Adhikarana atha vartmarogapratiShedho nAma dvAdasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో వర్త్మరోగప్రతిషేధం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो वर्त्मरोगप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ఉక్తక్రమేణైవ వర్త్మరోగప్రతిషేధాధ్యాయం వ్యాఖ్యాతుమారభతే||1||
Adhikarana kRucCronmIle auShadham (2) · Śloka 2
కృచ్ఛ్రబోధే పురాణం ఘృతం ద్రాక్షాకల్కక్వాథసిద్ధం శర్క రావచూర్ణితం రాత్రౌ పాయయేత్| స్నిగ్ధాంశ్చ నస్యధూమాంజనతర్ప ణపుటపాకాన్ ప్రయోజయేత్ వాతహరద్రవ్యకల్పితాంశ్చ వస్తీన్ క్షీరస్విన్నైరేరండపల్లవైః స్వేదం చ వర్త్మనాం||2||
कृच्छ्रबोधे पुराणं घृतं द्राक्षाकल्कक्वाथसिद्धं शर्क रावचूर्णितं रात्रौ पाययेत्| स्निग्धांश्च नस्यधूमाञ्जनतर्प णपुटपाकान् प्रयोजयेत् वातहरद्रव्यकल्पितांश्च वस्तीन् क्षीरस्विन्नैरेरण्डपल्लवैः स्वेदं च वर्त्मनाम्||२||
🔊 Audio coming soon
కృచ్ఛ్రబోధాఖ్యే వర్త్మరోగే ప్రరాణం ద్రాక్షాయాః క్వాథేన తస్యా ఏవ చ కల్కేన సిద్ధం శక్రరయావచూర్ణితం భిషగాతురం రాత్రౌ పాయయేత్| అత్ర చ స్నిగ్ధాన్ నస్యాదీన్ వాతహరద్రవ్యసిద్ధాన్ బస్తీన్ క్షీరస్విన్నైరేరండపల్లవైవర్త్మనాం స్వేదంచ ప్రయోజయేత్||2||
Adhikarana kRucCronmIle dAhakarma (3) · Śloka 3
ఏవమశాంతౌ ముద్గమాత్రాంతరైః పదైరగ్నినా త్వగ్దాహం బిందు భిరాచరేత్||3||
एवमशान्तौ मुद्गमात्रान्तरैः पदैरग्निना त्वग्दाहं बिन्दु भिराचरेत्||३||
🔊 Audio coming soon
ఏవం కృతేఽప్యశాంతౌ సత్యామగ్నినా బిందుర్భిర్ముద్గమాత్రాంతరైః పదైస్త్వగ్దాహమాచరేత్| బిందుభిరితి త్వగ్దాహకరణే శరాదీనాం ముఖస్పర్శేన వర్త్మనోర్బింద్వాకృతిర్దాహో యోజ్యో ముద్గమాత్రైర్వ్యవహితైః పదైరితి ప్రదర్శితం||3||
Adhikarana kumBIkAcikitsA (4) · Śloka 4
కుంభీకాపిటకాసు వర్త్మ లిఖిత్వా సైంధవేనానుప్రతి సార్య పటోలామలకమధుకక్వాథేన సేచయేద్ ఘృతేన చ||4||
कुम्भीकापिटकासु वर्त्म लिखित्वा सैन्धवेनानुप्रति सार्य पटोलामलकमधुकक्वाथेन सेचयेद् घृतेन च||४||
🔊 Audio coming soon
నిమిషవాతహతౌ వర్జయేదిత్యుక్తం| కుంభీకాఖ్యాసు పిటకాసు వర్త్మ లిఖిత్వా సూక్ష్మాభీ రేఖాభిః సమం విదార్య పశ్చాత్సైంధవేన ప్రతిసారణం పటోలాదిక్వాథేన ఘృతేన చ సేకం చ||4||
Adhikarana pittaraktokliShTayoshcikitsA (5) · Śloka 5
పిత్తరక్తోత్క్లిష్టయోర్మధురౌషధసిద్ధేన సర్పిషా స్నిగ్ధస్య సిరాం విధ్యేత్| విరేచయేచ్చైనం త్రివృత్క్వాథవతా త్రిఫలా కల్కేన| త్రిఫలాక్వాథయుక్తేన వా బ్రాహ్మీచూర్ణేన| చంద నోశీరమధుకమృద్వీకాపునర్నవబృహతీమలసిద్ధం తైలం నావయేత్| లిఖితే చ వర్త్మని స్రుతరక్తే యష్ట్యాహ్వనిర్యూహేణ ప్రక్షాలనం| చందనశృతం పయః పరిషేకః| శీతస్నిగ్ధాశ్చ శిరోవక్త్రలేపః||5||
पित्तरक्तोत्क्लिष्टयोर्मधुरौषधसिद्धेन सर्पिषा स्निग्धस्य सिरां विध्येत्| विरेचयेच्चैनं त्रिवृत्क्वाथवता त्रिफला कल्केन| त्रिफलाक्वाथयुक्तेन वा ब्राह्मीचूर्णेन| चन्द नोशीरमधुकमृद्वीकापुनर्नवबृहतीमलसिद्धं तैलं नावयेत्| लिखिते च वर्त्मनि स्रुतरक्ते यष्ट्याह्वनिर्यूहेण प्रक्षालनम्| चन्दनशृतं पयः परिषेकः| शीतस्निग्धाश्च शिरोवक्त्रलेपः||५||
🔊 Audio coming soon
పిత్తోత్క్లిష్టే రక్తోత్క్లిష్టే చ శిరోవక్త్రలేపాంతం యథాయోగం కార్యం| లాఘవాయ క్రమభంగః|| 5||
Adhikarana pakShmashAtacikitsA (6) · Śloka 6
పక్ష్మశాతే రోమకూపాన్ సూచ్యగ్రేణ కుట్టయోజ్జలౌకోభిర్వా గ్రాహయేత్| పయసేక్షురసేన వా వమనం| స్వాదుశీతస్కంధ సాధితం సర్పిర్నావనం| కాకజంఘాం రోహితమత్స్యమాంసం చ కాకశోణితభవితమంతర్ధూమం దగ్ధం చూర్ణాంజనం కుర్యాత్| సంచూర్ణ్య పుష్పకాసీసం భావయేత్ సురసారసైః| తామ్రే దశాహం పరమం పక్ష్మశాతే తదంజనం||6||
पक्ष्मशाते रोमकूपान् सूच्यग्रेण कुट्टयोज्जलौकोभिर्वा ग्राहयेत्| पयसेक्षुरसेन वा वमनम्| स्वादुशीतस्कन्ध साधितं सर्पिर्नावनम्| काकजङ्घां रोहितमत्स्यमांसं च काकशोणितभवितमन्तर्धूमं दग्धं चूर्णाञ्जनं कुर्यात्| सञ्चूर्ण्य पुष्पकासीसं भावयेत् सुरसारसैः| ताम्रे दशाहं परमं पक्ष्मशाते तदञ्जनम्||६||
🔊 Audio coming soon
పక్ష్మశాతే వ్యాఖ్యాసమం| సూచ్యగ్రం సూచిప్రాంతం తేనాఘాతైః కుట్టయత్ చ్యుతానాం రోమ్ణాం సుషిరాణి తుదేత్| పయసేక్షురసేన వా వమనమిత్యత్ర వమనద్రవ్యయుక్తేనేతయర్థాత్ గమ్యతే| స్వాదుశీతస్కంధః శతావరీజీవంత్యాదిః| (సంచూర్ణ్యేతి| పుష్పకాసీసం తత్సంజ్ఞమౌషధం సంచూర్ణ్య చూర్ణయిత్వా సురసారసైః సురసాయాస్తులస్యాః స్వరసైః సహ తామ్రే తామ్రభాజనే దశాహం దశ దివసాన్ దశాహమిత్యస్యాత్యంతసంయోగే ద్వితీయా| భవయేత్ మర్దయేత్| పుష్పకాసీసం పుత్రంచారీతి భాషాయాం| తత్ పక్ష్మశాతే పరమం శ్రేష్ఠమంజనం ) ||6||
Adhikarana pothakIcikitsA (7) · Śloka 7
పోథకీర్విలిఖ్య శుంఠీసైంధవమాగధికాచూర్ణైః ప్రతిసార్య ప్రక్షాల్య చోష్ణాంభసా ఖదిరసారాఢకీశిగ్రుపత్రక షాయేణ సేచయేత్| తతశ్చామ్రజంబూప్రవాలక్వాథేనాఽశ్చ్యోతనం| త్రిఫలాఖదిరసారోదకేన వా మధుసంయుక్తేన| విడ ంగలాక్షాదార్వీత్వగ్గైరికాలమనోహ్వాచూర్ణః క్షౌద్రాన్వితోఽంజనం||7||
पोथकीर्विलिख्य शुण्ठीसैन्धवमागधिकाचूर्णैः प्रतिसार्य प्रक्षाल्य चोष्णाम्भसा खदिरसाराढकीशिग्रुपत्रक षायेण सेचयेत्| ततश्चाम्रजम्बूप्रवालक्वाथेनाऽश्च्योतनम्| त्रिफलाखदिरसारोदकेन वा मधुसंयुक्तेन| विड ङ्गलाक्षादार्वीत्वग्गैरिकालमनोह्वाचूर्णः क्षौद्रान्वितोऽञ्जनम्||७||
🔊 Audio coming soon
పోథకీర్విలిఖ్యేత్యాది| ఖదిరసారః ఖదిరకాష్ఠం| ఆఢకీ తువరీ| ఆమ్రః సహకారః| జంబూః ప్రసిద్ధస్తయోః ప్రవాలానాం క్వాథేన| మధుయుక్తేన త్రిఫలాదిక్వాథేన వాశ్చ్యోతనం| విడంగాదిచూర్ణః క్షౌద్రాన్వితోఽంజనం||7||
Adhikarana pothakIcikitsAvisheShaH (8) · Śloka 8
ఏవమప్యనుపశమే జలౌకసో యోజయేత్| పునః పునర్వా లేఖయేత్| పరిషేకంచ త్రిఫలామధుకద్విహరిద్రాకషాయేణ మధుయుక్తేన కుర్యాత్| ముస్తశర్కరాకపిత్థపత్రాంబునా వా||8||
एवमप्यनुपशमे जलौकसो योजयेत्| पुनः पुनर्वा लेखयेत्| परिषेकञ्च त्रिफलामधुकद्विहरिद्राकषायेण मधुयुक्तेन कुर्यात्| मुस्तशर्कराकपित्थपत्राम्बुना वा||८||
🔊 Audio coming soon
ఏవం కృతేఽప్యనుపశమే అశాంతౌ జలౌకసౌ యోజయేత్ తాభిర్దుష్టరక్తమహపరేదిత్యర్థః| మధుయుక్తేన త్రిఫలాదికషాయేణ పరిషేకం కుర్యాత్| ద్విహరిద్రా పిండహరిద్రా దారుహరిద్రా చ| ముస్తాద్యంబునా వా పరిషేకం కుర్యాత్| కపిత్థో దధిత్థః||8||
Adhikarana kaPotkliShTavartmacikitsA (9) · Śloka 9
కఫోత్క్లిష్టం వర్త్మ లిఖిత్వా సైంధవకాసీసపిప్పలీమ నశ్శిలారసాంజనచూర్ణైర్మధుమద్భిః ప్రతిసారయేత్| కఫఘ్నాని చ వమనధూమనావనాంజనాన్యాహారవిధిశ్చ వర్త్మోపక్లేదే కాసీసలవణసుమనోముకులరసాంజనైర్వర్త్తిరంజనం||9||
कफोत्क्लिष्टं वर्त्म लिखित्वा सैन्धवकासीसपिप्पलीम नश्शिलारसाञ्जनचूर्णैर्मधुमद्भिः प्रतिसारयेत्| कफघ्नानि च वमनधूमनावनाञ्जनान्याहारविधिश्च वर्त्मोपक्लेदे कासीसलवणसुमनोमुकुलरसाञ्जनैर्वर्त्तिरञ्जनम्||९||
🔊 Audio coming soon
కఫోత్క్లిష్టం ఇతి చూర్ణైరితి బహువచనమవివక్షితం| వర్త్మోపక్లేదః కఫోత్క్లిష్ట ఏవ విజ్ఞేయః||9||
Adhikarana lagaNacikitsA (10) · Śloka 10
లగణం కఫోత్క్లిష్టవత్ సాధయేత్| అశామ్యత్యగ్నినా దాహో వమనం విరేచనం చ| పిప్పలీమధుకనింబజ్యోతిష్మతీదేవ దారువిడంగప్రియంగుత్రిఫలాకుష్ఠశతాహ్వాసైంధవైః సిద్ధం తైలం నావయేత్| తీక్ష్ణావపీడాంజనకవలాంశ్చ విదధ్యాదుష్ణో పచారం చ||10||
लगणं कफोत्क्लिष्टवत् साधयेत्| अशाम्यत्यग्निना दाहो वमनं विरेचनं च| पिप्पलीमधुकनिम्बज्योतिष्मतीदेव दारुविडङ्गप्रियङ्गुत्रिफलाकुष्ठशताह्वासैन्धवैः सिद्धं तैलं नावयेत्| तीक्ष्णावपीडाञ्जनकवलांश्च विदध्यादुष्णो पचारं च||१०||
🔊 Audio coming soon
లగణమితి| యోతిష్మతీ కంగుణికా| అవపీడాదికం సూత్రోక్త లక్షణం|| 10||
Adhikarana utsa~gginIcikitsA a~jjananAmikAcikitsA ca (11) · Śloka 2
ఉత్సంగపిటకామంజననామికాం చ భిత్వా నిష్పీడ్య చో ల్లిఖితాం తగరైలాసైంధవనోపాలీచూర్ణేన సక్షౌద్రేణ ప్రతిసా రయేత్| హరిద్రామధుకపటోలలోధ్రః సమాక్షికః పరిషేకః||2||
उत्सङ्गपिटकामञ्जननामिकां च भित्वा निष्पीड्य चो ल्लिखितां तगरैलासैन्धवनोपालीचूर्णेन सक्षौद्रेण प्रतिसा रयेत्| हरिद्रामधुकपटोललोध्रः समाक्षिकः परिषेकः||२||
🔊 Audio coming soon
ఉత్సంగపిటికామిత్యాది| భేదః కాండవచ్ఛస్త్రనిక్షేపః| నేపాలీ మనశ్శిలా| ప్రతిసారయేల్లింపేత్| అర్శశ్చ వర్జయేదిత్యుక్తం||11||
Adhikarana bisavartmAdiShu cikitsA (12) · Śloka 12
బిసవర్త్మాదిషు బహలవర్త్మాంతేషు సైంధవం ప్రతిసారణం| బిసశ్లిష్టవర్త్మనోస్తథానుపశమేఽగ్నినా క్షారేణ వా దహనం||12||
बिसवर्त्मादिषु बहलवर्त्मान्तेषु सैन्धवं प्रतिसारणम्| बिसश्लिष्टवर्त्मनोस्तथानुपशमेऽग्निना क्षारेण वा दहनम्||१२||
🔊 Audio coming soon
బిసవర్త్మాదిష్వితి సప్తసు| తత్ర విశేషో విసశ్లిష్టయోః| తథేతి సైంధవప్రతిసారణేనానుపశమే అగ్నిక్షారయోరన్యతరేణ దహనం||12||
Adhikarana kukUNakacikitsA (13) · Śloka 13
కుకూణకే నింబపత్రత్రిఫలాఖదిరమూలకల్కవిపక్వం సర్పిర్ధాత్రీ పాయయిత్వా సైంధవసర్షపోపకుల్యాయష్ట్యాహ్వవ తోష్ణోంభసా వామయేత్| పిప్పలీద్రాక్షాభాయానిర్యూహేణ విరేచయేత్| స్తనౌ చాస్యా మాగధికాముస్తాద్విరజనీకల్కే నాలిప్యోద్వర్తయేత్| ధూపయేచ్చ సఘృతైః సిద్ధార్థకైః| పాయయేచ్చైనాం పటోలముస్తమృద్వీకాగుడూచీత్రిఫలాకషాయం| బాలస్య వర్త్మనీ లిఖిత్వా మధుసైంధవరసాంజనైః ప్రతి సార్యామలక్యశ్మంతకజంబూపల్లవక్వాథేన ప్రక్షాలయేత్| జలౌకోభిర్వా గ్రాహయేత్| వేదనాయాం తు కుష్ఠగుడూచీకల్కో దకేన సగుడక్షౌద్రేణ పరిషేకో మూర్ధానం చాస్య కటుతైలే నాభ్యజ్య పాఠాకల్కేన ప్రలిప్యార్జునబిల్వనిర్గుండీమార్క వతక్కారీసైర్యకకార్పాసీమాలతీపత్రనిర్యూహేణ సేచయేత్| మరిచవిడంగహరిద్రాకల్కసిద్ధం తైలం ప్రతిమర్శః| మూర్వాతామ్రరజసీ స్తన్యపిష్టే పిండాంజనం| శంఖమనశ్శిలా సైంధవరసాఞనక్షౌద్రైర్వా రసక్రియా| లోహశివాటికామృదః కపాలేఽనేకశః ప్రతప్తాః స్తన్యేన నిర్వాపితాః శ్లక్ష్ణచూర్ణమంజనం| లాక్షావేల్లమనఃశిలాలగైరికదార్వీత్వగ్భిర్వా| పునః పునశ్చ ధాత్రీం వమనవిరేచనైరుపపాదయేత్||13||
कुकूणके निम्बपत्रत्रिफलाखदिरमूलकल्कविपक्वं सर्पिर्धात्री पाययित्वा सैन्धवसर्षपोपकुल्यायष्ट्याह्वव तोष्णोम्भसा वामयेत्| पिप्पलीद्राक्षाभायानिर्यूहेण विरेचयेत्| स्तनौ चास्या मागधिकामुस्ताद्विरजनीकल्के नालिप्योद्वर्तयेत्| धूपयेच्च सघृतैः सिद्धार्थकैः| पाययेच्चैनां पटोलमुस्तमृद्वीकागुडूचीत्रिफलाकषायम्| बालस्य वर्त्मनी लिखित्वा मधुसैन्धवरसाञ्जनैः प्रति सार्यामलक्यश्मन्तकजम्बूपल्लवक्वाथेन प्रक्षालयेत्| जलौकोभिर्वा ग्राहयेत्| वेदनायां तु कुष्ठगुडूचीकल्को दकेन सगुडक्षौद्रेण परिषेको मूर्धानं चास्य कटुतैले नाभ्यज्य पाठाकल्केन प्रलिप्यार्जुनबिल्वनिर्गुण्डीमार्क वतक्कारीसैर्यककार्पासीमालतीपत्रनिर्यूहेण सेचयेत्| मरिचविडङ्गहरिद्राकल्कसिद्धं तैलं प्रतिमर्शः| मूर्वाताम्ररजसी स्तन्यपिष्टे पिण्डाञ्जनम्| शङ्खमनश्शिला सैन्धवरसाञनक्षौद्रैर्वा रसक्रिया| लोहशिवाटिकामृदः कपालेऽनेकशः प्रतप्ताः स्तन्येन निर्वापिताः श्लक्ष्णचूर्णमञ्जनम्| लाक्षावेल्लमनःशिलालगैरिकदार्वीत्वग्भिर्वा| पुनः पुनश्च धात्रीं वमनविरेचनैरुपपादयेत्||१३||
🔊 Audio coming soon
కుకూణకనామ్ని రోగే బాలస్య ధాత్ర్యా నింబపత్రాదినా సర్పిస్సైంధవాదియుక్తేనోష్ణాంభసా వమనం పిప్పల్యాది నిర్యూహేణ విరేచనం చోచ్యమానం సుబోధం| అస్యాశ్చ ధాత్ర్యా స్తనౌ మాగధికాదిభిరాలిప్యోద్వర్తయేత్| సఘృతైర్ఘృతసహితైః సిద్ధార్థకైర్ధూపయేచ్చ| సిద్ధార్థకః సర్షపః| ఏనాం ధాత్రిం పటోలాదికషాయం చ పాయయేత్| ఇతి ధాత్ర్యా బాలోపకారాయ క్రియా| బాలస్యేతి| పరం తు బాలస్య వర్త్మలేఖనప్రతిసారణప్రక్షాలన జలౌకసో యోజ్యాః వేదనాయాం రుజాయామర్థాదితిమాత్రాయం తు బాలస్య గుడక్షౌద్రసహితేన కుష్ఠాదికల్కోదకేన పరిషేకః| అస్యేతి బాలస్య మూర్ధానంశిరః| సుబోధం| కాతుశబ్దేన సర్షపా ఉచ్యంతే| మరిచాదీనాం కల్కేన సిద్ధం తైలం ప్రతిమర్శో నస్యం| వ్యాఖ్యాసమం| పిండాంజనం వర్తిః| ద్రవఘృష్టా రసక్రియా| క్షౌద్రే క్షిప్తశ్చూర్ణోద్రవాంజనం| లోహమయః| శివాటికా కాకోదుంబరికా| మృత్ గైరికం||13||
Adhikarana pakShmoparodhacikitsA (14) · Śloka 14
పక్ష్మోపరోధే సముపచితం వర్త్మ లేఖనేనోత్క్లిష్టం రక్తం విస్రావణేన సశోఫం శిరోవిరేకకవలవమనైర్యాపయేత్| ప్రవృద్ధేషు తు రోమసు విశుద్ధదేహస్య సహిష్ణ్Oర్భ్రువోఽధస్తాద్ ద్వౌ భాగౌ పక్ష్మాంతాద్భాగమేకం సముత్సృజ్య యవమాత్రం తదాకృతి తిర్యక్ ఛేదయేదాRద్రవాససా చ రక్తం గృహ్ణీయాత్| తతస్తనుభూతే రక్తే క్షౌమసూత్రేణ బాలేన వా ధనుర్వక్రయా సూచ్యా ముద్గమాత్రాంతరైః పదైః సీయేత్| తతోఽస్య లలాటే పట్టం బద్ధ్వా తన్సీవనసూత్రం తత్ర సూచీపదైర్నాతిగాఢశ్ల థమాసజ్జేత్| శతధౌతఘృతేన చాస్య సక్షౌద్రేణ కవలికాం దద్యాత్| న చైతద్ బధ్నీయాత్| వ్రణవేదనాయాం వస్త్రబద్ధేన యష్టీ మధుకచూర్ణేన సంస్కృతం సర్పిః పరిషేకో వటాదికషాయాశ్చ సక్షీరాః| పంచమే షష్ఠే వాహని స్థిరీభూతేషు శస్త్రపదేషు సీవనసూత్రమవలంబకాచ్ఛిత్వాఽపనయేత్| వ్రణం చ స్వర్ణ గైరికరజసాఽవచూర్ణయేత్| తీక్ష్ణనస్యాంజనాని చావచా రయేత్| అత్యుత్క్షిప్తే తు సూత్రే శ్వయథుః స్యాత్| తత్ర మృదుః స్వేదః స్నైహికం చ నస్యం| నిర్భుజ్య వా వర్త్మదోషోపహతాం వలీ విలిఖ్య తంబురూ వక్రకుశాభయావీజాన్యతమకల్కేన ప్రతిసారయేత్| క్షారేణ వా దహేత్తప్తయా వా శలాకయా| ఉపపక్ష్మాణి తు లాక్షారసేన లక్షయిత్వా సందంశేనోద్ధృత్య తనుసూచ్యగ్రేణాగ్నివర్ణేన రోకూపాన్ దహేత్| తతశ్చ పూర్వవత్ పరిషేకో నావనం చ||14||
पक्ष्मोपरोधे समुपचितं वर्त्म लेखनेनोत्क्लिष्टं रक्तं विस्रावणेन सशोफं शिरोविरेककवलवमनैर्यापयेत्| प्रवृद्धेषु तु रोमसु विशुद्धदेहस्य सहिष्णोर्भ्रुवोऽधस्ताद् द्वौ भागौ पक्ष्मान्ताद्भागमेकं समुत्सृज्य यवमात्रं तदाकृति तिर्यक् छेदयेदाऱ्द्रवाससा च रक्तं गृह्णीयात्| ततस्तनुभूते रक्ते क्षौमसूत्रेण बालेन वा धनुर्वक्रया सूच्या मुद्गमात्रान्तरैः पदैः सीयेत्| ततोऽस्य ललाटे पट्टं बद्ध्वा तन्सीवनसूत्रं तत्र सूचीपदैर्नातिगाढश्ल थमासज्जेत्| शतधौतघृतेन चास्य सक्षौद्रेण कवलिकां दद्यात्| न चैतद् बध्नीयात्| व्रणवेदनायां वस्त्रबद्धेन यष्टी मधुकचूर्णेन संस्कृतं सर्पिः परिषेको वटादिकषायाश्च सक्षीराः| पञ्चमे षष्ठे वाहनि स्थिरीभूतेषु शस्त्रपदेषु सीवनसूत्रमवलम्बकाच्छित्वाऽपनयेत्| व्रणं च स्वर्ण गैरिकरजसाऽवचूर्णयेत्| तीक्ष्णनस्याञ्जनानि चावचा रयेत्| अत्युत्क्षिप्ते तु सूत्रे श्वयथुः स्यात्| तत्र मृदुः स्वेदः स्नैहिकं च नस्यम्| निर्भुज्य वा वर्त्मदोषोपहतां वली विलिख्य तम्बुरू वक्रकुशाभयावीजान्यतमकल्केन प्रतिसारयेत्| क्षारेण वा दहेत्तप्तया वा शलाकया| उपपक्ष्माणि तु लाक्षारसेन लक्षयित्वा सन्दंशेनोद्धृत्य तनुसूच्यग्रेणाग्निवर्णेन रोकूपान् दहेत्| ततश्च पूर्ववत् परिषेको नावनं च||१४||
🔊 Audio coming soon
పక్ష్మోపరోధే సముపచితాదిరూపే వర్త్మని విశేషేణ విలేఖనాదిక్రియావిశేషః| ప్రవృద్ధేషు తు రోమసు పక్ష్మోపరోధే పక్ష్మణామూర్ధ్వగానాం భ్రువశ్చ యదంతరం తంత్రిభాగైర్వికల్ప్యం| తతో ద్వౌ భాగౌ భ్రువోఽధస్తాత్ త్యక్త్వా యవమాత్రం యవా కృతిం చ తిర్యక్ ఛేదం శస్త్రేణ దద్యాద్రక్తం చార్ద్రవాససా గృహ్ణీయాత్| తతోఽనంతరం తనుభూతేఽస్రో వహనేన స్వల్పీభవతి| ధనుర్వక్రా సూచీ శస్త్రవిధావుక్తా| ఏవం స్యూతే వర్త్మవ్రణే యత్సీవనసూత్రం తచ్ఛిరసి పృథగ్బద్ధం పట్టం సీవన్యా నాతిగాఢశ్లథమాసంచేత్| చిరగృహీతే చ సూత్రే కవలికాం చైలఖండికాం వ్రణస్యోపరి దద్యాత్| ఏతిదితి ప్రకృతం వర్త్మ| వటాదికషాయాశ్చ సక్షీరాః పరిషేకా ఇతి సంబధ్యతే| సుబోధం| అవలంబకం శిరః పట్టకం యంత్రతయా సీవనసూత్రస్యాసంజనార్థం పూర్వముక్తం| స్వర్ణగైరికో గైరికవిశేషః| నాతిగాఢశ్లథమాసంజేదిత్యుక్తమతస్తదన్యథాత్వే దోషమాహ| సూత్రే త్వత్యుత్క్షిప్తే సతి గాఢత్వాచ్ఛ్వయథుః స్యాత్| తత్రేతి శ్వయథౌ| స్నైహికం నస్యం నస్యవిధావుక్తం| నిర్భుజ్యేత్యంతః పరివర్త్య| దోషోపతప్తా వలీ శ్వయథుకారణాధిష్ఠితమాంసరాజిః| ఉపపక్ష్మాణి యాన్యన్యాని వేత్యుక్తాని| పక్ష్మోపరోధే తాని లాక్షారసేన యావకేన లక్షయిత్వా సాభిజ్ఞానీకృత్య| పూర్వవదితి వ్రణవత్||14||
Adhikarana alajyarbudayoshcikitsA (15) · Śloka 15
బాహ్యాలజేర్భిన్నలిఖితస్య క్షారేణాగ్నినా వా దాహో వ్రణవచ్చోపచారః| అర్బుదస్య చ స్విన్నస్యామూలచ్ఛిన్నస్య లిఖితప్రతిసారితస్య చేతి| భవంతి చాత్ర నివాతేఽధిష్ఠితస్యాప్తైః శుద్ధస్యోత్తానశాయినః| బహిః కోష్ణాంబుతప్తేన స్వేదితం వర్త్మ వాససా| నిర్భుజ్య వస్త్రాంతరితం వామాంగుష్ఠాంగులీధృతం| న స్రంసతే చలతి వా వర్త్మైవం సర్వతస్తతః| మండలాగ్రేణ తర్త్తిర్యక్కృత్వా శస్త్రపదాంకితం| లిఖేత్తేనైవ పత్రైర్వా శాకశోఫాలికాదిజైః| ఫేనేన తోయశశోర్వా పిచునా ప్రమృజన్నసృక్| స్థితే రక్తే సులిఖితం సక్షౌద్రైః ప్రతిసారయేత్| యథాస్వముక్తైరను చ ప్రక్షాల్యోష్ణేన వారిణా| ఘృతేన సిక్తమభ్యక్తం బధ్నీయాన్మధుసర్పిషా| ఊర్ధ్వాధః కర్ణయోర్దత్వా పిండీ చ యవసక్తుభిః| తృతీయేఽహని ముక్తస్య పరిషేకం యథాయథం| కుర్యాచ్చతుర్థే నస్యాదీన్ ముంచేదేవాహ్ని పంచమే||15||
बाह्यालजेर्भिन्नलिखितस्य क्षारेणाग्निना वा दाहो व्रणवच्चोपचारः| अर्बुदस्य च स्विन्नस्यामूलच्छिन्नस्य लिखितप्रतिसारितस्य चेति| भवन्ति चात्र निवातेऽधिष्ठितस्याप्तैः शुद्धस्योत्तानशायिनः| बहिः कोष्णाम्बुतप्तेन स्वेदितं वर्त्म वाससा| निर्भुज्य वस्त्रान्तरितं वामाङ्गुष्ठाङ्गुलीधृतम्| न स्रंसते चलति वा वर्त्मैवं सर्वतस्ततः| मण्डलाग्रेण तर्त्तिर्यक्कृत्वा शस्त्रपदाङ्कितम्| लिखेत्तेनैव पत्रैर्वा शाकशोफालिकादिजैः| फेनेन तोयशशोर्वा पिचुना प्रमृजन्नसृक्| स्थिते रक्ते सुलिखितं सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत्| यथास्वमुक्तैरनु च प्रक्षाल्योष्णेन वारिणा| घृतेन सिक्तमभ्यक्तं बध्नीयान्मधुसर्पिषा| ऊर्ध्वाधः कर्णयोर्दत्वा पिण्डी च यवसक्तुभिः| तृतीयेऽहनि मुक्तस्य परिषेकं यथायथम्| कुर्याच्चतुर्थे नस्यादीन् मुञ्चेदेवाह्नि पञ्चमे||१५||
🔊 Audio coming soon
బాహ్యాలజేర్వ్యాఖ్యాసమం| అర్బుదస్య చ స్విన్నచ్ఛిన్నాదిరూపస్య సతో వ్రణవదుపచార ఇతి సంబధ్యతే| గతానుగతికా| నివాత ఇత్యాదినాఽర్బుదస్య క్రమేణ స్వేదాదిబిధానం| శుద్ధస్య కృతవమనవిరేచనస్య నివాతే వాతరహితే ప్రదేశే ఆప్తైర్విశ్వస్తపురుషైరధిష్ఠితస్యాలంబితస్య ఉత్తానశాయినః కృతోత్తానశయనస్యాదావేవ కోష్ణాంబుతప్తేన వాససా బహిర్వర్త్మ సంస్వేద్య రక్తవిలాయనార్థమేతత్| తతో వర్త్మాంతర్నిర్భుజ్య కుటిలీకృత్య వాహ్యతో వికాస్య వస్త్రాంతరితాభ్యాం వామహస్మాంగుష్ఠాంగులీభ్యాం ధృతం కుర్యాదితి శేషః| ఏవం చ ధృతం వర్త్మ హస్తాన్న స్రంసతే| న వా చలతి| తతోఽనంతరం తద్వర్త్మ సర్వతః సాకల్యేన మండలాఘ్రేణ తత్సంజ్ఞశస్త్రేణ తిర్యగ్వర్త్మాయామవైపరీత్యేన శస్త్రపదాంకితం కించిద్ వ్రణితం కృత్వా తేన మండలాగ్రేణైవ లిఖేత్| మండలాగ్రం నామ శస్త్రముక్తం శస్త్రవిధౌ| అథవా శాకాఖ్యస్య తరోః పత్రేణ శోఫాలికాదిపరుషపత్రేణ వా తోయరాశోః సముద్రస్య ఫేనేన వా లిఖేత్| పిచునా కార్పాసచులుకేనోత్పన్నమసృక్ ప్రమృజన్| (రక్తప్రవృత్త్యా లేఖితుమశక్యత్వే తదుపాయమాహ-పిచునాసృక్ ప్రమృజన్నితి| వస్త్రఖండేనాంతరాంతరా ప్రకర్షేణాసృజః శోధనం కుర్వన్)| సులిఖితం చ రక్తే స్థితే రుద్ధే సక్షౌర్ద్రైర్యథాస్వముక్తైః ప్రయోగైర్దోషవ్యాధ్యాద్యనతిక్రమేణేతి యథాస్వశబ్దార్థః| ప్రతిసారయేత్| అను పశ్చాదుష్ణేన వారిణా ప్రక్షాల్య క్షాలయిత్వా ఘృతేన సిక్తం మధుసహితసర్పిషా చాభ్యక్తం యవసక్తుభిః పిండీ మధుసర్పిర్భ్యామేవ వర్తితాం దత్వా కర్ణయోరూర్ధ్వమధశ్చ యవపిండ్యా సహ వర్త్మవ్రణబంధః సుకరో భవతి| తృతీయేఽహ్ని ముక్తబంధనస్య వర్త్మనో యథాయథం దోషాద్యనతిక్రమేణ పరిషేకం కృత్వా పునర్బధ్నీయాదిత్యేవకారాల్లభ్యతే| (అను ప్రతిసారణాదనంతరముష్ణేన వారిణా సుఖోష్ణజలేన ప్రక్షాల్య సమ్యక్ క్షాలయిత్వా ఘృతేన సర్పిషా సిక్తం కృతపరిషేకం పశ్చాన్మధుసర్పిషా మధుసహితేన సర్పిషాఽభ్యక్తం కృత్వా యవసక్తుభిః పిండీ చ దత్వా మధుసర్పిర్భ్యామేవ వర్తితం యవసక్తుపిండం చ నిమ్నతాజనితశైర్థిల్యపరిహారార్థం వర్త్మనోర్బహిర్విన్యస్య| ఉక్తంచ- యవానాం సక్తుభిః సూక్ష్మైర్మధుసర్పిః పరిప్లుతైః| వర్త్మప్రమాణం పిండీం చ దత్వా బంధనామాచరేత్|| ఇతి| ఉభయోరపి కర్ణయోరూర్ధ్వాధ ఊర్ధ్వభాగేఽధోభాగే చ ఊర్ధ్వాఽధోభాగగతేన ద్విముఖేన చైలఖండేన పృష్ఠే బధ్నీయాదిత్యర్థః| తృతీయేఽహని బంధనాత్తృతీయే దివసే ముక్తస్య ముక్తబంధనస్య వర్త్మనో యథాయథం యథాస్వం పరిషేకం ఘృతక్షీరస్వరసకషాయాదిభిరాశ్చ్యోతనం కుర్యాత్| చతుర్థే చతుర్థదివసే నస్యాదీన్ కుర్యాత్| నస్యమాదిర్యేషాం ఆదిశబ్దేన ధూమకవలగండూషపరిగ్రహః| పంచమదివసే మోక్షయేదేవ| పునర్న బధ్నీయాత్| అత్రైవశబ్దేన తృతీయేఽహని ముక్తస్య పరిషేకానంతరం బంధనం కార్యమితి చ సూచితం)|| 15||
Adhikarana sulikhitavartmalakShaNam (16) · Śloka 16
సమం నఖనిభం శోఫకండూఘర్షాద్యపీడితం| విద్యాత్ సులిఖితం వర్త్మ ...................||16||
समं नखनिभं शोफकण्डूघर्षाद्यपीडितम्| विद्यात् सुलिखितं वर्त्म ...................||१६||
🔊 Audio coming soon
సులిఖితే ప్రతిసారణాద్యుక్తం తచ్చ సులిఖితం న జ్ఞాయతే తతస్తల్లక్షణముచ్యతే| సమత్వాదిగుణం శోఫాద్యపీడితం చ వర్త్మ సులిఖితం విద్యాత్||16||
Adhikarana asamyaglikhite kriyA ati lekhane upacArAshca (17) · Śloka 17
.............................. లిఖేద్భూయో విపర్యయే| రుక్పక్ష్మవర్త్మశతనస్రంసనాన్యతిలేఖనాత్| స్నేహస్వేదాదికస్తస్మిన్నిష్టో వాతహరః క్రమః| అభ్యజ్య నవనీతేన శ్వేతలోధ్రం ప్రలేపయేత్| ఏరండమూలకల్కేన పుటపాకం పచేత్తతః| స్విత్రం ప్రక్షాలితం శుష్కం చూర్ణితం పోట్టలీకృతం| స్త్రియాః క్షీరే ఛగల్యా వా మృదితం నేత్రసేచనం| శాలితండులకల్కేన లిప్తం తద్వత్ పరిష్కృతం| కుర్యాన్నేత్రేఽతిలిఖితే మృదితం దధిమస్తునా| కేవలేనాపి వా సేకం మస్తునా జాంగలాశినః||17||
.............................. लिखेद्भूयो विपर्यये| रुक्पक्ष्मवर्त्मशतनस्रंसनान्यतिलेखनात्| स्नेहस्वेदादिकस्तस्मिन्निष्टो वातहरः क्रमः| अभ्यज्य नवनीतेन श्वेतलोध्रं प्रलेपयेत्| एरण्डमूलकल्केन पुटपाकं पचेत्ततः| स्वित्रं प्रक्षालितं शुष्कं चूर्णितं पोट्टलीकृतम्| स्त्रियाः क्षीरे छगल्या वा मृदितं नेत्रसेचनम्| शालितण्डुलकल्केन लिप्तं तद्वत् परिष्कृतम्| कुर्यान्नेत्रेऽतिलिखिते मृदितं दधिमस्तुना| केवलेनापि वा सेकं मस्तुना जाङ्गलाशिनः||१७||
🔊 Audio coming soon
అస్య తు సులిఖితలక్షణస్య విపర్యయే భూయో లిఖేత్| న త్వతి| అతోఽతిలిఖితలక్షణముచ్యతే| రుగాదికమతిలేఖనాద్భవతి| తత్రాతిలేఖనాద్రుగాదికే స్నేహస్వేదాదిర్వాతహరః క్రమ ఇష్టః| అభ్యజ్యేత్యాదినా శ్వేతలోధ్రపుటపాకవిధానం| పోట్టలీ ప్రసేవికా తద్భావమాపాదితం పశ్చాచ్చ క్షీరమృదితం| తదేవ చ శ్వేతలోధ్రమేరండమూలకల్కేన వినా శాలితండులకల్కేన లిప్తం తద్వదేవ చ పరిష్కృతం నవనీతాభ్యంగాదినా పోట్టలీకరణాంతేన కృతసంస్కారమను చ దధిమస్తునా మృదితమతిలిఖితే వర్త్మని నేత్రసేచనం కుర్యాత్| అథవా జాంగలాశినః సతః కేవలేనైవ మస్తునా సేచనం||17||
Adhikarana BedanaM taduttarakarma ca (12) · Śloka 12
భేద్యాంస్తు వ్రీహివక్త్రేణ బిభిద్య కఠినోన్నతాన్| నిష్పీడయేదను విధిః శేషః స్యాత్తత్ర పూర్వవత్||18|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే వర్త్మరోగ ప్రతిషేధో నామ ద్వాదశోఽధ్యాయః||12||
भेद्यांस्तु व्रीहिवक्त्रेण बिभिद्य कठिनोन्नतान्| निष्पीडयेदनु विधिः शेषः स्यात्तत्र पूर्ववत्||१८|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे वर्त्मरोग प्रतिषेधो नाम द्वादशोऽध्यायः||१२||
🔊 Audio coming soon
భేద్యాన్ లగణాదీనలజ్యంతాన్ కఠినానున్నతాంశ్చ వ్రీహివక్త్రేణ బిభిద్య నిష్పీడయేత్| అను పశ్చాచ్ఛేషో విధిః ప్రతిసారణాదిః పూర్వవత్స్యాదితి||18|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా- మష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాముత్తరతంత్రే ద్వాదశోఽధ్యాయః ||12||