11. vartmarōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha vartmarogavij~jAnIyo nAmaikAdasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વર્ત્મરોગવિજ્ઞાનીયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana netrarogANAM sAmAnyo hetuH samprAptishca (2) · Śloka 2

સર્વરોગનિદાનોક્તૈરહિતૈઃ કુપિતા મલાઃ| અચક્ષુષ્યૈર્વિશેષેણ પ્રાયઃ પિત્તાનુસારિણઃ| સિરાભિરૂર્ધ્વં પ્રસૃતા નેત્રાવયવમાશ્રિતાઃ| વર્ત્મ સન્ધિં સિતં કૃષ્ણં દૃષ્ટિં વા સર્વમક્ષિ વા| રોગાન્ કુર્યુઃ ...................................||૨||

Adhikarana kRucCronmIlam (3) · Śloka 3

.................. ચલસ્તત્ર પ્રાપ્ય વર્ત્માશ્રયાઃ સિરાઃ| સુપ્તોત્થિતસ્ય કુરુતે વર્ત્મસ્તમ્ભં સવેદનમ્| પાંસુપૂર્ણાભનેત્રત્વં કૃચ્છ્રોન્મીલનમશ્રુ ચ| વિમર્દનાત્સ્યાચ્ચ શમઃ કૃચ્છ્રોન્મીલં વદન્તિ તમ્||૩||

Adhikarana nimeShaH (4) · Śloka 4

ચાલયન્વર્ત્મની વાયુર્નિમેષોન્મેષણં મુહુઃ| કરોત્યરુઙ્નિમેષોઽસૌ ....................||૪||

Adhikarana vAtahatavartma (5) · Śloka 5

......................... વર્ત્મ યત્તુ નિમીલ્યતે| વિમુક્તસન્ધિ નિશ્છેષ્ટં હીનં વાતહતં હિ તત્||૫||

Adhikarana kumBikAH (6) · Śloka 6

કૃષ્ણાઃ પિત્તેન બહ્વ્યોઽન્તવર્ત્મ કુમ્ભીકબીજવત્| આધ્માયન્તે પુનર્ભિન્નાઃ પિટિકાઃ કુમ્ભિસંજ્ઞકાઃ||૬||

Adhikarana pittotkliShTavartma (7) · Śloka 7

સદાહક્લેદનિસ્તોદં રક્તાભં સ્પર્શનાક્ષમમ્| પિત્તેન જાયતે વર્ત્મ પિત્તોત્ક્લિષ્ટમુશન્તિ તત્||૭||

Adhikarana pakShmashAtam (8) · Śloka 8

કરોતિ કણ્ડૂં દાહં ચ પિત્તં પક્ષ્માન્તમાશ્રિતમ્| પક્ષ્મણાં શતનં ચાનુ પક્ષ્મશાતં વદન્તિ તમ્||૮||

Adhikarana pothakI (9) · Śloka 9

પોથક્યઃ પિટકાઃ શ્વેતાઃ સર્ષપાભા ઘનાઃ કફાત્| શોફોપદેહરુક્કણ્ડૂપિચ્છિલાસ્રસમન્વિતાઃ||૯||

Adhikarana kaPotkliShTavartma (10) · Śloka 10

કફોત્ક્લિષ્ટં ભવેદ્વર્ત્મ સ્તમ્ભક્લેદોપદેહવત્||૧૦||

Adhikarana lagaNaH (11) · Śloka 11

ગ્રન્થિઃ પાણ્ડુરરુક્પાકઃ કણ્ડૂમાન્ કઠિનઃ કફાત્| કોલમાત્રઃ સ લગણઃ કિઞ્ચિદલ્પસ્તતોઽથવા||૧૧||

Adhikarana utsa~ggA (12) · Śloka 12

રક્તા રક્તેન પિટકા તત્તુલ્યપિટકાચિતા| ઉત્સઙ્ગાખ્યા ........................||૧૨||

Adhikarana utkliShTaM vartma (13) · Śloka 13

.........તથોક્લિષ્ટં રાજિમત્ સ્પર્શનાક્ષમમ્||૧૩||

Adhikarana arshovartma (14) · Śloka 14

અર્શોઽધિમાંસં વર્ત્માન્તઃ સ્તબ્ધં સ્નિગ્ધં સદાહરુક્| રક્તં રક્તેન તત્સ્રાવિચ્છિન્નં છિન્નં ચ વર્ધતે||૧૪||

Adhikarana a~jjananAmikA (15) · Śloka 15

મધ્યે વા વર્ત્મનોઽન્તે વા કણ્ડૂષારુગ્વતી સ્થિરા| મુદ્ગમાત્રાસૃજા તામ્રા પિટકાઞ્જનનામિકા||૧૫||

Adhikarana bisavartma (16) · Śloka 16

દોષૈર્વત્મ બહિઃ શૂનં યદન્તઃ સૂક્ષ્મકાચિતમ્| સસ્રાવમન્તરુદકં બિસાભં બિસવર્ત્મ તત્||૧૬||

Adhikarana utkliShTavartma (17) · Śloka 17

યદ્વર્ત્મોક્લિષ્ટમુત્ક્લિષ્ટમકસ્માન્મ્લાનતામિયાત્| રક્તદોષત્રયોત્ક્લેશાદ્ભવત્યુત્ક્લિષ્ટવર્ત્મ તત્||૧૭||

Adhikarana shyAvavartma (18) · Śloka 18

શ્યાવવર્ત્મ મલૈઃ સાસ્રૈઃ શ્યાવં રુક્લેદશોફવત્||૧૮||

Adhikarana shliShTavartma (19) · Śloka 19

શ્લિષ્ટાખ્યં વર્ત્મની શ્લિષ્ટે કણ્ડૂશ્વયથુરાગિણી||૧૯||

Adhikarana sikatAvartma (20) · Śloka 20

વર્ત્મન્તઃપિટકા રૂક્ષાઃ કર્કશાઃ સિકતોપમાઃ| સિકતાવર્ત્મ ...................................||૨૦||

Adhikarana kardamavartma (21) · Śloka 21

...............કૃષ્ણં તુ કર્દમં કર્દમોપમમ્||૨૧||

Adhikarana vahalavartma (22) · Śloka 22

બહલં બહલૈર્માંસૈઃ સવર્ણૈશ્છીયતે સમૈઃ||૨૨||

Adhikarana kukUNakaH (23) · Śloka 23

કુકૂણકઃ શિશોરેવ દન્તોત્પત્તિનિમિત્તજઃ| સ્યત્તેન શિશુરિચ્છૂનતામ્રાક્ષો વીક્ષણાક્ષમઃ| સવર્ત્મશૂલપૈચ્છિલ્યકર્ણનાસાક્ષિમર્દનઃ||૨૩||

Adhikarana pakShmoparodhaH (24) · Śloka 24

પક્ષ્મોપરોધે સઙ્કોચો વર્ત્મનોર્જાયતે તતઃ| ખરતાન્તર્મુખત્વં ચ રોમ્ણામન્યાનિ વા પુનઃ| કણ્ટકૈરિવ તીક્ષ્ણાગ્રૈર્ઘૃષ્ટં તૈરક્ષિ શૂયતે| ઊષ્યતે ચાનિલાદિદ્વિડલ્પાહં શાન્તિરુદ્ધૃતૈઃ||૨૪||

Adhikarana alajI (25) · Śloka 25

કનીનકે બહિર્વર્ત્મ કઠિનો ગ્રન્થિરુન્નતઃ| તામ્રઃ પક્વોસ્રપૂયસ્રુદલજ્યાધ્માયતે મુહુઃ||૨૫||

Adhikarana vartmArbudam (26) · Śloka 26

વર્ત્માન્તમાંસપિણ્ડાભઃ શ્વયથુર્ગ્રથિતોઽરુજઃ| સાસ્રૈઃ સ્યાદર્બુદો દોષૈર્વિષમો બાહ્યતશ્છલઃ||૨૬||

Adhikarana vartmarogasa~gkhyA (27) · Śloka 27

ચતુર્વિંશતિરિત્યેતે વ્યાધયો વર્ત્મસંશ્રયાઃ||૨૭||

Adhikarana sAdhyAsAdhyatA (28) · Śloka 28

અદ્યોઽત્ર ભેષજૈઃ સાધ્યો દ્વૌ તતોઽર્શશ્છ વર્જયેત્| પક્ષ્મોપરોધો યાપ્યઃ સ્યાચ્છેષાઞ્છસ્ત્રૌષધૈર્જયેત્||૨૮||

Adhikarana cikitsAsUtranirdeshaH (29-30) · Śloka 30

કુટ્ટયેત્ પક્ષ્મશતનં છિન્દ્યાત્તેષ્વપિ ચાર્બુદમ્| ભિન્દ્યાલ્લગણકુમ્ભીકાવિસોત્સઙ્ગાઞ્જનાલજીઃ| પોત્થકીશ્યાવસિકતાશ્લિષ્ટોત્ક્લિષ્ટચતુષ્ટયમ્| સકર્દમં સબહલં વિલિખેત્ સકુકૂણકમ્||૨૯|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે વર્ત્મરોગ વિજ્ઞાનીયો નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૩૦||