12. vartmarōgapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha vartmarogapratiShedho nAma dvAdasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વર્ત્મરોગપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana kRucCronmIle auShadham (2) · Śloka 2

કૃચ્છ્રબોધે પુરાણં ઘૃતં દ્રાક્ષાકલ્કક્વાથસિદ્ધં શર્ક રાવચૂર્ણિતં રાત્રૌ પાયયેત્| સ્નિગ્ધાંશ્ચ નસ્યધૂમાઞ્જનતર્પ ણપુટપાકાન્ પ્રયોજયેત્ વાતહરદ્રવ્યકલ્પિતાંશ્ચ વસ્તીન્ ક્ષીરસ્વિન્નૈરેરણ્ડપલ્લવૈઃ સ્વેદં ચ વર્ત્મનામ્||૨||

Adhikarana kRucCronmIle dAhakarma (3) · Śloka 3

એવમશાન્તૌ મુદ્ગમાત્રાન્તરૈઃ પદૈરગ્નિના ત્વગ્દાહં બિન્દુ ભિરાચરેત્||૩||

Adhikarana kumBIkAcikitsA (4) · Śloka 4

કુમ્ભીકાપિટકાસુ વર્ત્મ લિખિત્વા સૈન્ધવેનાનુપ્રતિ સાર્ય પટોલામલકમધુકક્વાથેન સેચયેદ્ ઘૃતેન ચ||૪||

Adhikarana pittaraktokliShTayoshcikitsA (5) · Śloka 5

પિત્તરક્તોત્ક્લિષ્ટયોર્મધુરૌષધસિદ્ધેન સર્પિષા સ્નિગ્ધસ્ય સિરાં વિધ્યેત્| વિરેચયેચ્ચૈનં ત્રિવૃત્ક્વાથવતા ત્રિફલા કલ્કેન| ત્રિફલાક્વાથયુક્તેન વા બ્રાહ્મીચૂર્ણેન| ચન્દ નોશીરમધુકમૃદ્વીકાપુનર્નવબૃહતીમલસિદ્ધં તૈલં નાવયેત્| લિખિતે ચ વર્ત્મનિ સ્રુતરક્તે યષ્ટ્યાહ્વનિર્યૂહેણ પ્રક્ષાલનમ્| ચન્દનશૃતં પયઃ પરિષેકઃ| શીતસ્નિગ્ધાશ્ચ શિરોવક્ત્રલેપઃ||૫||

Adhikarana pakShmashAtacikitsA (6) · Śloka 6

પક્ષ્મશાતે રોમકૂપાન્ સૂચ્યગ્રેણ કુટ્ટયોજ્જલૌકોભિર્વા ગ્રાહયેત્| પયસેક્ષુરસેન વા વમનમ્| સ્વાદુશીતસ્કન્ધ સાધિતં સર્પિર્નાવનમ્| કાકજઙ્ઘાં રોહિતમત્સ્યમાંસં ચ કાકશોણિતભવિતમન્તર્ધૂમં દગ્ધં ચૂર્ણાઞ્જનં કુર્યાત્| સઞ્ચૂર્ણ્ય પુષ્પકાસીસં ભાવયેત્ સુરસારસૈઃ| તામ્રે દશાહં પરમં પક્ષ્મશાતે તદઞ્જનમ્||૬||

Adhikarana pothakIcikitsA (7) · Śloka 7

પોથકીર્વિલિખ્ય શુણ્ઠીસૈન્ધવમાગધિકાચૂર્ણૈઃ પ્રતિસાર્ય પ્રક્ષાલ્ય ચોષ્ણામ્ભસા ખદિરસારાઢકીશિગ્રુપત્રક ષાયેણ સેચયેત્| તતશ્ચામ્રજમ્બૂપ્રવાલક્વાથેનાઽશ્ચ્યોતનમ્| ત્રિફલાખદિરસારોદકેન વા મધુસંયુક્તેન| વિડ ઙ્ગલાક્ષાદાર્વીત્વગ્ગૈરિકાલમનોહ્વાચૂર્ણઃ ક્ષૌદ્રાન્વિતોઽઞ્જનમ્||૭||

Adhikarana pothakIcikitsAvisheShaH (8) · Śloka 8

એવમપ્યનુપશમે જલૌકસો યોજયેત્| પુનઃ પુનર્વા લેખયેત્| પરિષેકઞ્ચ ત્રિફલામધુકદ્વિહરિદ્રાકષાયેણ મધુયુક્તેન કુર્યાત્| મુસ્તશર્કરાકપિત્થપત્રામ્બુના વા||૮||

Adhikarana kaPotkliShTavartmacikitsA (9) · Śloka 9

કફોત્ક્લિષ્ટં વર્ત્મ લિખિત્વા સૈન્ધવકાસીસપિપ્પલીમ નશ્શિલારસાઞ્જનચૂર્ણૈર્મધુમદ્ભિઃ પ્રતિસારયેત્| કફઘ્નાનિ ચ વમનધૂમનાવનાઞ્જનાન્યાહારવિધિશ્ચ વર્ત્મોપક્લેદે કાસીસલવણસુમનોમુકુલરસાઞ્જનૈર્વર્ત્તિરઞ્જનમ્||૯||

Adhikarana lagaNacikitsA (10) · Śloka 10

લગણં કફોત્ક્લિષ્ટવત્ સાધયેત્| અશામ્યત્યગ્નિના દાહો વમનં વિરેચનં ચ| પિપ્પલીમધુકનિમ્બજ્યોતિષ્મતીદેવ દારુવિડઙ્ગપ્રિયઙ્ગુત્રિફલાકુષ્ઠશતાહ્વાસૈન્ધવૈઃ સિદ્ધં તૈલં નાવયેત્| તીક્ષ્ણાવપીડાઞ્જનકવલાંશ્ચ વિદધ્યાદુષ્ણો પચારં ચ||૧૦||

Adhikarana utsa~gginIcikitsA a~jjananAmikAcikitsA ca (11) · Śloka 2

ઉત્સઙ્ગપિટકામઞ્જનનામિકાં ચ ભિત્વા નિષ્પીડ્ય ચો લ્લિખિતાં તગરૈલાસૈન્ધવનોપાલીચૂર્ણેન સક્ષૌદ્રેણ પ્રતિસા રયેત્| હરિદ્રામધુકપટોલલોધ્રઃ સમાક્ષિકઃ પરિષેકઃ||૨||

Adhikarana bisavartmAdiShu cikitsA (12) · Śloka 12

બિસવર્ત્માદિષુ બહલવર્ત્માન્તેષુ સૈન્ધવં પ્રતિસારણમ્| બિસશ્લિષ્ટવર્ત્મનોસ્તથાનુપશમેઽગ્નિના ક્ષારેણ વા દહનમ્||૧૨||

Adhikarana kukUNakacikitsA (13) · Śloka 13

કુકૂણકે નિમ્બપત્રત્રિફલાખદિરમૂલકલ્કવિપક્વં સર્પિર્ધાત્રી પાયયિત્વા સૈન્ધવસર્ષપોપકુલ્યાયષ્ટ્યાહ્વવ તોષ્ણોમ્ભસા વામયેત્| પિપ્પલીદ્રાક્ષાભાયાનિર્યૂહેણ વિરેચયેત્| સ્તનૌ ચાસ્યા માગધિકામુસ્તાદ્વિરજનીકલ્કે નાલિપ્યોદ્વર્તયેત્| ધૂપયેચ્ચ સઘૃતૈઃ સિદ્ધાર્થકૈઃ| પાયયેચ્ચૈનાં પટોલમુસ્તમૃદ્વીકાગુડૂચીત્રિફલાકષાયમ્| બાલસ્ય વર્ત્મની લિખિત્વા મધુસૈન્ધવરસાઞ્જનૈઃ પ્રતિ સાર્યામલક્યશ્મન્તકજમ્બૂપલ્લવક્વાથેન પ્રક્ષાલયેત્| જલૌકોભિર્વા ગ્રાહયેત્| વેદનાયાં તુ કુષ્ઠગુડૂચીકલ્કો દકેન સગુડક્ષૌદ્રેણ પરિષેકો મૂર્ધાનં ચાસ્ય કટુતૈલે નાભ્યજ્ય પાઠાકલ્કેન પ્રલિપ્યાર્જુનબિલ્વનિર્ગુણ્ડીમાર્ક વતક્કારીસૈર્યકકાર્પાસીમાલતીપત્રનિર્યૂહેણ સેચયેત્| મરિચવિડઙ્ગહરિદ્રાકલ્કસિદ્ધં તૈલં પ્રતિમર્શઃ| મૂર્વાતામ્રરજસી સ્તન્યપિષ્ટે પિણ્ડાઞ્જનમ્| શઙ્ખમનશ્શિલા સૈન્ધવરસાઞનક્ષૌદ્રૈર્વા રસક્રિયા| લોહશિવાટિકામૃદઃ કપાલેઽનેકશઃ પ્રતપ્તાઃ સ્તન્યેન નિર્વાપિતાઃ શ્લક્ષ્ણચૂર્ણમઞ્જનમ્| લાક્ષાવેલ્લમનઃશિલાલગૈરિકદાર્વીત્વગ્ભિર્વા| પુનઃ પુનશ્ચ ધાત્રીં વમનવિરેચનૈરુપપાદયેત્||૧૩||

Adhikarana pakShmoparodhacikitsA (14) · Śloka 14

પક્ષ્મોપરોધે સમુપચિતં વર્ત્મ લેખનેનોત્ક્લિષ્ટં રક્તં વિસ્રાવણેન સશોફં શિરોવિરેકકવલવમનૈર્યાપયેત્| પ્રવૃદ્ધેષુ તુ રોમસુ વિશુદ્ધદેહસ્ય સહિષ્ણોર્ભ્રુવોઽધસ્તાદ્ દ્વૌ ભાગૌ પક્ષ્માન્તાદ્ભાગમેકં સમુત્સૃજ્ય યવમાત્રં તદાકૃતિ તિર્યક્ છેદયેદા્દ્રવાસસા ચ રક્તં ગૃહ્ણીયાત્| તતસ્તનુભૂતે રક્તે ક્ષૌમસૂત્રેણ બાલેન વા ધનુર્વક્રયા સૂચ્યા મુદ્ગમાત્રાન્તરૈઃ પદૈઃ સીયેત્| તતોઽસ્ય લલાટે પટ્ટં બદ્ધ્વા તન્સીવનસૂત્રં તત્ર સૂચીપદૈર્નાતિગાઢશ્લ થમાસજ્જેત્| શતધૌતઘૃતેન ચાસ્ય સક્ષૌદ્રેણ કવલિકાં દદ્યાત્| ન ચૈતદ્ બધ્નીયાત્| વ્રણવેદનાયાં વસ્ત્રબદ્ધેન યષ્ટી મધુકચૂર્ણેન સંસ્કૃતં સર્પિઃ પરિષેકો વટાદિકષાયાશ્ચ સક્ષીરાઃ| પઞ્ચમે ષષ્ઠે વાહનિ સ્થિરીભૂતેષુ શસ્ત્રપદેષુ સીવનસૂત્રમવલમ્બકાચ્છિત્વાઽપનયેત્| વ્રણં ચ સ્વર્ણ ગૈરિકરજસાઽવચૂર્ણયેત્| તીક્ષ્ણનસ્યાઞ્જનાનિ ચાવચા રયેત્| અત્યુત્ક્ષિપ્તે તુ સૂત્રે શ્વયથુઃ સ્યાત્| તત્ર મૃદુઃ સ્વેદઃ સ્નૈહિકં ચ નસ્યમ્| નિર્ભુજ્ય વા વર્ત્મદોષોપહતાં વલી વિલિખ્ય તમ્બુરૂ વક્રકુશાભયાવીજાન્યતમકલ્કેન પ્રતિસારયેત્| ક્ષારેણ વા દહેત્તપ્તયા વા શલાકયા| ઉપપક્ષ્માણિ તુ લાક્ષારસેન લક્ષયિત્વા સન્દંશેનોદ્ધૃત્ય તનુસૂચ્યગ્રેણાગ્નિવર્ણેન રોકૂપાન્ દહેત્| તતશ્ચ પૂર્વવત્ પરિષેકો નાવનં ચ||૧૪||

Adhikarana alajyarbudayoshcikitsA (15) · Śloka 15

બાહ્યાલજેર્ભિન્નલિખિતસ્ય ક્ષારેણાગ્નિના વા દાહો વ્રણવચ્ચોપચારઃ| અર્બુદસ્ય ચ સ્વિન્નસ્યામૂલચ્છિન્નસ્ય લિખિતપ્રતિસારિતસ્ય ચેતિ| ભવન્તિ ચાત્ર નિવાતેઽધિષ્ઠિતસ્યાપ્તૈઃ શુદ્ધસ્યોત્તાનશાયિનઃ| બહિઃ કોષ્ણામ્બુતપ્તેન સ્વેદિતં વર્ત્મ વાસસા| નિર્ભુજ્ય વસ્ત્રાન્તરિતં વામાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલીધૃતમ્| ન સ્રંસતે ચલતિ વા વર્ત્મૈવં સર્વતસ્તતઃ| મણ્ડલાગ્રેણ તર્ત્તિર્યક્કૃત્વા શસ્ત્રપદાઙ્કિતમ્| લિખેત્તેનૈવ પત્રૈર્વા શાકશોફાલિકાદિજૈઃ| ફેનેન તોયશશોર્વા પિચુના પ્રમૃજન્નસૃક્| સ્થિતે રક્તે સુલિખિતં સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારયેત્| યથાસ્વમુક્તૈરનુ ચ પ્રક્ષાલ્યોષ્ણેન વારિણા| ઘૃતેન સિક્તમભ્યક્તં બધ્નીયાન્મધુસર્પિષા| ઊર્ધ્વાધઃ કર્ણયોર્દત્વા પિણ્ડી ચ યવસક્તુભિઃ| તૃતીયેઽહનિ મુક્તસ્ય પરિષેકં યથાયથમ્| કુર્યાચ્ચતુર્થે નસ્યાદીન્ મુઞ્ચેદેવાહ્નિ પઞ્ચમે||૧૫||

Adhikarana sulikhitavartmalakShaNam (16) · Śloka 16

સમં નખનિભં શોફકણ્ડૂઘર્ષાદ્યપીડિતમ્| વિદ્યાત્ સુલિખિતં વર્ત્મ ...................||૧૬||

Adhikarana asamyaglikhite kriyA ati lekhane upacArAshca (17) · Śloka 17

.............................. લિખેદ્ભૂયો વિપર્યયે| રુક્પક્ષ્મવર્ત્મશતનસ્રંસનાન્યતિલેખનાત્| સ્નેહસ્વેદાદિકસ્તસ્મિન્નિષ્ટો વાતહરઃ ક્રમઃ| અભ્યજ્ય નવનીતેન શ્વેતલોધ્રં પ્રલેપયેત્| એરણ્ડમૂલકલ્કેન પુટપાકં પચેત્તતઃ| સ્વિત્રં પ્રક્ષાલિતં શુષ્કં ચૂર્ણિતં પોટ્ટલીકૃતમ્| સ્ત્રિયાઃ ક્ષીરે છગલ્યા વા મૃદિતં નેત્રસેચનમ્| શાલિતણ્ડુલકલ્કેન લિપ્તં તદ્વત્ પરિષ્કૃતમ્| કુર્યાન્નેત્રેઽતિલિખિતે મૃદિતં દધિમસ્તુના| કેવલેનાપિ વા સેકં મસ્તુના જાઙ્ગલાશિનઃ||૧૭||

Adhikarana BedanaM taduttarakarma ca (12) · Śloka 12

ભેદ્યાંસ્તુ વ્રીહિવક્ત્રેણ બિભિદ્ય કઠિનોન્નતાન્| નિષ્પીડયેદનુ વિધિઃ શેષઃ સ્યાત્તત્ર પૂર્વવત્||૧૮|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે વર્ત્મરોગ પ્રતિષેધો નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||