12. vartmarōgapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha vartmarogapratiShedho nAma dvAdasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વર્ત્મરોગપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ઉક્તક્રમેણૈવ વર્ત્મરોગપ્રતિષેધાધ્યાયં વ્યાખ્યાતુમારભતે||૧||

Adhikarana kRucCronmIle auShadham (2) · Śloka 2

કૃચ્છ્રબોધે પુરાણં ઘૃતં દ્રાક્ષાકલ્કક્વાથસિદ્ધં શર્ક રાવચૂર્ણિતં રાત્રૌ પાયયેત્| સ્નિગ્ધાંશ્ચ નસ્યધૂમાઞ્જનતર્પ ણપુટપાકાન્ પ્રયોજયેત્ વાતહરદ્રવ્યકલ્પિતાંશ્ચ વસ્તીન્ ક્ષીરસ્વિન્નૈરેરણ્ડપલ્લવૈઃ સ્વેદં ચ વર્ત્મનામ્||૨||

કૃચ્છ્રબોધાખ્યે વર્ત્મરોગે પ્રરાણં દ્રાક્ષાયાઃ ક્વાથેન તસ્યા એવ ચ કલ્કેન સિદ્ધં શક્રરયાવચૂર્ણિતં ભિષગાતુરં રાત્રૌ પાયયેત્| અત્ર ચ સ્નિગ્ધાન્ નસ્યાદીન્ વાતહરદ્રવ્યસિદ્ધાન્ બસ્તીન્ ક્ષીરસ્વિન્નૈરેરણ્ડપલ્લવૈવર્ત્મનાં સ્વેદઞ્ચ પ્રયોજયેત્||૨||

Adhikarana kRucCronmIle dAhakarma (3) · Śloka 3

એવમશાન્તૌ મુદ્ગમાત્રાન્તરૈઃ પદૈરગ્નિના ત્વગ્દાહં બિન્દુ ભિરાચરેત્||૩||

એવં કૃતેઽપ્યશાન્તૌ સત્યામગ્નિના બિન્દુર્ભિર્મુદ્ગમાત્રાન્તરૈઃ પદૈસ્ત્વગ્દાહમાચરેત્| બિન્દુભિરિતિ ત્વગ્દાહકરણે શરાદીનાં મુખસ્પર્શેન વર્ત્મનોર્બિન્દ્વાકૃતિર્દાહો યોજ્યો મુદ્ગમાત્રૈર્વ્યવહિતૈઃ પદૈરિતિ પ્રદર્શિતમ્||૩||

Adhikarana kumBIkAcikitsA (4) · Śloka 4

કુમ્ભીકાપિટકાસુ વર્ત્મ લિખિત્વા સૈન્ધવેનાનુપ્રતિ સાર્ય પટોલામલકમધુકક્વાથેન સેચયેદ્ ઘૃતેન ચ||૪||

નિમિષવાતહતૌ વર્જયેદિત્યુક્તમ્| કુમ્ભીકાખ્યાસુ પિટકાસુ વર્ત્મ લિખિત્વા સૂક્ષ્માભી રેખાભિઃ સમં વિદાર્ય પશ્ચાત્સૈન્ધવેન પ્રતિસારણં પટોલાદિક્વાથેન ઘૃતેન ચ સેકં ચ||૪||

Adhikarana pittaraktokliShTayoshcikitsA (5) · Śloka 5

પિત્તરક્તોત્ક્લિષ્ટયોર્મધુરૌષધસિદ્ધેન સર્પિષા સ્નિગ્ધસ્ય સિરાં વિધ્યેત્| વિરેચયેચ્ચૈનં ત્રિવૃત્ક્વાથવતા ત્રિફલા કલ્કેન| ત્રિફલાક્વાથયુક્તેન વા બ્રાહ્મીચૂર્ણેન| ચન્દ નોશીરમધુકમૃદ્વીકાપુનર્નવબૃહતીમલસિદ્ધં તૈલં નાવયેત્| લિખિતે ચ વર્ત્મનિ સ્રુતરક્તે યષ્ટ્યાહ્વનિર્યૂહેણ પ્રક્ષાલનમ્| ચન્દનશૃતં પયઃ પરિષેકઃ| શીતસ્નિગ્ધાશ્ચ શિરોવક્ત્રલેપઃ||૫||

પિત્તોત્ક્લિષ્ટે રક્તોત્ક્લિષ્ટે ચ શિરોવક્ત્રલેપાન્તં યથાયોગં કાર્યમ્| લાઘવાય ક્રમભઙ્ગઃ|| ૫||

Adhikarana pakShmashAtacikitsA (6) · Śloka 6

પક્ષ્મશાતે રોમકૂપાન્ સૂચ્યગ્રેણ કુટ્ટયોજ્જલૌકોભિર્વા ગ્રાહયેત્| પયસેક્ષુરસેન વા વમનમ્| સ્વાદુશીતસ્કન્ધ સાધિતં સર્પિર્નાવનમ્| કાકજઙ્ઘાં રોહિતમત્સ્યમાંસં ચ કાકશોણિતભવિતમન્તર્ધૂમં દગ્ધં ચૂર્ણાઞ્જનં કુર્યાત્| સઞ્ચૂર્ણ્ય પુષ્પકાસીસં ભાવયેત્ સુરસારસૈઃ| તામ્રે દશાહં પરમં પક્ષ્મશાતે તદઞ્જનમ્||૬||

પક્ષ્મશાતે વ્યાખ્યાસમમ્| સૂચ્યગ્રં સૂચિપ્રાન્તં તેનાઘાતૈઃ કુટ્ટયત્ ચ્યુતાનાં રોમ્ણાં સુષિરાણિ તુદેત્| પયસેક્ષુરસેન વા વમનમિત્યત્ર વમનદ્રવ્યયુક્તેનેતયર્થાત્ ગમ્યતે| સ્વાદુશીતસ્કન્ધઃ શતાવરીજીવન્ત્યાદિઃ| (સઞ્ચૂર્ણ્યેતિ| પુષ્પકાસીસં તત્સંજ્ઞમૌષધં સઞ્ચૂર્ણ્ય ચૂર્ણયિત્વા સુરસારસૈઃ સુરસાયાસ્તુલસ્યાઃ સ્વરસૈઃ સહ તામ્રે તામ્રભાજને દશાહં દશ દિવસાન્ દશાહમિત્યસ્યાત્યન્તસંયોગે દ્વિતીયા| ભવયેત્ મર્દયેત્| પુષ્પકાસીસં પુત્રઞ્ચારીતિ ભાષાયામ્| તત્ પક્ષ્મશાતે પરમં શ્રેષ્ઠમઞ્જનમ્ ) ||૬||

Adhikarana pothakIcikitsA (7) · Śloka 7

પોથકીર્વિલિખ્ય શુણ્ઠીસૈન્ધવમાગધિકાચૂર્ણૈઃ પ્રતિસાર્ય પ્રક્ષાલ્ય ચોષ્ણામ્ભસા ખદિરસારાઢકીશિગ્રુપત્રક ષાયેણ સેચયેત્| તતશ્ચામ્રજમ્બૂપ્રવાલક્વાથેનાઽશ્ચ્યોતનમ્| ત્રિફલાખદિરસારોદકેન વા મધુસંયુક્તેન| વિડ ઙ્ગલાક્ષાદાર્વીત્વગ્ગૈરિકાલમનોહ્વાચૂર્ણઃ ક્ષૌદ્રાન્વિતોઽઞ્જનમ્||૭||

પોથકીર્વિલિખ્યેત્યાદિ| ખદિરસારઃ ખદિરકાષ્ઠં| આઢકી તુવરી| આમ્રઃ સહકારઃ| જમ્બૂઃ પ્રસિદ્ધસ્તયોઃ પ્રવાલાનામ્ ક્વાથેન| મધુયુક્તેન ત્રિફલાદિક્વાથેન વાશ્ચ્યોતનમ્| વિડઙ્ગાદિચૂર્ણઃ ક્ષૌદ્રાન્વિતોઽઞ્જનમ્||૭||

Adhikarana pothakIcikitsAvisheShaH (8) · Śloka 8

એવમપ્યનુપશમે જલૌકસો યોજયેત્| પુનઃ પુનર્વા લેખયેત્| પરિષેકઞ્ચ ત્રિફલામધુકદ્વિહરિદ્રાકષાયેણ મધુયુક્તેન કુર્યાત્| મુસ્તશર્કરાકપિત્થપત્રામ્બુના વા||૮||

એવં કૃતેઽપ્યનુપશમે અશાન્તૌ જલૌકસૌ યોજયેત્ તાભિર્દુષ્ટરક્તમહપરેદિત્યર્થઃ| મધુયુક્તેન ત્રિફલાદિકષાયેણ પરિષેકં કુર્યાત્| દ્વિહરિદ્રા પિણ્ડહરિદ્રા દારુહરિદ્રા ચ| મુસ્તાદ્યમ્બુના વા પરિષેકં કુર્યાત્| કપિત્થો દધિત્થઃ||૮||

Adhikarana kaPotkliShTavartmacikitsA (9) · Śloka 9

કફોત્ક્લિષ્ટં વર્ત્મ લિખિત્વા સૈન્ધવકાસીસપિપ્પલીમ નશ્શિલારસાઞ્જનચૂર્ણૈર્મધુમદ્ભિઃ પ્રતિસારયેત્| કફઘ્નાનિ ચ વમનધૂમનાવનાઞ્જનાન્યાહારવિધિશ્ચ વર્ત્મોપક્લેદે કાસીસલવણસુમનોમુકુલરસાઞ્જનૈર્વર્ત્તિરઞ્જનમ્||૯||

કફોત્ક્લિષ્ટં ઇતિ ચૂર્ણૈરિતિ બહુવચનમવિવક્ષિતમ્| વર્ત્મોપક્લેદઃ કફોત્ક્લિષ્ટ એવ વિજ્ઞેયઃ||૯||

Adhikarana lagaNacikitsA (10) · Śloka 10

લગણં કફોત્ક્લિષ્ટવત્ સાધયેત્| અશામ્યત્યગ્નિના દાહો વમનં વિરેચનં ચ| પિપ્પલીમધુકનિમ્બજ્યોતિષ્મતીદેવ દારુવિડઙ્ગપ્રિયઙ્ગુત્રિફલાકુષ્ઠશતાહ્વાસૈન્ધવૈઃ સિદ્ધં તૈલં નાવયેત્| તીક્ષ્ણાવપીડાઞ્જનકવલાંશ્ચ વિદધ્યાદુષ્ણો પચારં ચ||૧૦||

લગણમિતિ| યોતિષ્મતી કઙ્ગુણિકા| અવપીડાદિકં સૂત્રોક્ત લક્ષણમ્|| ૧૦||

Adhikarana utsa~gginIcikitsA a~jjananAmikAcikitsA ca (11) · Śloka 2

ઉત્સઙ્ગપિટકામઞ્જનનામિકાં ચ ભિત્વા નિષ્પીડ્ય ચો લ્લિખિતાં તગરૈલાસૈન્ધવનોપાલીચૂર્ણેન સક્ષૌદ્રેણ પ્રતિસા રયેત્| હરિદ્રામધુકપટોલલોધ્રઃ સમાક્ષિકઃ પરિષેકઃ||૨||

ઉત્સઙ્ગપિટિકામિત્યાદિ| ભેદઃ કાણ્ડવચ્છસ્ત્રનિક્ષેપઃ| નેપાલી મનશ્શિલા| પ્રતિસારયેલ્લિમ્પેત્| અર્શશ્ચ વર્જયેદિત્યુક્તમ્||૧૧||

Adhikarana bisavartmAdiShu cikitsA (12) · Śloka 12

બિસવર્ત્માદિષુ બહલવર્ત્માન્તેષુ સૈન્ધવં પ્રતિસારણમ્| બિસશ્લિષ્ટવર્ત્મનોસ્તથાનુપશમેઽગ્નિના ક્ષારેણ વા દહનમ્||૧૨||

બિસવર્ત્માદિષ્વિતિ સપ્તસુ| તત્ર વિશેષો વિસશ્લિષ્ટયોઃ| તથેતિ સૈન્ધવપ્રતિસારણેનાનુપશમે અગ્નિક્ષારયોરન્યતરેણ દહનમ્||૧૨||

Adhikarana kukUNakacikitsA (13) · Śloka 13

કુકૂણકે નિમ્બપત્રત્રિફલાખદિરમૂલકલ્કવિપક્વં સર્પિર્ધાત્રી પાયયિત્વા સૈન્ધવસર્ષપોપકુલ્યાયષ્ટ્યાહ્વવ તોષ્ણોમ્ભસા વામયેત્| પિપ્પલીદ્રાક્ષાભાયાનિર્યૂહેણ વિરેચયેત્| સ્તનૌ ચાસ્યા માગધિકામુસ્તાદ્વિરજનીકલ્કે નાલિપ્યોદ્વર્તયેત્| ધૂપયેચ્ચ સઘૃતૈઃ સિદ્ધાર્થકૈઃ| પાયયેચ્ચૈનાં પટોલમુસ્તમૃદ્વીકાગુડૂચીત્રિફલાકષાયમ્| બાલસ્ય વર્ત્મની લિખિત્વા મધુસૈન્ધવરસાઞ્જનૈઃ પ્રતિ સાર્યામલક્યશ્મન્તકજમ્બૂપલ્લવક્વાથેન પ્રક્ષાલયેત્| જલૌકોભિર્વા ગ્રાહયેત્| વેદનાયાં તુ કુષ્ઠગુડૂચીકલ્કો દકેન સગુડક્ષૌદ્રેણ પરિષેકો મૂર્ધાનં ચાસ્ય કટુતૈલે નાભ્યજ્ય પાઠાકલ્કેન પ્રલિપ્યાર્જુનબિલ્વનિર્ગુણ્ડીમાર્ક વતક્કારીસૈર્યકકાર્પાસીમાલતીપત્રનિર્યૂહેણ સેચયેત્| મરિચવિડઙ્ગહરિદ્રાકલ્કસિદ્ધં તૈલં પ્રતિમર્શઃ| મૂર્વાતામ્રરજસી સ્તન્યપિષ્ટે પિણ્ડાઞ્જનમ્| શઙ્ખમનશ્શિલા સૈન્ધવરસાઞનક્ષૌદ્રૈર્વા રસક્રિયા| લોહશિવાટિકામૃદઃ કપાલેઽનેકશઃ પ્રતપ્તાઃ સ્તન્યેન નિર્વાપિતાઃ શ્લક્ષ્ણચૂર્ણમઞ્જનમ્| લાક્ષાવેલ્લમનઃશિલાલગૈરિકદાર્વીત્વગ્ભિર્વા| પુનઃ પુનશ્ચ ધાત્રીં વમનવિરેચનૈરુપપાદયેત્||૧૩||

કુકૂણકનામ્નિ રોગે બાલસ્ય ધાત્ર્યા નિમ્બપત્રાદિના સર્પિસ્સૈન્ધવાદિયુક્તેનોષ્ણામ્ભસા વમનં પિપ્પલ્યાદિ નિર્યૂહેણ વિરેચનં ચોચ્યમાનં સુબોધમ્| અસ્યાશ્ચ ધાત્ર્યા સ્તનૌ માગધિકાદિભિરાલિપ્યોદ્વર્તયેત્| સઘૃતૈર્ઘૃતસહિતૈઃ સિદ્ધાર્થકૈર્ધૂપયેચ્ચ| સિદ્ધાર્થકઃ સર્ષપઃ| એનાં ધાત્રિં પટોલાદિકષાયં ચ પાયયેત્| ઇતિ ધાત્ર્યા બાલોપકારાય ક્રિયા| બાલસ્યેતિ| પરં તુ બાલસ્ય વર્ત્મલેખનપ્રતિસારણપ્રક્ષાલન જલૌકસો યોજ્યાઃ વેદનાયાં રુજાયામર્થાદિતિમાત્રાયં તુ બાલસ્ય ગુડક્ષૌદ્રસહિતેન કુષ્ઠાદિકલ્કોદકેન પરિષેકઃ| અસ્યેતિ બાલસ્ય મૂર્ધાનંશિરઃ| સુબોધમ્| કાતુશબ્દેન સર્ષપા ઉચ્યન્તે| મરિચાદીનાં કલ્કેન સિદ્ધં તૈલં પ્રતિમર્શો નસ્યમ્| વ્યાખ્યાસમમ્| પિણ્ડાઞ્જનં વર્તિઃ| દ્રવઘૃષ્ટા રસક્રિયા| ક્ષૌદ્રે ક્ષિપ્તશ્ચૂર્ણોદ્રવાઞ્જનમ્| લોહમયઃ| શિવાટિકા કાકોદુમ્બરિકા| મૃત્ ગૈરિકમ્||૧૩||

Adhikarana pakShmoparodhacikitsA (14) · Śloka 14

પક્ષ્મોપરોધે સમુપચિતં વર્ત્મ લેખનેનોત્ક્લિષ્ટં રક્તં વિસ્રાવણેન સશોફં શિરોવિરેકકવલવમનૈર્યાપયેત્| પ્રવૃદ્ધેષુ તુ રોમસુ વિશુદ્ધદેહસ્ય સહિષ્ણોર્ભ્રુવોઽધસ્તાદ્ દ્વૌ ભાગૌ પક્ષ્માન્તાદ્ભાગમેકં સમુત્સૃજ્ય યવમાત્રં તદાકૃતિ તિર્યક્ છેદયેદા્દ્રવાસસા ચ રક્તં ગૃહ્ણીયાત્| તતસ્તનુભૂતે રક્તે ક્ષૌમસૂત્રેણ બાલેન વા ધનુર્વક્રયા સૂચ્યા મુદ્ગમાત્રાન્તરૈઃ પદૈઃ સીયેત્| તતોઽસ્ય લલાટે પટ્ટં બદ્ધ્વા તન્સીવનસૂત્રં તત્ર સૂચીપદૈર્નાતિગાઢશ્લ થમાસજ્જેત્| શતધૌતઘૃતેન ચાસ્ય સક્ષૌદ્રેણ કવલિકાં દદ્યાત્| ન ચૈતદ્ બધ્નીયાત્| વ્રણવેદનાયાં વસ્ત્રબદ્ધેન યષ્ટી મધુકચૂર્ણેન સંસ્કૃતં સર્પિઃ પરિષેકો વટાદિકષાયાશ્ચ સક્ષીરાઃ| પઞ્ચમે ષષ્ઠે વાહનિ સ્થિરીભૂતેષુ શસ્ત્રપદેષુ સીવનસૂત્રમવલમ્બકાચ્છિત્વાઽપનયેત્| વ્રણં ચ સ્વર્ણ ગૈરિકરજસાઽવચૂર્ણયેત્| તીક્ષ્ણનસ્યાઞ્જનાનિ ચાવચા રયેત્| અત્યુત્ક્ષિપ્તે તુ સૂત્રે શ્વયથુઃ સ્યાત્| તત્ર મૃદુઃ સ્વેદઃ સ્નૈહિકં ચ નસ્યમ્| નિર્ભુજ્ય વા વર્ત્મદોષોપહતાં વલી વિલિખ્ય તમ્બુરૂ વક્રકુશાભયાવીજાન્યતમકલ્કેન પ્રતિસારયેત્| ક્ષારેણ વા દહેત્તપ્તયા વા શલાકયા| ઉપપક્ષ્માણિ તુ લાક્ષારસેન લક્ષયિત્વા સન્દંશેનોદ્ધૃત્ય તનુસૂચ્યગ્રેણાગ્નિવર્ણેન રોકૂપાન્ દહેત્| તતશ્ચ પૂર્વવત્ પરિષેકો નાવનં ચ||૧૪||

પક્ષ્મોપરોધે સમુપચિતાદિરૂપે વર્ત્મનિ વિશેષેણ વિલેખનાદિક્રિયાવિશેષઃ| પ્રવૃદ્ધેષુ તુ રોમસુ પક્ષ્મોપરોધે પક્ષ્મણામૂર્ધ્વગાનાં ભ્રુવશ્ચ યદન્તરં તન્ત્રિભાગૈર્વિકલ્પ્યમ્| તતો દ્વૌ ભાગૌ ભ્રુવોઽધસ્તાત્ ત્યક્ત્વા યવમાત્રં યવા કૃતિં ચ તિર્યક્ છેદં શસ્ત્રેણ દદ્યાદ્રક્તં ચાર્દ્રવાસસા ગૃહ્ણીયાત્| તતોઽનન્તરં તનુભૂતેઽસ્રો વહનેન સ્વલ્પીભવતિ| ધનુર્વક્રા સૂચી શસ્ત્રવિધાવુક્તા| એવં સ્યૂતે વર્ત્મવ્રણે યત્સીવનસૂત્રં તચ્છિરસિ પૃથગ્બદ્ધં પટ્ટં સીવન્યા નાતિગાઢશ્લથમાસઞ્ચેત્| ચિરગૃહીતે ચ સૂત્રે કવલિકાં ચૈલખણ્ડિકાં વ્રણસ્યોપરિ દદ્યાત્| એતિદિતિ પ્રકૃતં વર્ત્મ| વટાદિકષાયાશ્ચ સક્ષીરાઃ પરિષેકા ઇતિ સમ્બધ્યતે| સુબોધમ્| અવલમ્બકં શિરઃ પટ્ટકં યન્ત્રતયા સીવનસૂત્રસ્યાસઞ્જનાર્થં પૂર્વમુક્તમ્| સ્વર્ણગૈરિકો ગૈરિકવિશેષઃ| નાતિગાઢશ્લથમાસઞ્જેદિત્યુક્તમતસ્તદન્યથાત્વે દોષમાહ| સૂત્રે ત્વત્યુત્ક્ષિપ્તે સતિ ગાઢત્વાચ્છ્વયથુઃ સ્યાત્| તત્રેતિ શ્વયથૌ| સ્નૈહિકં નસ્યં નસ્યવિધાવુક્તમ્| નિર્ભુજ્યેત્યન્તઃ પરિવર્ત્ય| દોષોપતપ્તા વલી શ્વયથુકારણાધિષ્ઠિતમાંસરાજિઃ| ઉપપક્ષ્માણિ યાન્યન્યાનિ વેત્યુક્તાનિ| પક્ષ્મોપરોધે તાનિ લાક્ષારસેન યાવકેન લક્ષયિત્વા સાભિજ્ઞાનીકૃત્ય| પૂર્વવદિતિ વ્રણવત્||૧૪||

Adhikarana alajyarbudayoshcikitsA (15) · Śloka 15

બાહ્યાલજેર્ભિન્નલિખિતસ્ય ક્ષારેણાગ્નિના વા દાહો વ્રણવચ્ચોપચારઃ| અર્બુદસ્ય ચ સ્વિન્નસ્યામૂલચ્છિન્નસ્ય લિખિતપ્રતિસારિતસ્ય ચેતિ| ભવન્તિ ચાત્ર નિવાતેઽધિષ્ઠિતસ્યાપ્તૈઃ શુદ્ધસ્યોત્તાનશાયિનઃ| બહિઃ કોષ્ણામ્બુતપ્તેન સ્વેદિતં વર્ત્મ વાસસા| નિર્ભુજ્ય વસ્ત્રાન્તરિતં વામાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલીધૃતમ્| ન સ્રંસતે ચલતિ વા વર્ત્મૈવં સર્વતસ્તતઃ| મણ્ડલાગ્રેણ તર્ત્તિર્યક્કૃત્વા શસ્ત્રપદાઙ્કિતમ્| લિખેત્તેનૈવ પત્રૈર્વા શાકશોફાલિકાદિજૈઃ| ફેનેન તોયશશોર્વા પિચુના પ્રમૃજન્નસૃક્| સ્થિતે રક્તે સુલિખિતં સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારયેત્| યથાસ્વમુક્તૈરનુ ચ પ્રક્ષાલ્યોષ્ણેન વારિણા| ઘૃતેન સિક્તમભ્યક્તં બધ્નીયાન્મધુસર્પિષા| ઊર્ધ્વાધઃ કર્ણયોર્દત્વા પિણ્ડી ચ યવસક્તુભિઃ| તૃતીયેઽહનિ મુક્તસ્ય પરિષેકં યથાયથમ્| કુર્યાચ્ચતુર્થે નસ્યાદીન્ મુઞ્ચેદેવાહ્નિ પઞ્ચમે||૧૫||

બાહ્યાલજેર્વ્યાખ્યાસમમ્| અર્બુદસ્ય ચ સ્વિન્નચ્છિન્નાદિરૂપસ્ય સતો વ્રણવદુપચાર ઇતિ સમ્બધ્યતે| ગતાનુગતિકા| નિવાત ઇત્યાદિનાઽર્બુદસ્ય ક્રમેણ સ્વેદાદિબિધાનમ્| શુદ્ધસ્ય કૃતવમનવિરેચનસ્ય નિવાતે વાતરહિતે પ્રદેશે આપ્તૈર્વિશ્વસ્તપુરુષૈરધિષ્ઠિતસ્યાલમ્બિતસ્ય ઉત્તાનશાયિનઃ કૃતોત્તાનશયનસ્યાદાવેવ કોષ્ણામ્બુતપ્તેન વાસસા બહિર્વર્ત્મ સંસ્વેદ્ય રક્તવિલાયનાર્થમેતત્| તતો વર્ત્માન્તર્નિર્ભુજ્ય કુટિલીકૃત્ય વાહ્યતો વિકાસ્ય વસ્ત્રાન્તરિતાભ્યાં વામહસ્માઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલીભ્યાં ધૃતં કુર્યાદિતિ શેષઃ| એવં ચ ધૃતં વર્ત્મ હસ્તાન્ન સ્રંસતે| ન વા ચલતિ| તતોઽનન્તરં તદ્વર્ત્મ સર્વતઃ સાકલ્યેન મણ્ડલાઘ્રેણ તત્સંજ્ઞશસ્ત્રેણ તિર્યગ્વર્ત્માયામવૈપરીત્યેન શસ્ત્રપદાઙ્કિતં કિઞ્ચિદ્ વ્રણિતં કૃત્વા તેન મણ્ડલાગ્રેણૈવ લિખેત્| મણ્ડલાગ્રં નામ શસ્ત્રમુક્તં શસ્ત્રવિધૌ| અથવા શાકાખ્યસ્ય તરોઃ પત્રેણ શોફાલિકાદિપરુષપત્રેણ વા તોયરાશોઃ સમુદ્રસ્ય ફેનેન વા લિખેત્| પિચુના કાર્પાસચુલુકેનોત્પન્નમસૃક્ પ્રમૃજન્| (રક્તપ્રવૃત્ત્યા લેખિતુમશક્યત્વે તદુપાયમાહ-પિચુનાસૃક્ પ્રમૃજન્નિતિ| વસ્ત્રખણ્ડેનાન્તરાન્તરા પ્રકર્ષેણાસૃજઃ શોધનં કુર્વન્)| સુલિખિતં ચ રક્તે સ્થિતે રુદ્ધે સક્ષૌર્દ્રૈર્યથાસ્વમુક્તૈઃ પ્રયોગૈર્દોષવ્યાધ્યાદ્યનતિક્રમેણેતિ યથાસ્વશબ્દાર્થઃ| પ્રતિસારયેત્| અનુ પશ્ચાદુષ્ણેન વારિણા પ્રક્ષાલ્ય ક્ષાલયિત્વા ઘૃતેન સિક્તં મધુસહિતસર્પિષા ચાભ્યક્તં યવસક્તુભિઃ પિણ્ડી મધુસર્પિર્ભ્યામેવ વર્તિતાં દત્વા કર્ણયોરૂર્ધ્વમધશ્ચ યવપિણ્ડ્યા સહ વર્ત્મવ્રણબન્ધઃ સુકરો ભવતિ| તૃતીયેઽહ્નિ મુક્તબન્ધનસ્ય વર્ત્મનો યથાયથં દોષાદ્યનતિક્રમેણ પરિષેકં કૃત્વા પુનર્બધ્નીયાદિત્યેવકારાલ્લભ્યતે| (અનુ પ્રતિસારણાદનન્તરમુષ્ણેન વારિણા સુખોષ્ણજલેન પ્રક્ષાલ્ય સમ્યક્ ક્ષાલયિત્વા ઘૃતેન સર્પિષા સિક્તં કૃતપરિષેકં પશ્ચાન્મધુસર્પિષા મધુસહિતેન સર્પિષાઽભ્યક્તં કૃત્વા યવસક્તુભિઃ પિણ્ડી ચ દત્વા મધુસર્પિર્ભ્યામેવ વર્તિતં યવસક્તુપિણ્ડં ચ નિમ્નતાજનિતશૈર્થિલ્યપરિહારાર્થં વર્ત્મનોર્બહિર્વિન્યસ્ય| ઉક્તઞ્ચ- યવાનાં સક્તુભિઃ સૂક્ષ્મૈર્મધુસર્પિઃ પરિપ્લુતૈઃ| વર્ત્મપ્રમાણં પિણ્ડીં ચ દત્વા બન્ધનામાચરેત્|| ઇતિ| ઉભયોરપિ કર્ણયોરૂર્ધ્વાધ ઊર્ધ્વભાગેઽધોભાગે ચ ઊર્ધ્વાઽધોભાગગતેન દ્વિમુખેન ચૈલખણ્ડેન પૃષ્ઠે બધ્નીયાદિત્યર્થઃ| તૃતીયેઽહનિ બન્ધનાત્તૃતીયે દિવસે મુક્તસ્ય મુક્તબન્ધનસ્ય વર્ત્મનો યથાયથં યથાસ્વં પરિષેકં ઘૃતક્ષીરસ્વરસકષાયાદિભિરાશ્ચ્યોતનં કુર્યાત્| ચતુર્થે ચતુર્થદિવસે નસ્યાદીન્ કુર્યાત્| નસ્યમાદિર્યેષાં આદિશબ્દેન ધૂમકવલગણ્ડૂષપરિગ્રહઃ| પઞ્ચમદિવસે મોક્ષયેદેવ| પુનર્ન બધ્નીયાત્| અત્રૈવશબ્દેન તૃતીયેઽહનિ મુક્તસ્ય પરિષેકાનન્તરં બન્ધનં કાર્યમિતિ ચ સૂચિતમ્)|| ૧૫||

Adhikarana sulikhitavartmalakShaNam (16) · Śloka 16

સમં નખનિભં શોફકણ્ડૂઘર્ષાદ્યપીડિતમ્| વિદ્યાત્ સુલિખિતં વર્ત્મ ...................||૧૬||

સુલિખિતે પ્રતિસારણાદ્યુક્તં તચ્ચ સુલિખિતં ન જ્ઞાયતે તતસ્તલ્લક્ષણમુચ્યતે| સમત્વાદિગુણં શોફાદ્યપીડિતં ચ વર્ત્મ સુલિખિતં વિદ્યાત્||૧૬||

Adhikarana asamyaglikhite kriyA ati lekhane upacArAshca (17) · Śloka 17

.............................. લિખેદ્ભૂયો વિપર્યયે| રુક્પક્ષ્મવર્ત્મશતનસ્રંસનાન્યતિલેખનાત્| સ્નેહસ્વેદાદિકસ્તસ્મિન્નિષ્ટો વાતહરઃ ક્રમઃ| અભ્યજ્ય નવનીતેન શ્વેતલોધ્રં પ્રલેપયેત્| એરણ્ડમૂલકલ્કેન પુટપાકં પચેત્તતઃ| સ્વિત્રં પ્રક્ષાલિતં શુષ્કં ચૂર્ણિતં પોટ્ટલીકૃતમ્| સ્ત્રિયાઃ ક્ષીરે છગલ્યા વા મૃદિતં નેત્રસેચનમ્| શાલિતણ્ડુલકલ્કેન લિપ્તં તદ્વત્ પરિષ્કૃતમ્| કુર્યાન્નેત્રેઽતિલિખિતે મૃદિતં દધિમસ્તુના| કેવલેનાપિ વા સેકં મસ્તુના જાઙ્ગલાશિનઃ||૧૭||

અસ્ય તુ સુલિખિતલક્ષણસ્ય વિપર્યયે ભૂયો લિખેત્| ન ત્વતિ| અતોઽતિલિખિતલક્ષણમુચ્યતે| રુગાદિકમતિલેખનાદ્ભવતિ| તત્રાતિલેખનાદ્રુગાદિકે સ્નેહસ્વેદાદિર્વાતહરઃ ક્રમ ઇષ્ટઃ| અભ્યજ્યેત્યાદિના શ્વેતલોધ્રપુટપાકવિધાનમ્| પોટ્ટલી પ્રસેવિકા તદ્ભાવમાપાદિતં પશ્ચાચ્ચ ક્ષીરમૃદિતમ્| તદેવ ચ શ્વેતલોધ્રમેરણ્ડમૂલકલ્કેન વિના શાલિતણ્ડુલકલ્કેન લિપ્તં તદ્વદેવ ચ પરિષ્કૃતં નવનીતાભ્યઙ્ગાદિના પોટ્ટલીકરણાન્તેન કૃતસંસ્કારમનુ ચ દધિમસ્તુના મૃદિતમતિલિખિતે વર્ત્મનિ નેત્રસેચનં કુર્યાત્| અથવા જાઙ્ગલાશિનઃ સતઃ કેવલેનૈવ મસ્તુના સેચનમ્||૧૭||

Adhikarana BedanaM taduttarakarma ca (12) · Śloka 12

ભેદ્યાંસ્તુ વ્રીહિવક્ત્રેણ બિભિદ્ય કઠિનોન્નતાન્| નિષ્પીડયેદનુ વિધિઃ શેષઃ સ્યાત્તત્ર પૂર્વવત્||૧૮|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે વર્ત્મરોગ પ્રતિષેધો નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||

ભેદ્યાન્ લગણાદીનલજ્યન્તાન્ કઠિનાનુન્નતાંશ્ચ વ્રીહિવક્ત્રેણ બિભિદ્ય નિષ્પીડયેત્| અનુ પશ્ચાચ્છેષો વિધિઃ પ્રતિસારણાદિઃ પૂર્વવત્સ્યાદિતિ||૧૮|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા- મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે દ્વાદશોઽધ્યાયઃ ||૧૨||