11. vartmarōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha vartmarogavij~jAnIyo nAmaikAdasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વર્ત્મરોગવિજ્ઞાનીયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

નિજહેતુત્વાદુક્તશિષ્ટત્વાત્ કાયચિકિત્સાઙબૂતત્વાચ્ચોર્ધ્વાઙ્ગચિકિત્સાયા અવસરસ્તત્રાપિ ચક્ષુષઃ પ્રાધાન્યાત્તસ્યૈવ વર્ત્મસન્ધિસિતાસિતદૃષ્ટિક્રમેણ નિર્ણયઃ ક્રિયતે| તત્ર તાવદ્વર્ત્મરોગાણાં હેત્વાદિપ્રદર્શનાધ્યાય આરભ્યતે| વર્ત્મ નેત્રપુટમ્||૧||

Adhikarana netrarogANAM sAmAnyo hetuH samprAptishca (2) · Śloka 2

સર્વરોગનિદાનોક્તૈરહિતૈઃ કુપિતા મલાઃ| અચક્ષુષ્યૈર્વિશેષેણ પ્રાયઃ પિત્તાનુસારિણઃ| સિરાભિરૂર્ધ્વં પ્રસૃતા નેત્રાવયવમાશ્રિતાઃ| વર્ત્મ સન્ધિં સિતં કૃષ્ણં દૃષ્ટિં વા સર્વમક્ષિ વા| રોગાન્ કુર્યુઃ ...................................||૨||

સર્વરોગેત્યાદિનાસામાન્યેનાક્ષિરોગાણાં નિદાનં સમ્પ્રપ્તિશ્છોચ્યતે| સર્વરોગનિદાને યાન્યહિતાન્યુક્તાનિ તૈર્વિશેષેણ ચાચક્ષુષ્યૈર્મલા વાતાદયઃ કુપિતાઃ સિરાભિશ્છ યથાસ્વં કોષ્ઠાદૂર્ધ્વં શિરઃપ્રસૃતા વર્ત્માદિકં ચ નેત્રસ્યાવયવં સર્વમેવ વા નેત્રમાશ્રિતા રોગાન્ નાનાવિધાન્ કુર્યુઃ| કિમ્ભૂતા આહ| પ્રાયો બાહુલ્યેન દોષાઃ પિત્તાનુસારિણઃ પિત્તપ્રધાનાઃ| પ્રાયો નેત્રયો રોગકરા ઇત્યર્થઃ||૨||

Adhikarana kRucCronmIlam (3) · Śloka 3

.................. ચલસ્તત્ર પ્રાપ્ય વર્ત્માશ્રયાઃ સિરાઃ| સુપ્તોત્થિતસ્ય કુરુતે વર્ત્મસ્તમ્ભં સવેદનમ્| પાંસુપૂર્ણાભનેત્રત્વં કૃચ્છ્રોન્મીલનમશ્રુ ચ| વિમર્દનાત્સ્યાચ્ચ શમઃ કૃચ્છ્રોન્મીલં વદન્તિ તમ્||૩||

તત્રૈવંસ્થિતે ચલો વાયુઃ પ્રધાનો વર્ત્માશ્રયાઃ સિરાઃ પ્રાપ્ય સુપ્તોત્થિતસ્ય તત્કાલત્યક્તનિદ્રસ્ય પુંસો વર્ત્મસ્તમ્ભાદિકં કુરુતે| તસ્ય ચ રોગસ્ય વિમર્દનાચ્છમઃ સ્યાત્| તં રોગવિશેષમાચાર્યા નામ્ના કૃચ્છ્રોન્મીલમિતિ વદન્તિ||૩||

Adhikarana nimeShaH (4) · Śloka 4

ચાલયન્વર્ત્મની વાયુર્નિમેષોન્મેષણં મુહુઃ| કરોત્યરુઙ્નિમેષોઽસૌ ....................||૪||

વાયુઃ ક્રુદ્ધો વર્ત્મની ચાલયન્ મુહુર્નિમિષોન્મેષણં કરોતિ| અરુગિતિ વિના રુજમ્| અસૌ રોગો નિમેષાખ્યઃ||૪||

Adhikarana vAtahatavartma (5) · Śloka 5

......................... વર્ત્મ યત્તુ નિમીલ્યતે| વિમુક્તસન્ધિ નિશ્છેષ્ટં હીનં વાતહતં હિ તત્||૫||

યત્તુ વર્ત્મ વાયુના નિમીલ્યતે ન કદાચિદુન્મીલ્યતે તદ્વર્ત્મ નામ્ના વાતહતમુચ્યતે| કિમ્ભૂતં વર્ત્માહ| વિમુક્તસન્ધિ વિસ્રસ્તબન્ધનમ્| નિશ્છેષ્ટં હીનં ચ||૫||

Adhikarana kumBikAH (6) · Śloka 6

કૃષ્ણાઃ પિત્તેન બહ્વ્યોઽન્તવર્ત્મ કુમ્ભીકબીજવત્| આધ્માયન્તે પુનર્ભિન્નાઃ પિટિકાઃ કુમ્ભિસંજ્ઞકાઃ||૬||

અન્તર્વત્મ વર્ત્મનોઽન્તર્ભાગે પિત્તેન કૃષ્ણાઃ પિટિકા ભવન્તિ| યા ભિન્નાઃ કુમ્ભીકબીજવત્ કુમુદતણ્ડુલવત્ પુનરાધ્માયન્તે પરિપૂર્વન્તે| તાઃ પિટકાઃ કુમ્ભિનામ્ન્યઃ||૬||

Adhikarana pittotkliShTavartma (7) · Śloka 7

સદાહક્લેદનિસ્તોદં રક્તાભં સ્પર્શનાક્ષમમ્| પિત્તેન જાયતે વર્ત્મ પિત્તોત્ક્લિષ્ટમુશન્તિ તત્||૭||

પિત્તેન સદાહાદિગુણં વર્ત્મ જાયતે ભવતિ| તદ્વર્ત્મ નામ્ના પિત્તોત્ક્લિષ્ટમુશન્તિ||૭||

Adhikarana pakShmashAtam (8) · Śloka 8

કરોતિ કણ્ડૂં દાહં ચ પિત્તં પક્ષ્માન્તમાશ્રિતમ્| પક્ષ્મણાં શતનં ચાનુ પક્ષ્મશાતં વદન્તિ તમ્||૮||

પક્ષ્માન્તમાશ્રિતં પિત્તં કણ્ડૂવાદિકં કરોતિ તં રોગમાચાર્યા નામ્ના પક્ષ્મશાતમિતિ વદન્તિ||૮||

Adhikarana pothakI (9) · Śloka 9

પોથક્યઃ પિટકાઃ શ્વેતાઃ સર્ષપાભા ઘનાઃ કફાત્| શોફોપદેહરુક્કણ્ડૂપિચ્છિલાસ્રસમન્વિતાઃ||૯||

શ્વેતા આકૃત્યા ચ સર્ષપસદૃશા ઘનાઃ સંહતાઃ શોફાદિસમન્વિતાશ્છ પિટકાઃ કફાદ્ભેતોર્ભવન્તિ| તાશ્છ પિટાકાઃ કફાદ્ભેતોર્ભવન્તિ| તા નામ્ના પોથક્ય ઇત્યુચ્યન્તે||૯||

Adhikarana kaPotkliShTavartma (10) · Śloka 10

કફોત્ક્લિષ્ટં ભવેદ્વર્ત્મ સ્તમ્ભક્લેદોપદેહવત્||૧૦||

સ્તમ્ભાદિમદ્વર્ત્મ ભવેત્ કફાદિતિ પ્રકરણાત્| તદ્વર્ત્મ નામ્ના કફોત્ક્લિષ્ટમિત્યુચ્યતે||૧૦||

Adhikarana lagaNaH (11) · Śloka 11

ગ્રન્થિઃ પાણ્ડુરરુક્પાકઃ કણ્ડૂમાન્ કઠિનઃ કફાત્| કોલમાત્રઃ સ લગણઃ કિઞ્ચિદલ્પસ્તતોઽથવા||૧૧||

કફોદ્ભેતોઃ કોલમાત્રો બદરમાત્રસ્તતો વા કોલાત્ કિઞ્ચિદલ્પઃ પાણ્ડ્વાદિગુણો ગ્રન્થિર્નામ્ના લગણ ઇત્યુચ્યતે||૧૧||

Adhikarana utsa~ggA (12) · Śloka 12

રક્તા રક્તેન પિટકા તત્તુલ્યપિટકાચિતા| ઉત્સઙ્ગાખ્યા ........................||૧૨||

રક્તેન વાતાદિદુષ્ટેન રક્તા લોહિતવદ્રક્તવર્ણા પિટકા ભવતિ| તત્તુલ્યાભિઃ પ્રધાનસદૃશાભિરન્યાભિઃ પિટકાભિરાચિતા કૃતસઞ્ચયા સા પિટકા નામ્નોત્સઙ્ગેત્યુચ્યતે ||૧૨||

Adhikarana utkliShTaM vartma (13) · Śloka 13

.........તથોક્લિષ્ટં રાજિમત્ સ્પર્શનાક્ષમમ્||૧૩||

તથેતિ રક્તેનોત્ક્લિષ્ટન્નામ વર્ત્મ તત્તદ્રાજિમત્ સ્પર્શનાક્ષમઞ્ચ||૧૩||

Adhikarana arshovartma (14) · Śloka 14

અર્શોઽધિમાંસં વર્ત્માન્તઃ સ્તબ્ધં સ્નિગ્ધં સદાહરુક્| રક્તં રક્તેન તત્સ્રાવિચ્છિન્નં છિન્નં ચ વર્ધતે||૧૪||

રક્તેનાસૃજા વર્ત્માન્તર્વર્ત્મનોઽન્તભાગે રક્તં લોહિતમધિમાંસં ભવતિ સ્તબ્ધાદિગુણકમિત્યધિમાંસમર્મ ઇતિ નામ્નોચ્યતે||૧૪||

Adhikarana a~jjananAmikA (15) · Śloka 15

મધ્યે વા વર્ત્મનોઽન્તે વા કણ્ડૂષારુગ્વતી સ્થિરા| મુદ્ગમાત્રાસૃજા તામ્રા પિટકાઞ્જનનામિકા||૧૫||

અસૃજા રક્તેન વર્ત્મનોઽન્તે વા મધ્યે વા કણ્ડૂવાદિમતી સ્થિરા મુદ્ગપ્રમાણા તામ્રવર્ણ ચ યા પિટકા ભવતિ સા નામ્ના અઞ્જનનામિકેત્યુચ્યતે ||૧૫||

Adhikarana bisavartma (16) · Śloka 16

દોષૈર્વત્મ બહિઃ શૂનં યદન્તઃ સૂક્ષ્મકાચિતમ્| સસ્રાવમન્તરુદકં બિસાભં બિસવર્ત્મ તત્||૧૬||

દોષૈસ્ત્રિભિર્યદ્વર્ત્મ બહિઃ શૂનમન્તઃ સૂક્ષ્મચ્છિદ્રં સસ્રાવમન્તરુદકં યસ્મિન્ બિસે તત્સદૃશં ભવતિ તદ્વર્ત્મ નામ્ના બિસવર્ત્મ ઇત્યુચ્યતે||૧૬||

Adhikarana utkliShTavartma (17) · Śloka 17

યદ્વર્ત્મોક્લિષ્ટમુત્ક્લિષ્ટમકસ્માન્મ્લાનતામિયાત્| રક્તદોષત્રયોત્ક્લેશાદ્ભવત્યુત્ક્લિષ્ટવર્ત્મ તત્||૧૭||

રક્તસ્ય દોષત્રયસ્ય ચ મિશ્રીભાવેન તેષામુત્ક્લેશાદ્ધેતોર્યદ્વર્ત્મ પુનરુત્ક્લિષ્ટં સ્વયમેવ પુનર્મ્લાનતામિયાત્ કિઞ્ચિત્પારે શોષં ગચ્છતિ તદ્વર્ત્મ નામ્નોત્ક્લિષ્ટવર્ત્મેત્યુચ્યતે||૧૭||

Adhikarana shyAvavartma (18) · Śloka 18

શ્યાવવર્ત્મ મલૈઃ સાસ્રૈઃ શ્યાવં રુક્લેદશોફવત્||૧૮||

સાસ્રૈઃ સરક્તૈર્મલૈર્વાતાદિભિસ્ત્રિભિર્મિશ્રીભૂતૈઃ શ્યાવં વર્ણેન રુગાદિયુક્તં ચ યદ્વર્ત્મ ભવતિ તન્નામ્ના શ્યાવવર્ત્મોચ્યતે||૧૮||

Adhikarana shliShTavartma (19) · Śloka 19

શ્લિષ્ટાખ્યં વર્ત્મની શ્લિષ્ટે કણ્ડૂશ્વયથુરાગિણી||૧૯||

સાસ્રૈરેવ ચ મલૈર્વર્ત્મની દ્વે કણ્ડૂવાદિત્રયયુક્તે પરસ્પરશ્લિષ્ટે ચ ભવતઃ તદ્વર્ત્મ શ્લિષ્ટાખ્યમુચ્યતે||૧૯||

Adhikarana sikatAvartma (20) · Śloka 20

વર્ત્મન્તઃપિટકા રૂક્ષાઃ કર્કશાઃ સિકતોપમાઃ| સિકતાવર્ત્મ ...................................||૨૦||

વર્ત્મનોઽન્તર્ભાગે રૂક્ષત્વાદિગુણાઃ પિટકા ભવન્તિ તદ્વર્ત્મ નામ્ના સિકતાવર્ત્મોચ્યતે||૨૦||

Adhikarana kardamavartma (21) · Śloka 21

...............કૃષ્ણં તુ કર્દમં કર્દમોપમમ્||૨૧||

કૃષ્ણં કર્દમસદૃશં માર્દવેન યદ્વર્ત્મ તન્નામ્ના કર્દમમુચ્યતે||૨૧||

Adhikarana vahalavartma (22) · Śloka 22

બહલં બહલૈર્માંસૈઃ સવર્ણૈશ્છીયતે સમૈઃ||૨૨||

યદ્વર્ત્મ સમૈર્વહલૈર્ઘનૈર્માંસૈશ્છીયતે તન્નામ્ના વહલમિત્યુચ્યતે||૨૨||

Adhikarana kukUNakaH (23) · Śloka 23

કુકૂણકઃ શિશોરેવ દન્તોત્પત્તિનિમિત્તજઃ| સ્યત્તેન શિશુરિચ્છૂનતામ્રાક્ષો વીક્ષણાક્ષમઃ| સવર્ત્મશૂલપૈચ્છિલ્યકર્ણનાસાક્ષિમર્દનઃ||૨૩||

દન્તોદ્ભવતો યો વર્ત્મરોગઃ શિશોરેવ ભવતિ સ નામ્ના કુકૂણકઃ તેનોચ્છોઓનાદિરૂપાક્ષઃ શિશુઃ સ્યાત્|| ૨૩||

Adhikarana pakShmoparodhaH (24) · Śloka 24

પક્ષ્મોપરોધે સઙ્કોચો વર્ત્મનોર્જાયતે તતઃ| ખરતાન્તર્મુખત્વં ચ રોમ્ણામન્યાનિ વા પુનઃ| કણ્ટકૈરિવ તીક્ષ્ણાગ્રૈર્ઘૃષ્ટં તૈરક્ષિ શૂયતે| ઊષ્યતે ચાનિલાદિદ્વિડલ્પાહં શાન્તિરુદ્ધૃતૈઃ||૨૪||

પક્ષ્મોપરોધનામ્નિ રોગે વર્ત્મનોઃ સઙ્કોચો જાયતે તથા રોમ્ણામપિ વર્ત્મભવાનાં સઙ્કોચઃ ખરતાન્તર્મુખત્વઞ્ચ જાયતે| અન્યાનિ વા રોમાણિ જાયન્તે| તૈશ્છ રોમભિસ્તીક્ષ્ણાગ્રૈઃ કણ્ટકસદૃષૈર્ઘૃષ્ટં સદક્ષિ શૂયતે| ઊષ્યતે સદાહં ભવતિ અનિલાદિસ્પર્શં ચ દ્વેષ્ટિ| તૈશ્છ રોમભિરુદ્ધૃતૈરપનીતૈરલ્પાહં સ્તોકાનિ દિનાનિ રુજશ્શાન્તિર્ભવતિ પુનસ્તથૈવ ભવતિ||૨૪||

Adhikarana alajI (25) · Śloka 25

કનીનકે બહિર્વર્ત્મ કઠિનો ગ્રન્થિરુન્નતઃ| તામ્રઃ પક્વોસ્રપૂયસ્રુદલજ્યાધ્માયતે મુહુઃ||૨૫||

કનીનકે નાસાનિકટે નેત્રાન્તે બહિર્વર્ત્મનો બહિર્ભાગે કઠિનત્વાદિગુણો ગ્રન્થિર્ભવતિ મુહુરાધ્માયતેઽર્થાન્મુહુઃ સ્રવતિ સ ગ્રન્થિર્નામ્ના અલજીત્યુચ્યતે||૨૫||

Adhikarana vartmArbudam (26) · Śloka 26

વર્ત્માન્તમાંસપિણ્ડાભઃ શ્વયથુર્ગ્રથિતોઽરુજઃ| સાસ્રૈઃ સ્યાદર્બુદો દોષૈર્વિષમો બાહ્યતશ્છલઃ||૨૬||

સાસ્રૈઃ રક્તમિશ્રૈર્વાતાદિભિર્માંસપિણ્ડસદૃશઃ શ્વયથુઃ સ્યાત્| સ ચ યદાન્તર્વર્ત્મ ભવતિ તદા ગ્રથિતઃ કઠિનોઽરુજશ્છ ભવતિ| યદા તુ બહિર્વર્ત્મ તદા ચલો ભવતિ| સ ઉભયોરપિ શ્વયથુરર્બુદ ઇતિ નામ્નોચ્યતે||૨૬||

Adhikarana vartmarogasa~gkhyA (27) · Śloka 27

ચતુર્વિંશતિરિત્યેતે વ્યાધયો વર્ત્મસંશ્રયાઃ||૨૭||

એતે અનન્તરોક્તા વર્ત્માશ્રયા વ્યાધયઃ કૃચ્છ્રોન્મીલ, નિમેષ, વાતહત, કુમ્ભિ, પિત્તોત્ક્લિષ્ટ, પક્ષ્મશાત, પોથકી, કફોત્ક્લિષ્ટ, લગણ, ઉત્સઙ્ગ, રક્તોત્ક્લિષ્ટ, અર્શ, અઞ્જનનામિકા, બિસવર્ત્મ, ઉત્ક્લિષ્ટવર્ત્મ, શ્યાવવર્ત્મ, સિકતા, કર્દમ, બહલ, કુકૂણક, પક્ષ્મોપરોધ, અલજી, અર્બુદાખ્યાશ્છતુર્વિંશતિરીત્યુક્તાઃ||૨૭||

Adhikarana sAdhyAsAdhyatA (28) · Śloka 28

અદ્યોઽત્ર ભેષજૈઃ સાધ્યો દ્વૌ તતોઽર્શશ્છ વર્જયેત્| પક્ષ્મોપરોધો યાપ્યઃ સ્યાચ્છેષાઞ્છસ્ત્રૌષધૈર્જયેત્||૨૮||

અત્ર ચતુર્વિંશતાવાદ્યઃ કૃચ્છ્રોન્મીલાખ્યો ભેષજૈર્વક્ષ્યમાણૈઃ સાધ્યઃ તદનન્તરો નિમિષવાતહતાખ્યાવર્શઆખ્યશ્છ ત્રય ઇતિ વર્જયેત્| પક્ષ્મોપરોધો યાપ્યઃ| શેષાનનુક્તાન્ શસ્ત્રૈરોષધૈશ્છ યથાયોગ્યં જયેત્||૨૮||

Adhikarana cikitsAsUtranirdeshaH (29-30) · Śloka 30

કુટ્ટયેત્ પક્ષ્મશતનં છિન્દ્યાત્તેષ્વપિ ચાર્બુદમ્| ભિન્દ્યાલ્લગણકુમ્ભીકાવિસોત્સઙ્ગાઞ્જનાલજીઃ| પોત્થકીશ્યાવસિકતાશ્લિષ્ટોત્ક્લિષ્ટચતુષ્ટયમ્| સકર્દમં સબહલં વિલિખેત્ સકુકૂણકમ્||૨૯|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે વર્ત્મરોગ વિજ્ઞાનીયો નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૩૦||

અત્રૈવેષાં ચિકિત્સા સૂત્ર્યતે સુખાવબોધાય-કુટ્ટયેદિત્યાદિ| તેષ્પવિ શેષેષુ પક્ષ્મશતનં વક્ષ્યમાણાપ્રકારેણ કુટ્ટયેત્| અર્બુદં છિન્દ્યાત્| અલજ્યન્તં ભિન્દ્યાત્| પોત્થક્યાદિકં વિલિખેદિતિ| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યયેન્દુવિરચિતાયા- મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે એકાદશોઽધ્યાયઃ