Adhikarana atha vartmarogavij~jAnIyo nAmaikAdasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ|
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
View original
अथातो वर्त्मरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
ਨਿਜਹੇਤੁਤ੍ਵਾਦੁਕ੍ਤਸ਼ਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਙਬੂਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾ ਅਵਸਰਸ੍ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਚਕ੍ਸੁਸਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸਨ੍ਧਿਸਿਤਾਸਿਤਦਸ੍ਟਿਕ੍ਰਮੇਣ ਨਿਰ੍ਣਯਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਤਾਵਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮਰੋਗਾਣਾਂ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਧ੍ਯਾਯ ਆਰਭ੍ਯਤੇ| ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਨੇਤ੍ਰਪੁਟਮ੍||੧||
Adhikarana netrarogANAM sAmAnyo hetuH samprAptishca (2) · Śloka 2
ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤੈਰਹਿਤੈਃ ਕੁਪਿਤਾ ਮਲਾਃ|
ਅਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯੈਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਸਾਰਿਣਃ|
ਸਿਰਾਭਿਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸਤਾ ਨੇਤ੍ਰਾਵਯਵਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ|
ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਸਨ੍ਧਿਂ ਸਿਤਂ ਕਸ੍ਣਂ ਦਸ੍ਟਿਂ ਵਾ ਸਰ੍ਵਮਕ੍ਸਿ ਵਾ|
ਰੋਗਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯੁਃ ...................................||੨||
View original
सर्वरोगनिदानोक्तैरहितैः कुपिता मलाः|
अचक्षुष्यैर्विशेषेण प्रायः पित्तानुसारिणः|
सिराभिरूर्ध्वं प्रसृता नेत्रावयवमाश्रिताः|
वर्त्म सन्धिं सितं कृष्णं दृष्टिं वा सर्वमक्षि वा|
रोगान् कुर्युः ...................................||२||
ਸਰ੍ਵਰੋਗੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨਾਕ੍ਸਿਰੋਗਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਪ੍ਤਿਸ਼੍ਛੋਚ੍ਯਤੇ| ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨੇ ਯਾਨ੍ਯਹਿਤਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਤੈਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਚਾਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯੈਰ੍ਮਲਾ ਵਾਤਾਦਯਃ ਕੁਪਿਤਾਃ ਸਿਰਾਭਿਸ਼੍ਛ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਕੋਸ੍ਠਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰਃਪ੍ਰਸਤਾ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਦਿਕਂ ਚ ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯਾਵਯਵਂ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਵਾ ਨੇਤ੍ਰਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਰੋਗਾਨ੍ ਨਾਨਾਵਿਧਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯੁਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾ ਆਹ| ਪ੍ਰਾਯੋ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਦੋਸਾਃ ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਸਾਰਿਣਃ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨਾਃ| ਪ੍ਰਾਯੋ ਨੇਤ੍ਰਯੋ ਰੋਗਕਰਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨||
Adhikarana kRucCronmIlam (3) · Śloka 3
.................. ਚਲਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਸਿਰਾਃ|
ਸੁਪ੍ਤੋਤ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਕੁਰੁਤੇ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਸਵੇਦਨਮ੍|
ਪਾਂਸੁਪੂਰ੍ਣਾਭਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਨ੍ਮੀਲਨਮਸ਼੍ਰੁ ਚ|
ਵਿਮਰ੍ਦਨਾਤ੍ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਸ਼ਮਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਨ੍ਮੀਲਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਮ੍||੩||
View original
.................. चलस्तत्र प्राप्य वर्त्माश्रयाः सिराः|
सुप्तोत्थितस्य कुरुते वर्त्मस्तम्भं सवेदनम्|
पांसुपूर्णाभनेत्रत्वं कृच्छ्रोन्मीलनमश्रु च|
विमर्दनात्स्याच्च शमः कृच्छ्रोन्मीलं वदन्ति तम्||३||
ਤਤ੍ਰੈਵਂਸ੍ਥਿਤੇ ਚਲੋ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਧਾਨੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਸਿਰਾਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸੁਪ੍ਤੋਤ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਤਤ੍ਕਾਲਤ੍ਯਕ੍ਤਨਿਦ੍ਰਸ੍ਯ ਪੁਂਸੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਿਕਂ ਕੁਰੁਤੇ| ਤਸ੍ਯ ਚ ਰੋਗਸ੍ਯ ਵਿਮਰ੍ਦਨਾਚ੍ਛਮਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਂ ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਮਾਚਾਰ੍ਯਾ ਨਾਮ੍ਨਾ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਨ੍ਮੀਲਮਿਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ||੩||
Adhikarana nimeShaH (4) · Śloka 4
ਚਾਲਯਨ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੀ ਵਾਯੁਰ੍ਨਿਮੇਸੋਨ੍ਮੇਸਣਂ ਮੁਹੁਃ|
ਕਰੋਤ੍ਯਰੁਙ੍ਨਿਮੇਸੋਸੌ ....................||੪||
View original
चालयन्वर्त्मनी वायुर्निमेषोन्मेषणं मुहुः|
करोत्यरुङ्निमेषोऽसौ ....................||४||
ਵਾਯੁਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੀ ਚਾਲਯਨ੍ ਮੁਹੁਰ੍ਨਿਮਿਸੋਨ੍ਮੇਸਣਂ ਕਰੋਤਿ| ਅਰੁਗਿਤਿ ਵਿਨਾ ਰੁਜਮ੍| ਅਸੌ ਰੋਗੋ ਨਿਮੇਸਾਖ੍ਯਃ||੪||
Adhikarana vAtahatavartma (5) · Śloka 5
......................... ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਯਤ੍ਤੁ ਨਿਮੀਲ੍ਯਤੇ|
ਵਿਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿ ਨਿਸ਼੍ਛੇਸ੍ਟਂ ਹੀਨਂ ਵਾਤਹਤਂ ਹਿ ਤਤ੍||੫||
View original
......................... वर्त्म यत्तु निमील्यते|
विमुक्तसन्धि निश्छेष्टं हीनं वातहतं हि तत्||५||
ਯਤ੍ਤੁ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਵਾਯੁਨਾ ਨਿਮੀਲ੍ਯਤੇ ਨ ਕਦਾਚਿਦੁਨ੍ਮੀਲ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਨਾਮ੍ਨਾ ਵਾਤਹਤਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਹ| ਵਿਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿ ਵਿਸ੍ਰਸ੍ਤਬਨ੍ਧਨਮ੍| ਨਿਸ਼੍ਛੇਸ੍ਟਂ ਹੀਨਂ ਚ||੫||
Adhikarana kumBikAH (6) · Śloka 6
ਕਸ੍ਣਾਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਬਹ੍ਵ੍ਯੋਨ੍ਤਵਰ੍ਤ੍ਮ ਕੁਮ੍ਭੀਕਬੀਜਵਤ੍|
ਆਧ੍ਮਾਯਨ੍ਤੇ ਪੁਨਰ੍ਭਿਨ੍ਨਾਃ ਪਿਟਿਕਾਃ ਕੁਮ੍ਭਿਸਂਜ੍ਞਕਾਃ||੬||
View original
कृष्णाः पित्तेन बह्व्योऽन्तवर्त्म कुम्भीकबीजवत्|
आध्मायन्ते पुनर्भिन्नाः पिटिकाः कुम्भिसंज्ञकाः||६||
ਅਨ੍ਤਰ੍ਵਤ੍ਮ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੋਨ੍ਤਰ੍ਭਾਗੇ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕਸ੍ਣਾਃ ਪਿਟਿਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਯਾ ਭਿਨ੍ਨਾਃ ਕੁਮ੍ਭੀਕਬੀਜਵਤ੍ ਕੁਮੁਦਤਣ੍ਡੁਲਵਤ੍ ਪੁਨਰਾਧ੍ਮਾਯਨ੍ਤੇ ਪਰਿਪੂਰ੍ਵਨ੍ਤੇ| ਤਾਃ ਪਿਟਕਾਃ ਕੁਮ੍ਭਿਨਾਮ੍ਨ੍ਯਃ||੬||
Adhikarana pittotkliShTavartma (7) · Śloka 7
ਸਦਾਹਕ੍ਲੇਦਨਿਸ੍ਤੋਦਂ ਰਕ੍ਤਾਭਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਕ੍ਸਮਮ੍|
ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਜਾਯਤੇ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਮੁਸ਼ਨ੍ਤਿ ਤਤ੍||੭||
View original
सदाहक्लेदनिस्तोदं रक्ताभं स्पर्शनाक्षमम्|
पित्तेन जायते वर्त्म पित्तोत्क्लिष्टमुशन्ति तत्||७||
ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਦਾਹਾਦਿਗੁਣਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਜਾਯਤੇ ਭਵਤਿ| ਤਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਨਾਮ੍ਨਾ ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਮੁਸ਼ਨ੍ਤਿ||੭||
Adhikarana pakShmashAtam (8) · Śloka 8
ਕਰੋਤਿ ਕਣ੍ਡੂਂ ਦਾਹਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਕ੍ਸ੍ਮਾਨ੍ਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍|
ਪਕ੍ਸ੍ਮਣਾਂ ਸ਼ਤਨਂ ਚਾਨੁ ਪਕ੍ਸ੍ਮਸ਼ਾਤਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਮ੍||੮||
View original
करोति कण्डूं दाहं च पित्तं पक्ष्मान्तमाश्रितम्|
पक्ष्मणां शतनं चानु पक्ष्मशातं वदन्ति तम्||८||
ਪਕ੍ਸ੍ਮਾਨ੍ਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਣ੍ਡੂਵਾਦਿਕਂ ਕਰੋਤਿ ਤਂ ਰੋਗਮਾਚਾਰ੍ਯਾ ਨਾਮ੍ਨਾ ਪਕ੍ਸ੍ਮਸ਼ਾਤਮਿਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ||੮||
Adhikarana pothakI (9) · Śloka 9
ਪੋਥਕ੍ਯਃ ਪਿਟਕਾਃ ਸ਼੍ਵੇਤਾਃ ਸਰ੍ਸਪਾਭਾ ਘਨਾਃ ਕਫਾਤ੍|
ਸ਼ੋਫੋਪਦੇਹਰੁਕ੍ਕਣ੍ਡੂਪਿਚ੍ਛਿਲਾਸ੍ਰਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ||੯||
View original
पोथक्यः पिटकाः श्वेताः सर्षपाभा घनाः कफात्|
शोफोपदेहरुक्कण्डूपिच्छिलास्रसमन्विताः||९||
ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਆਕਤ੍ਯਾ ਚ ਸਰ੍ਸਪਸਦਸ਼ਾ ਘਨਾਃ ਸਂਹਤਾਃ ਸ਼ੋਫਾਦਿਸਮਨ੍ਵਿਤਾਸ਼੍ਛ ਪਿਟਕਾਃ ਕਫਾਦ੍ਭੇਤੋਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਾਸ਼੍ਛ ਪਿਟਾਕਾਃ ਕਫਾਦ੍ਭੇਤੋਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਾ ਨਾਮ੍ਨਾ ਪੋਥਕ੍ਯ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ||੯||
Adhikarana kaPotkliShTavartma (10) · Śloka 10
ਕਫੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਭਵੇਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਸ੍ਤਮ੍ਭਕ੍ਲੇਦੋਪਦੇਹਵਤ੍||੧੦||
View original
कफोत्क्लिष्टं भवेद्वर्त्म स्तम्भक्लेदोपदेहवत्||१०||
ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਿਮਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਭਵੇਤ੍ ਕਫਾਦਿਤਿ ਪ੍ਰਕਰਣਾਤ੍| ਤਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਨਾਮ੍ਨਾ ਕਫੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ||੧੦||
Adhikarana lagaNaH (11) · Śloka 11
ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰਰੁਕ੍ਪਾਕਃ ਕਣ੍ਡੂਮਾਨ੍ ਕਠਿਨਃ ਕਫਾਤ੍|
ਕੋਲਮਾਤ੍ਰਃ ਸ ਲਗਣਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦਲ੍ਪਸ੍ਤਤੋਥਵਾ||੧੧||
View original
ग्रन्थिः पाण्डुररुक्पाकः कण्डूमान् कठिनः कफात्|
कोलमात्रः स लगणः किञ्चिदल्पस्ततोऽथवा||११||
ਕਫੋਦ੍ਭੇਤੋਃ ਕੋਲਮਾਤ੍ਰੋ ਬਦਰਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤਤੋ ਵਾ ਕੋਲਾਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦਲ੍ਪਃ ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਗੁਣੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਨਾਮ੍ਨਾ ਲਗਣ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ||੧੧||
Adhikarana utsa~ggA (12) · Śloka 12
ਰਕ੍ਤਾ ਰਕ੍ਤੇਨ ਪਿਟਕਾ ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਪਿਟਕਾਚਿਤਾ|
ਉਤ੍ਸਙ੍ਗਾਖ੍ਯਾ ........................||੧੨||
View original
रक्ता रक्तेन पिटका तत्तुल्यपिटकाचिता|
उत्सङ्गाख्या ........................||१२||
ਰਕ੍ਤੇਨ ਵਾਤਾਦਿਦੁਸ੍ਟੇਨ ਰਕ੍ਤਾ ਲੋਹਿਤਵਦ੍ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਾ ਪਿਟਕਾ ਭਵਤਿ| ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਾਭਿਃ ਪ੍ਰਧਾਨਸਦਸ਼ਾਭਿਰਨ੍ਯਾਭਿਃ ਪਿਟਕਾਭਿਰਾਚਿਤਾ ਕਤਸਞ੍ਚਯਾ ਸਾ ਪਿਟਕਾ ਨਾਮ੍ਨੋਤ੍ਸਙ੍ਗੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ||੧੨||
Adhikarana utkliShTaM vartma (13) · Śloka 13
.........ਤਥੋਕ੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਰਾਜਿਮਤ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਕ੍ਸਮਮ੍||੧੩||
View original
.........तथोक्लिष्टं राजिमत् स्पर्शनाक्षमम्||१३||
ਤਥੇਤਿ ਰਕ੍ਤੇਨੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਨ੍ਨਾਮ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਤਤ੍ਤਦ੍ਰਾਜਿਮਤ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਕ੍ਸਮਞ੍ਚ||੧੩||
Adhikarana arshovartma (14) · Śloka 14
ਅਰ੍ਸ਼ੋਧਿਮਾਂਸਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨ੍ਤਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸਦਾਹਰੁਕ੍|
ਰਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤੇਨ ਤਤ੍ਸ੍ਰਾਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਛਿਨ੍ਨਂ ਚ ਵਰ੍ਧਤੇ||੧੪||
View original
अर्शोऽधिमांसं वर्त्मान्तः स्तब्धं स्निग्धं सदाहरुक्|
रक्तं रक्तेन तत्स्राविच्छिन्नं छिन्नं च वर्धते||१४||
ਰਕ੍ਤੇਨਾਸਜਾ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੋਨ੍ਤਭਾਗੇ ਰਕ੍ਤਂ ਲੋਹਿਤਮਧਿਮਾਂਸਂ ਭਵਤਿ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਦਿਗੁਣਕਮਿਤ੍ਯਧਿਮਾਂਸਮਰ੍ਮ ਇਤਿ ਨਾਮ੍ਨੋਚ੍ਯਤੇ||੧੪||
Adhikarana a~jjananAmikA (15) · Śloka 15
ਮਧ੍ਯੇ ਵਾ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੋਨ੍ਤੇ ਵਾ ਕਣ੍ਡੂਸਾਰੁਗ੍ਵਤੀ ਸ੍ਥਿਰਾ|
ਮੁਦ੍ਗਮਾਤ੍ਰਾਸਜਾ ਤਾਮ੍ਰਾ ਪਿਟਕਾਞ੍ਜਨਨਾਮਿਕਾ||੧੫||
View original
मध्ये वा वर्त्मनोऽन्ते वा कण्डूषारुग्वती स्थिरा|
मुद्गमात्रासृजा ताम्रा पिटकाञ्जननामिका||१५||
ਅਸਜਾ ਰਕ੍ਤੇਨ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੋਨ੍ਤੇ ਵਾ ਮਧ੍ਯੇ ਵਾ ਕਣ੍ਡੂਵਾਦਿਮਤੀ ਸ੍ਥਿਰਾ ਮੁਦ੍ਗਪ੍ਰਮਾਣਾ ਤਾਮ੍ਰਵਰ੍ਣ ਚ ਯਾ ਪਿਟਕਾ ਭਵਤਿ ਸਾ ਨਾਮ੍ਨਾ ਅਞ੍ਜਨਨਾਮਿਕੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ||੧੫||
Adhikarana bisavartma (16) · Śloka 16
ਦੋਸੈਰ੍ਵਤ੍ਮ ਬਹਿਃ ਸ਼ੂਨਂ ਯਦਨ੍ਤਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਕਾਚਿਤਮ੍|
ਸਸ੍ਰਾਵਮਨ੍ਤਰੁਦਕਂ ਬਿਸਾਭਂ ਬਿਸਵਰ੍ਤ੍ਮ ਤਤ੍||੧੬||
View original
दोषैर्वत्म बहिः शूनं यदन्तः सूक्ष्मकाचितम्|
सस्रावमन्तरुदकं बिसाभं बिसवर्त्म तत्||१६||
ਦੋਸੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਯਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਬਹਿਃ ਸ਼ੂਨਮਨ੍ਤਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਸਸ੍ਰਾਵਮਨ੍ਤਰੁਦਕਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਬਿਸੇ ਤਤ੍ਸਦਸ਼ਂ ਭਵਤਿ ਤਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਨਾਮ੍ਨਾ ਬਿਸਵਰ੍ਤ੍ਮ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ||੧੬||
Adhikarana utkliShTavartma (17) · Śloka 17
ਯਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮੋਕ੍ਲਿਸ੍ਟਮੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਮਕਸ੍ਮਾਨ੍ਮ੍ਲਾਨਤਾਮਿਯਾਤ੍|
ਰਕ੍ਤਦੋਸਤ੍ਰਯੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਦ੍ਭਵਤ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਵਰ੍ਤ੍ਮ ਤਤ੍||੧੭||
View original
यद्वर्त्मोक्लिष्टमुत्क्लिष्टमकस्मान्म्लानतामियात्|
रक्तदोषत्रयोत्क्लेशाद्भवत्युत्क्लिष्टवर्त्म तत्||१७||
ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਦੋਸਤ੍ਰਯਸ੍ਯ ਚ ਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵੇਨ ਤੇਸਾਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਦ੍ਧੇਤੋਰ੍ਯਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਪੁਨਰੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਪੁਨਰ੍ਮ੍ਲਾਨਤਾਮਿਯਾਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਪਾਰੇ ਸ਼ੋਸਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਤਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਨਾਮ੍ਨੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਵਰ੍ਤ੍ਮੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ||੧੭||
Adhikarana shyAvavartma (18) · Śloka 18
ਸ਼੍ਯਾਵਵਰ੍ਤ੍ਮ ਮਲੈਃ ਸਾਸ੍ਰੈਃ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਰੁਕ੍ਲੇਦਸ਼ੋਫਵਤ੍||੧੮||
View original
श्याववर्त्म मलैः सास्रैः श्यावं रुक्लेदशोफवत्||१८||
ਸਾਸ੍ਰੈਃ ਸਰਕ੍ਤੈਰ੍ਮਲੈਰ੍ਵਾਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਮਿਸ਼੍ਰੀਭੂਤੈਃ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਵਰ੍ਣੇਨ ਰੁਗਾਦਿਯੁਕ੍ਤਂ ਚ ਯਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਭਵਤਿ ਤਨ੍ਨਾਮ੍ਨਾ ਸ਼੍ਯਾਵਵਰ੍ਤ੍ਮੋਚ੍ਯਤੇ||੧੮||
Adhikarana shliShTavartma (19) · Śloka 19
ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਾਖ੍ਯਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੀ ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟੇ ਕਣ੍ਡੂਸ਼੍ਵਯਥੁਰਾਗਿਣੀ||੧੯||
View original
श्लिष्टाख्यं वर्त्मनी श्लिष्टे कण्डूश्वयथुरागिणी||१९||
ਸਾਸ੍ਰੈਰੇਵ ਚ ਮਲੈਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੀ ਦ੍ਵੇ ਕਣ੍ਡੂਵਾਦਿਤ੍ਰਯਯੁਕ੍ਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟੇ ਚ ਭਵਤਃ ਤਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਾਖ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ||੧੯||
Adhikarana sikatAvartma (20) · Śloka 20
ਵਰ੍ਤ੍ਮਨ੍ਤਃਪਿਟਕਾ ਰੂਕ੍ਸਾਃ ਕਰ੍ਕਸ਼ਾਃ ਸਿਕਤੋਪਮਾਃ|
ਸਿਕਤਾਵਰ੍ਤ੍ਮ ...................................||੨੦||
View original
वर्त्मन्तःपिटका रूक्षाः कर्कशाः सिकतोपमाः|
सिकतावर्त्म ...................................||२०||
ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੋਨ੍ਤਰ੍ਭਾਗੇ ਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਾਃ ਪਿਟਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਨਾਮ੍ਨਾ ਸਿਕਤਾਵਰ੍ਤ੍ਮੋਚ੍ਯਤੇ||੨੦||
Adhikarana kardamavartma (21) · Śloka 21
...............ਕਸ੍ਣਂ ਤੁ ਕਰ੍ਦਮਂ ਕਰ੍ਦਮੋਪਮਮ੍||੨੧||
View original
...............कृष्णं तु कर्दमं कर्दमोपमम्||२१||
ਕਸ੍ਣਂ ਕਰ੍ਦਮਸਦਸ਼ਂ ਮਾਰ੍ਦਵੇਨ ਯਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਤਨ੍ਨਾਮ੍ਨਾ ਕਰ੍ਦਮਮੁਚ੍ਯਤੇ||੨੧||
Adhikarana vahalavartma (22) · Śloka 22
ਬਹਲਂ ਬਹਲੈਰ੍ਮਾਂਸੈਃ ਸਵਰ੍ਣੈਸ਼੍ਛੀਯਤੇ ਸਮੈਃ||੨੨||
View original
बहलं बहलैर्मांसैः सवर्णैश्छीयते समैः||२२||
ਯਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਸਮੈਰ੍ਵਹਲੈਰ੍ਘਨੈਰ੍ਮਾਂਸੈਸ਼੍ਛੀਯਤੇ ਤਨ੍ਨਾਮ੍ਨਾ ਵਹਲਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ||੨੨||
Adhikarana kukUNakaH (23) · Śloka 23
ਕੁਕੂਣਕਃ ਸ਼ਿਸ਼ੋਰੇਵ ਦਨ੍ਤੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਜਃ|
ਸ੍ਯਤ੍ਤੇਨ ਸ਼ਿਸ਼ੁਰਿਚ੍ਛੂਨਤਾਮ੍ਰਾਕ੍ਸੋ ਵੀਕ੍ਸਣਾਕ੍ਸਮਃ|
ਸਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼ੂਲਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਕਰ੍ਣਨਾਸਾਕ੍ਸਿਮਰ੍ਦਨਃ||੨੩||
View original
कुकूणकः शिशोरेव दन्तोत्पत्तिनिमित्तजः|
स्यत्तेन शिशुरिच्छूनताम्राक्षो वीक्षणाक्षमः|
सवर्त्मशूलपैच्छिल्यकर्णनासाक्षिमर्दनः||२३||
ਦਨ੍ਤੋਦ੍ਭਵਤੋ ਯੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਰੋਗਃ ਸ਼ਿਸ਼ੋਰੇਵ ਭਵਤਿ ਸ ਨਾਮ੍ਨਾ ਕੁਕੂਣਕਃ ਤੇਨੋਚ੍ਛੋਓਨਾਦਿਰੂਪਾਕ੍ਸਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|| ੨੩||
Adhikarana pakShmoparodhaH (24) · Śloka 24
ਪਕ੍ਸ੍ਮੋਪਰੋਧੇ ਸਙ੍ਕੋਚੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੋਰ੍ਜਾਯਤੇ ਤਤਃ|
ਖਰਤਾਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਤ੍ਵਂ ਚ ਰੋਮ੍ਣਾਮਨ੍ਯਾਨਿ ਵਾ ਪੁਨਃ|
ਕਣ੍ਟਕੈਰਿਵ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਰੈਰ੍ਘਸ੍ਟਂ ਤੈਰਕ੍ਸਿ ਸ਼ੂਯਤੇ|
ਊਸ੍ਯਤੇ ਚਾਨਿਲਾਦਿਦ੍ਵਿਡਲ੍ਪਾਹਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰੁਦ੍ਧਤੈਃ||੨੪||
View original
पक्ष्मोपरोधे सङ्कोचो वर्त्मनोर्जायते ततः|
खरतान्तर्मुखत्वं च रोम्णामन्यानि वा पुनः|
कण्टकैरिव तीक्ष्णाग्रैर्घृष्टं तैरक्षि शूयते|
ऊष्यते चानिलादिद्विडल्पाहं शान्तिरुद्धृतैः||२४||
ਪਕ੍ਸ੍ਮੋਪਰੋਧਨਾਮ੍ਨਿ ਰੋਗੇ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੋਃ ਸਙ੍ਕੋਚੋ ਜਾਯਤੇ ਤਥਾ ਰੋਮ੍ਣਾਮਪਿ ਵਰ੍ਤ੍ਮਭਵਾਨਾਂ ਸਙ੍ਕੋਚਃ ਖਰਤਾਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਤ੍ਵਞ੍ਚ ਜਾਯਤੇ| ਅਨ੍ਯਾਨਿ ਵਾ ਰੋਮਾਣਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਤੈਸ਼੍ਛ ਰੋਮਭਿਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਰੈਃ ਕਣ੍ਟਕਸਦਸੈਰ੍ਘਸ੍ਟਂ ਸਦਕ੍ਸਿ ਸ਼ੂਯਤੇ| ਊਸ੍ਯਤੇ ਸਦਾਹਂ ਭਵਤਿ ਅਨਿਲਾਦਿਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਚ ਦ੍ਵੇਸ੍ਟਿ| ਤੈਸ਼੍ਛ ਰੋਮਭਿਰੁਦ੍ਧਤੈਰਪਨੀਤੈਰਲ੍ਪਾਹਂ ਸ੍ਤੋਕਾਨਿ ਦਿਨਾਨਿ ਰੁਜਸ਼੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ ਪੁਨਸ੍ਤਥੈਵ ਭਵਤਿ||੨੪||
Adhikarana alajI (25) · Śloka 25
ਕਨੀਨਕੇ ਬਹਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਕਠਿਨੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੁਨ੍ਨਤਃ|
ਤਾਮ੍ਰਃ ਪਕ੍ਵੋਸ੍ਰਪੂਯਸ੍ਰੁਦਲਜ੍ਯਾਧ੍ਮਾਯਤੇ ਮੁਹੁਃ||੨੫||
View original
कनीनके बहिर्वर्त्म कठिनो ग्रन्थिरुन्नतः|
ताम्रः पक्वोस्रपूयस्रुदलज्याध्मायते मुहुः||२५||
ਕਨੀਨਕੇ ਨਾਸਾਨਿਕਟੇ ਨੇਤ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਬਹਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੋ ਬਹਿਰ੍ਭਾਗੇ ਕਠਿਨਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਭਵਤਿ ਮੁਹੁਰਾਧ੍ਮਾਯਤੇਰ੍ਥਾਨ੍ਮੁਹੁਃ ਸ੍ਰਵਤਿ ਸ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਨਾਮ੍ਨਾ ਅਲਜੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ||੨੫||
Adhikarana vartmArbudam (26) · Śloka 26
ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨ੍ਤਮਾਂਸਪਿਣ੍ਡਾਭਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਗ੍ਰਥਿਤੋਰੁਜਃ|
ਸਾਸ੍ਰੈਃ ਸ੍ਯਾਦਰ੍ਬੁਦੋ ਦੋਸੈਰ੍ਵਿਸਮੋ ਬਾਹ੍ਯਤਸ਼੍ਛਲਃ||੨੬||
View original
वर्त्मान्तमांसपिण्डाभः श्वयथुर्ग्रथितोऽरुजः|
सास्रैः स्यादर्बुदो दोषैर्विषमो बाह्यतश्छलः||२६||
ਸਾਸ੍ਰੈਃ ਰਕ੍ਤਮਿਸ਼੍ਰੈਰ੍ਵਾਤਾਦਿਭਿਰ੍ਮਾਂਸਪਿਣ੍ਡਸਦਸ਼ਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ ਚ ਯਦਾਨ੍ਤਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਗ੍ਰਥਿਤਃ ਕਠਿਨੋਰੁਜਸ਼੍ਛ ਭਵਤਿ| ਯਦਾ ਤੁ ਬਹਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਤਦਾ ਚਲੋ ਭਵਤਿ| ਸ ਉਭਯੋਰਪਿ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰਰ੍ਬੁਦ ਇਤਿ ਨਾਮ੍ਨੋਚ੍ਯਤੇ||੨੬||
Adhikarana vartmarogasa~gkhyA (27) · Śloka 27
ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਤ੍ਯੇਤੇ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ||੨੭||
View original
चतुर्विंशतिरित्येते व्याधयो वर्त्मसंश्रयाः||२७||
ਏਤੇ ਅਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਾ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਨ੍ਮੀਲ, ਨਿਮੇਸ, ਵਾਤਹਤ, ਕੁਮ੍ਭਿ, ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟ, ਪਕ੍ਸ੍ਮਸ਼ਾਤ, ਪੋਥਕੀ, ਕਫੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟ, ਲਗਣ, ਉਤ੍ਸਙ੍ਗ, ਰਕ੍ਤੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟ, ਅਰ੍ਸ਼, ਅਞ੍ਜਨਨਾਮਿਕਾ, ਬਿਸਵਰ੍ਤ੍ਮ, ਉਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਵਰ੍ਤ੍ਮ, ਸ਼੍ਯਾਵਵਰ੍ਤ੍ਮ, ਸਿਕਤਾ, ਕਰ੍ਦਮ, ਬਹਲ, ਕੁਕੂਣਕ, ਪਕ੍ਸ੍ਮੋਪਰੋਧ, ਅਲਜੀ, ਅਰ੍ਬੁਦਾਖ੍ਯਾਸ਼੍ਛਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾਃ||੨੭||
Adhikarana sAdhyAsAdhyatA (28) · Śloka 28
ਅਦ੍ਯੋਤ੍ਰ ਭੇਸਜੈਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਦ੍ਵੌ ਤਤੋਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਛ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍|
ਪਕ੍ਸ੍ਮੋਪਰੋਧੋ ਯਾਪ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛੇਸਾਞ੍ਛਸ੍ਤ੍ਰੌਸਧੈਰ੍ਜਯੇਤ੍||੨੮||
View original
अद्योऽत्र भेषजैः साध्यो द्वौ ततोऽर्शश्छ वर्जयेत्|
पक्ष्मोपरोधो याप्यः स्याच्छेषाञ्छस्त्रौषधैर्जयेत्||२८||
ਅਤ੍ਰ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਾਵਾਦ੍ਯਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਨ੍ਮੀਲਾਖ੍ਯੋ ਭੇਸਜੈਰ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੈਃ ਸਾਧ੍ਯਃ ਤਦਨਨ੍ਤਰੋ ਨਿਮਿਸਵਾਤਹਤਾਖ੍ਯਾਵਰ੍ਸ਼ਆਖ੍ਯਸ਼੍ਛ ਤ੍ਰਯ ਇਤਿ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਪਕ੍ਸ੍ਮੋਪਰੋਧੋ ਯਾਪ੍ਯਃ| ਸ਼ੇਸਾਨਨੁਕ੍ਤਾਨ੍ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੈਰੋਸਧੈਸ਼੍ਛ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਂ ਜਯੇਤ੍||੨੮||
Adhikarana cikitsAsUtranirdeshaH (29-30) · Śloka 30
ਕੁਟ੍ਟਯੇਤ੍ ਪਕ੍ਸ੍ਮਸ਼ਤਨਂ ਛਿਨ੍ਦ੍ਯਾਤ੍ਤੇਸ੍ਵਪਿ ਚਾਰ੍ਬੁਦਮ੍|
ਭਿਨ੍ਦ੍ਯਾਲ੍ਲਗਣਕੁਮ੍ਭੀਕਾਵਿਸੋਤ੍ਸਙ੍ਗਾਞ੍ਜਨਾਲਜੀਃ|
ਪੋਤ੍ਥਕੀਸ਼੍ਯਾਵਸਿਕਤਾਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਚਤੁਸ੍ਟਯਮ੍|
ਸਕਰ੍ਦਮਂ ਸਬਹਲਂ ਵਿਲਿਖੇਤ੍ ਸਕੁਕੂਣਕਮ੍||੨੯||
ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤਾ ਵਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵਰ੍ਤ੍ਮਰੋਗ ਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮੈਕਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩੦||
View original
कुट्टयेत् पक्ष्मशतनं छिन्द्यात्तेष्वपि चार्बुदम्|
भिन्द्याल्लगणकुम्भीकाविसोत्सङ्गाञ्जनालजीः|
पोत्थकीश्यावसिकताश्लिष्टोत्क्लिष्टचतुष्टयम्|
सकर्दमं सबहलं विलिखेत् सकुकूणकम्||२९||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे वर्त्मरोग विज्ञानीयो नामैकादशोऽध्यायः||३०||
ਅਤ੍ਰੈਵੇਸਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਸੂਤ੍ਰ੍ਯਤੇ ਸੁਖਾਵਬੋਧਾਯ-ਕੁਟ੍ਟਯੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸ੍ਪਵਿ ਸ਼ੇਸੇਸੁ ਪਕ੍ਸ੍ਮਸ਼ਤਨਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਕੁਟ੍ਟਯੇਤ੍| ਅਰ੍ਬੁਦਂ ਛਿਨ੍ਦ੍ਯਾਤ੍| ਅਲਜ੍ਯਨ੍ਤਂ ਭਿਨ੍ਦ੍ਯਾਤ੍| ਪੋਤ੍ਥਕ੍ਯਾਦਿਕਂ ਵਿਲਿਖੇਦਿਤਿ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਨ੍ਮਹਾਮਹੋਪਾਧ੍ਯਯੇਨ੍ਦੁਵਿਰਚਿਤਾਯਾ- ਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਖਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਏਕਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ