિત્ત્વા પ્રાણાન્ યચ્છતિ દદાતિ| કિમ્ભૂતાન્ પાશાન્ ? અન્તકસ્ય મૃત્યોરન્તિકં નિકટં યે કર્ષન્તિ તાન્| ન જીવિતપ્રદાનાદિત્યાદિ વ્યાખ્યાસમમ્| જીવિતપ્રદાનાદન્યદ્દાનં ન વિશિષ્ટમ્| યસ્માદેવં તસ્માન્નિઃસ્વાન્ તપસ્વિનશ્ચ સ્વેન સ્વકીયેન સ્વેન ધનેન વૈદ્ય ઉપાચરેત્| પરો ભૂતદયા ધર્મ ઇતિ મત્ત્વા ચિકિત્સિતે| વર્તતે યઃ સ સિદ્ધાર્થઃ સુખમત્યન્તમશ્નુતે|| ઇતિ ચરકઃ| ભૂતદયા ચ પરો ધર્મ એવં જ્ઞાત્વા ચિકિત્સિતે યો વર્તતે સિદ્ધાર્થઃ સોઽત્યન્તં સુખમશ્નુતે-ઇતિ જેજ્જટઃ|| ૯૩||

Adhikarana cikitsitasAphalyam (94) · Śloka 94

સત્ત્વાર્થમીહમાનસ્ય વૈદ્યસ્યૈવં મહામતેઃ| વર્ત્તતે સન્નિધાનેન નિયતં સિદ્ધિદેવતાઃ| ક્વચિદ્ધર્મઃ ક્વચિન્મિત્રં ક્વચિદર્થઃ ક્વચિદ્યશઃ| કર્માભ્યાસઃ ક્વચિચ્ચેતિ ચિકિત્સા નાસ્તિ નિષ્ફલા| નિત્યમાદરવાન્ વૈદ્યસ્તસ્માદાર્ત્તાનુપાચરેત્| પ્રાણાન્ સહાત્મનઃ કીર્ત્ત્યા નિહન્ત્યેષામનાદરાત્||૯૪||

એવં સત્ત્વાર્થં ન ત્વાત્માર્થમીહમાનસ્ય ચેષ્ટમાનસ્ય મહામતેર્વૈદ્યસ્ય સિદ્ધ્યાખ્યા દેવતાઃ નિયતં સન્નિધાનેન વર્ત્તન્તે| ક્વચિદ્ધર્મ ઇત્યાદિ વ્યાખ્યાસમમ્| એષામર્ત્તાનાં પ્રાણાન્ નિહન્તીતિ સમ્બન્ધઃ|| ૯૪||

Adhikarana vaidyavRuttiH (95) · Śloka 95

સર્વત્ર મૈત્રી કરુણાતુરેષુ નિરામદેહેષુ નૃષુ પ્રમોદઃ| મનસ્યુપેક્ષાપકૃતિં વ્રજત્સુ વૈદ્યસ્ય સદ્દૃત્તમલં તનોતિ|૯૫|

સર્વત્ર મૈત્ર્યાદિકં વૈદ્યસ્ય સાધુવૃત્તં પર્યાપ્તં વિસ્તારયતિ| આતુરવિષયે કરુણા| નિરામદેહેષુ સ્વસ્થેષુ પ્રમોદઃ|| ૯૫||

Adhikarana karuNAmUrttervaidyasya nirupamattvam (96) · Śloka 95

સામિષેણાપિ ચિત્તેન જીવિતોચ્છેદકારિણઃ| યો નિહન્ત્યામયાન્ વૈદ્યઃ સોઽપિ કેનોપમીયતામ્| કિમુત નિરામિષેણ મનસા કરુણામૃદુના કૃપણવિશિષ્ટયોઃ સદૃશમાદરમુદ્વહતા| અતિગુરુબોધિસત્ત્વચરિતં સતતં વિદધ ચ્છમયતિ રોગજાલમપિ યોઽતિવિરોધમિથઃ||૯૫||

યો વૈદ્યઃ સામિષેણ સલોભેનાપિ ચિત્તેન જીવિતસ્યોચ્છેદકારિણ આમયાન્ નિહન્તિ સોઽપિ કેનોપમીયતામ્ ? યો વૈદ્યઃ કરુણામૃદુત્વાદિગુણેન મનસા મિથઃ પરસ્પરમતિવિરોધિ રોગજાલં શમયતિ સઃ કિમુત? આમિષં ભોગ્યવસ્તુ, કૃપણઃ ક્ષુદ્રઃ, વિશિષ્ટઃ કૃપણાદન્યઃ| તયોરુભયોરપિ સમમાદરમુદ્વહતા| કિમ્ભૂતો વૈદ્યઃ? યઃ સદૈવાતિગુરુબોધિસત્ત્વાનાં ચરિતં વિદધત્|| ૯૬||

Adhikarana ativirodharogajAlanidarshanam (97) · Śloka 97

દાહઃ શૂલં તૃડાધ્માનં ક્ષુત્ક્ષામત્વમરોચકમ્| કઃ પ્રાકૃતો જયેદ્રોગાન્ નિત્યમન્યોઽન્યરોધિનઃ||૯૭||

અતિવિરોધ રોગજાલમિત્યેતદેવ દાહઃ શૂલમિત્યાદિના પ્રદર્શ્યતે-દાહેતિશીતા ક્રિયા શૂલે સા સ્વલ્પાપિ મહાવિકારકરી| એવં તૄડાદિષ્વપિ યથાયથં વિરોધો વાચ્યઃ|| ૯૭||

Adhikarana sadRushalakShaNe bhinnakramanidarshanam (98) · Śloka 98

મારુતામગ્રહોન્માદમદાન્ સુસદૃશાકૃતીન્| કો જાનીયાચ્ચિકિત્સેદ્વા દૂરભિન્નક્રિયાક્રમાન્||૯૮||

મારુતાદીંશ્ચ સુસદૃશલક્ષણાન્ સુદૂરવિભિન્નક્રિયાક્રમાંશ્ચ કો વાલિશો યથાવસ્તુ જાનીયાત્| જ્ઞાત્વા વા કશ્ચિકિત્સિતું શક્નુયાત્|| ૯૮||

Adhikarana ataH prANAcAryaM pUjayet (99) · Śloka 99

પ્રાણાચાર્યં વેદપારં પ્રયાતં બુદ્ધ્યા યુક્તં પૂજયેન્નિત્યમસ્માત્| યસ્મિન્યસ્ય પ્રાણયાત્રાનિબદ્ધા તસ્મૈ યચ્છન્ કો ધનાનાં ધનાયેત્||૯૯||

પ્રાણાચાર્યમિતિ| અસ્માત્ કારણાદાયુર્વેદપારઙ્ગતં બુધ્યા યુક્તં ચ પ્રાણાચાર્યં નિત્યમેવ ધનદાનાદિના પૂજયેત્| યસ્ય ધનિનો પ્રાણાચાર્યે સર્વા પ્રાણયાત્રા નિબદ્ધા સ્થિતા તસ્મિન્યચ્છન્ ધનાનિ કો મૂઢો ધનાનાં ધનાયેદ્ ધનાશાં કુર્યાત્| ધનાયેદિત્યશનાયાદિસૂત્રે નિપાત્યતે|| ૯૯||

Adhikarana AyurvedatantraracanetihAsaH (100) · Śloka 100

આયુર્વેદં શ્લોકલક્ષેણ પૂર્વં બ્રહ્માઽઽમ્નાસીદગ્નિવેશાદયસ્તુ| કૃત્સ્નજ્ઞેયપ્રાપ્તસારાઃ સ્વતન્ત્રા સ્તસ્યૈકૈકં નૈકધાઽઙ્ગં વિતેનુઃ||૧૦૦||

પૂર્વં બ્રહ્મા શ્લોકાનાં લક્ષેણાયુર્વેદમાઽઽમ્નાસીત્| તસ્માદગ્નિવેશાદયઃ કૃત્સ્નજ્ઞેયપ્રાપ્તસારાઃ સ્વતન્ત્રાશ્ચ સન્તસ્તસ્યાયુર્વેદસ્ય કાયબાલાદ્યઙ્ગમેકૈકમનેકધા વિતેનુરિતિ સ્થિતમ્|| ૧૦૦||

Adhikarana svetihAsanidarshanam (101) · Śloka 101

ભિષગ્વરો વાગ્ભટ ઇત્યભૂન્મે પિતામહો નામધરોઽસ્મિ યસ્ય| સુતોઽભવત્તસ્ય ચ સિંહગુપ્ત સ્તસ્યાપ્યહં સિન્ધુષુ લબ્ધજન્મા||૧૦૧||

ભિષગ્વર ઇતિ| મે તન્ત્રકર્ત્તુર્વાગ્ભટનામા પિતામહો ભિષજાં જ્યેષ્ઠોઽભૂત્| યસ્યાહમસ્મિ નામધરઃ| તસ્ય વાગ્ભટસ્ય સિંહગુપ્તનામા સુતોઽભવત્| તસ્યાપિ સિંહગુપ્તસ્યાહં સુતઃ સિન્ધુદેશે લબ્ધજન્મા|| ૧૦૧||

Adhikarana svanirmitatantrasvarUpanidarshanam (102) · Śloka 102

સમધિગમ્ય ગુરોરવલોકિતાત્ ગુરુતરાચ્ચ પિતુઃ પ્રતિભાં મયા| સુબહુભેષજશાસ્ત્રવિલોચનાત્ સુવિહિતઽઙ્ગવિભાગવિનિર્ણયઃ| પૂર્વોક્તમેવ વદતા કિમિવોદિતં સ્યા ચ્છ્રદ્ધાલુતુષ્ટિજનનં ન ભવત્યપૂર્વમ્| સઙ્ક્ષિપ્તસંશયિતવિસ્તૃતવિપ્રકીર્ણઃ કૃત્સ્નોઽર્થરાશિરિતિ સાધુ સ એવ દૃષ્ટઃ| આયુર્વેદોદધેઃ પારમપારસ્ય પ્રયાતિ કઃ| વિશ્વવ્યાધ્યૌષધિજ્ઞાનસારસ્ત્વેષ સમુચ્ચિતઃ||૧૦૨||

સમધિગમ્ય ઇતિ| મયા ચ અગ્નિવેશાદિકૃતાયુર્વેદાઙ્ગવિભાગવિનિશ્ચયો રચિતઃ| કથમિત્યત્રાહ-અવલોકિતાખ્યાદાદિગુરોઃ પ્રતિભાં બુદ્ધિવિકાસં સમધિગમ્ય| ન કેવલં તસ્માદેવ ગુરોર્યાવત્ ગુરુતરાચ્ચ પિતુઃ| કિમ્ભૂતાત્ પિતુરાહ-સુબહુભેષજં યચ્છાસ્ત્રં તદેવાશોષાર્થપરિજ્ઞાનહેતુત્વાદ્વિલોચનં યસ્ય| મયા ચ સ એવાગ્નિવેશાદિપ્રણીતોઽર્થરાશિઃ કૃત્સ્નઃ સર્વઃ સાધુ કૃત્વા ચ દૃષ્ટો નિબદ્ધઃ| યતઃ પૂર્વોદિતમવિશિષ્ટમેવ વદતા ન કિઞ્ચિદુદિતં ભવતિ| અત્યન્તાપૂર્વં ચોચ્યમાનં શ્રદ્ધાલૂનાં તુષ્ટિજનનં ન ભવત્યતઃ સ એવ સાધુ દૃષ્ટઃ| યતસ્તેષામગ્નિવેશાદીનામર્થરાશિઃ સઙ્ક્ષિપ્તસંશયિતત્વાદિદોષયુક્તઃ અતથાભૂતોઽપિ પ્રતિભાત્યતઃ સ એવ મયા સાધુ દૃષ્ટઃ| એષ ચાસ્મત્તન્ત્રો વિશ્વસ્ય જગતો વ્યાધીનામૌષધાનાં ચ સાર ઉત્કૃષ્ટો ભાગઃ સમુચ્ચિતઃ| કૃત્નસ્ય ત્વાયુર્વેદસાગરસ્યાપારસ્યાનન્તસ્ય કઃ પારં પ્રયાતિ|| ૧૦૨||

Adhikarana AtmatantropAdeyatAnidarshanam (103) · Śloka 103

સ્મૃત્વેદમુદિતં પૂર્વં શ્રુત્વેદાનીં દ્વયોઃ પુનઃ| સ્મર્ત્તુઃ શ્રોતુશ્ચ સુતરાં શ્રદ્ધાતું કસ્ય યુજ્યતે| અથવા શ્રુતમપ્યેતત્ સ્મર્ત્તુરેવ ક્રમાગતમ્| અભિધાતૃવિશેષેણ કિં તથાપિ પ્રયોજનમ્| ઊર્ધ્વમેતિ મદનં ત્રિવૃતાધો- વસ્તુમાત્રક ઇતિ પ્રતિપાદ્યે| મદ્વિધો યદિ વદેદથવાઽત્રિઃ કથ્યતાં ક ઇવ કર્માણિ ભેદઃ| સાધ્વસાધ્વિતિ વિવેકવિયુક્તો લોકપઙ્ક્તિકૃતભક્તિવિશેષઃ| બાલિશો ભવતિ નો ખલુ વિદ્વાન્ સૂક્ત એવ રમતે મતિરસ્ય||૧૦૩||

સ્મૃત્વેત્યાદિના આત્મતન્ત્રસ્યોપાદેયતામાચષ્ટે| ઇદં ચાર્થજાતમેકેન બ્રહ્માદિના સ્મૃત્વોદિતં પૂર્વકાલે ચોદિતમ્| અન્યેન ત્વસ્મદાદિના શ્રુત્વોદિતમુક્તં સમ્પ્રતિ ચોક્તમ્| એતયોરુભયોઃ કસ્ય શ્રદ્ધાતું યુજ્યતે| અસાક્ષાત્કરત્વે સમે એકસ્યોપરિ કઃ પક્ષપાતઃ| અથવા ઉભયોઃ શ્રદ્ધાતું કસ્ય યુજ્યત ઇતિ કાક્વા યેન શ્રુત્વેદાનીં ચોક્તં તસ્યૈવ યુક્તં ન ત્વિતરસ્ય| યસ્માદ્યથાનુભવાવસ્થાસ્મૃતિર્દ્દુરુપપાદા| કસ્યાપિ કાલાતિક્રમાત્ સંસ્કારભ્રંશ ઇતિ| કણ્ઠોક્ત્યા તુ સમ-મેવાનૌદ્ધત્યેન શ્રુતં ભવિષ્યતીત્યૂર્ધ્વમેતીત્યાદિના પ્રદર્શ્યતે| અથૈવ કશ્ચિદાહ યદદ્યતનસ્ય શ્રુતં તત્ સ્મર્તુરેવ સમ્બન્ધિનઃ ક્રમાદાયાતમ્| તત્ સ્મર્તુર્દોષાભાવસૂચનાન્મયા કૃતેઽપિ ભ્રમાદિવિનાશખ્યાપનમેવ| એવમાત્મન એવ પરમસાધુત્વં વર્ણિતં ભવતીતિ| એવમપિ ભવતા કૃતેઽસ્મિન્નશ્લીલાદિદોષાશઙ્કા સ્યાદિત્યત આહ અભિધત્રિતિ| અભિધાતૃવિશેષણ કિં પ્રયોજનં ભવતિ? પ્રામાણિકેન હ્યર્થક્રિયાબિનિવેષ્ટવ્યા| અત્ર ચોર્ધ્વમેતિ મદનમિત્યાદૌ વસ્તુમાત્રે પ્રતિપાદ્યે યદિ મદ્વિધો વદેદથવાઽત્રિર્વદેત્ કથ્યતાં કર્મણિ કો વિશેષઃ? સાધ્વસાધ્વિતિ વિવેકરહિતો લોકપઙ્ક્ત્યૈવૈકત્ર કૃતભક્તિવિશેષો બાલિશ એવૈવં ભવતિ, ન તુ વિદ્વાન્| અસ્ય તુ વિદુષઃ પક્ષપાતેન વિના સૂક્ત એવ મતી રમતે|| ૧૦૩||

Adhikarana samAptisUcakaM ma~ggalam (104-50) · Śloka 50

ઇતિ મુનિવચનાનાં જીવિતોપાશ્રયાણા મભીલષિતસમૃદ્ધૌ કલ્પવૃક્ષોપમાનામ્| યદુદિતમિહ પુણ્યં કુર્વતો મેઽનુવાદં ભવતુ વિગતરોગો નિર્વૃતસ્તેન લોકઃ||૧૦૪|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે વાજીકરણ વિધિર્નામ પઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ||૫૦||

ઇત્યેતેન નિશ્શેષતન્ત્રોક્તપ્રકારેણ મુનિવચાનાનામનુવચનં કુર્વતો મમ યત્ પુણ્યમુદિતં સઞ્જાતં તેન પુણ્યેન લોકો વિગતરોગો નિર્વૃતશ્ચ ભવતુ| કિમ્ભૂતાનાં મુનિવચનાનામાહ-જીવિતસ્યાવાષ્ટમ્ભકાનાં તથા કલ્પવૃક્ષસદૃશાનામનભિલષિતસમૃદ્ધાવિતિ|| ૧૦૪|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયા મુત્તરતન્ત્રે પઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ ઇત્યષ્ટમં વાજીકરણમઙ્ગં સમ્પૂર્ણમ્