Adhikarana atha vartmarogavij~jAnIyo nAmaikAdasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
अथातो वर्त्मरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana netrarogANAM sAmAnyo hetuH samprAptishca (2) · Śloka 2
ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤੈਰਹਿਤੈਃ ਕੁਪਿਤਾ ਮਲਾਃ| ਅਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯੈਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਸਾਰਿਣਃ| ਸਿਰਾਭਿਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸਤਾ ਨੇਤ੍ਰਾਵਯਵਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਸਨ੍ਧਿਂ ਸਿਤਂ ਕਸ੍ਣਂ ਦਸ੍ਟਿਂ ਵਾ ਸਰ੍ਵਮਕ੍ਸਿ ਵਾ| ਰੋਗਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯੁਃ ...................................||੨||
सर्वरोगनिदानोक्तैरहितैः कुपिता मलाः| अचक्षुष्यैर्विशेषेण प्रायः पित्तानुसारिणः| सिराभिरूर्ध्वं प्रसृता नेत्रावयवमाश्रिताः| वर्त्म सन्धिं सितं कृष्णं दृष्टिं वा सर्वमक्षि वा| रोगान् कुर्युः ...................................||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRucCronmIlam (3) · Śloka 3
.................. ਚਲਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਸਿਰਾਃ| ਸੁਪ੍ਤੋਤ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਕੁਰੁਤੇ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਸਵੇਦਨਮ੍| ਪਾਂਸੁਪੂਰ੍ਣਾਭਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਨ੍ਮੀਲਨਮਸ਼੍ਰੁ ਚ| ਵਿਮਰ੍ਦਨਾਤ੍ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਸ਼ਮਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਨ੍ਮੀਲਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਮ੍||੩||
.................. चलस्तत्र प्राप्य वर्त्माश्रयाः सिराः| सुप्तोत्थितस्य कुरुते वर्त्मस्तम्भं सवेदनम्| पांसुपूर्णाभनेत्रत्वं कृच्छ्रोन्मीलनमश्रु च| विमर्दनात्स्याच्च शमः कृच्छ्रोन्मीलं वदन्ति तम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nimeShaH (4) · Śloka 4
ਚਾਲਯਨ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੀ ਵਾਯੁਰ੍ਨਿਮੇਸੋਨ੍ਮੇਸਣਂ ਮੁਹੁਃ| ਕਰੋਤ੍ਯਰੁਙ੍ਨਿਮੇਸੋਸੌ ....................||੪||
चालयन्वर्त्मनी वायुर्निमेषोन्मेषणं मुहुः| करोत्यरुङ्निमेषोऽसौ ....................||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtahatavartma (5) · Śloka 5
......................... ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਯਤ੍ਤੁ ਨਿਮੀਲ੍ਯਤੇ| ਵਿਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿ ਨਿਸ਼੍ਛੇਸ੍ਟਂ ਹੀਨਂ ਵਾਤਹਤਂ ਹਿ ਤਤ੍||੫||
......................... वर्त्म यत्तु निमील्यते| विमुक्तसन्धि निश्छेष्टं हीनं वातहतं हि तत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kumBikAH (6) · Śloka 6
ਕਸ੍ਣਾਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਬਹ੍ਵ੍ਯੋਨ੍ਤਵਰ੍ਤ੍ਮ ਕੁਮ੍ਭੀਕਬੀਜਵਤ੍| ਆਧ੍ਮਾਯਨ੍ਤੇ ਪੁਨਰ੍ਭਿਨ੍ਨਾਃ ਪਿਟਿਕਾਃ ਕੁਮ੍ਭਿਸਂਜ੍ਞਕਾਃ||੬||
कृष्णाः पित्तेन बह्व्योऽन्तवर्त्म कुम्भीकबीजवत्| आध्मायन्ते पुनर्भिन्नाः पिटिकाः कुम्भिसंज्ञकाः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittotkliShTavartma (7) · Śloka 7
ਸਦਾਹਕ੍ਲੇਦਨਿਸ੍ਤੋਦਂ ਰਕ੍ਤਾਭਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਕ੍ਸਮਮ੍| ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਜਾਯਤੇ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਮੁਸ਼ਨ੍ਤਿ ਤਤ੍||੭||
सदाहक्लेदनिस्तोदं रक्ताभं स्पर्शनाक्षमम्| पित्तेन जायते वर्त्म पित्तोत्क्लिष्टमुशन्ति तत्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakShmashAtam (8) · Śloka 8
ਕਰੋਤਿ ਕਣ੍ਡੂਂ ਦਾਹਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਕ੍ਸ੍ਮਾਨ੍ਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍| ਪਕ੍ਸ੍ਮਣਾਂ ਸ਼ਤਨਂ ਚਾਨੁ ਪਕ੍ਸ੍ਮਸ਼ਾਤਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਮ੍||੮||
करोति कण्डूं दाहं च पित्तं पक्ष्मान्तमाश्रितम्| पक्ष्मणां शतनं चानु पक्ष्मशातं वदन्ति तम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pothakI (9) · Śloka 9
ਪੋਥਕ੍ਯਃ ਪਿਟਕਾਃ ਸ਼੍ਵੇਤਾਃ ਸਰ੍ਸਪਾਭਾ ਘਨਾਃ ਕਫਾਤ੍| ਸ਼ੋਫੋਪਦੇਹਰੁਕ੍ਕਣ੍ਡੂਪਿਚ੍ਛਿਲਾਸ੍ਰਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ||੯||
पोथक्यः पिटकाः श्वेताः सर्षपाभा घनाः कफात्| शोफोपदेहरुक्कण्डूपिच्छिलास्रसमन्विताः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPotkliShTavartma (10) · Śloka 10
ਕਫੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਭਵੇਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਸ੍ਤਮ੍ਭਕ੍ਲੇਦੋਪਦੇਹਵਤ੍||੧੦||
कफोत्क्लिष्टं भवेद्वर्त्म स्तम्भक्लेदोपदेहवत्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lagaNaH (11) · Śloka 11
ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰਰੁਕ੍ਪਾਕਃ ਕਣ੍ਡੂਮਾਨ੍ ਕਠਿਨਃ ਕਫਾਤ੍| ਕੋਲਮਾਤ੍ਰਃ ਸ ਲਗਣਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦਲ੍ਪਸ੍ਤਤੋਥਵਾ||੧੧||
ग्रन्थिः पाण्डुररुक्पाकः कण्डूमान् कठिनः कफात्| कोलमात्रः स लगणः किञ्चिदल्पस्ततोऽथवा||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana utsa~ggA (12) · Śloka 12
ਰਕ੍ਤਾ ਰਕ੍ਤੇਨ ਪਿਟਕਾ ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਪਿਟਕਾਚਿਤਾ| ਉਤ੍ਸਙ੍ਗਾਖ੍ਯਾ ........................||੧੨||
रक्ता रक्तेन पिटका तत्तुल्यपिटकाचिता| उत्सङ्गाख्या ........................||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana utkliShTaM vartma (13) · Śloka 13
.........ਤਥੋਕ੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਰਾਜਿਮਤ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਕ੍ਸਮਮ੍||੧੩||
.........तथोक्लिष्टं राजिमत् स्पर्शनाक्षमम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshovartma (14) · Śloka 14
ਅਰ੍ਸ਼ੋਧਿਮਾਂਸਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨ੍ਤਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸਦਾਹਰੁਕ੍| ਰਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤੇਨ ਤਤ੍ਸ੍ਰਾਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਛਿਨ੍ਨਂ ਚ ਵਰ੍ਧਤੇ||੧੪||
अर्शोऽधिमांसं वर्त्मान्तः स्तब्धं स्निग्धं सदाहरुक्| रक्तं रक्तेन तत्स्राविच्छिन्नं छिन्नं च वर्धते||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~jjananAmikA (15) · Śloka 15
ਮਧ੍ਯੇ ਵਾ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੋਨ੍ਤੇ ਵਾ ਕਣ੍ਡੂਸਾਰੁਗ੍ਵਤੀ ਸ੍ਥਿਰਾ| ਮੁਦ੍ਗਮਾਤ੍ਰਾਸਜਾ ਤਾਮ੍ਰਾ ਪਿਟਕਾਞ੍ਜਨਨਾਮਿਕਾ||੧੫||
मध्ये वा वर्त्मनोऽन्ते वा कण्डूषारुग्वती स्थिरा| मुद्गमात्रासृजा ताम्रा पिटकाञ्जननामिका||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bisavartma (16) · Śloka 16
ਦੋਸੈਰ੍ਵਤ੍ਮ ਬਹਿਃ ਸ਼ੂਨਂ ਯਦਨ੍ਤਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਕਾਚਿਤਮ੍| ਸਸ੍ਰਾਵਮਨ੍ਤਰੁਦਕਂ ਬਿਸਾਭਂ ਬਿਸਵਰ੍ਤ੍ਮ ਤਤ੍||੧੬||
दोषैर्वत्म बहिः शूनं यदन्तः सूक्ष्मकाचितम्| सस्रावमन्तरुदकं बिसाभं बिसवर्त्म तत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana utkliShTavartma (17) · Śloka 17
ਯਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮੋਕ੍ਲਿਸ੍ਟਮੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਮਕਸ੍ਮਾਨ੍ਮ੍ਲਾਨਤਾਮਿਯਾਤ੍| ਰਕ੍ਤਦੋਸਤ੍ਰਯੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਦ੍ਭਵਤ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਵਰ੍ਤ੍ਮ ਤਤ੍||੧੭||
यद्वर्त्मोक्लिष्टमुत्क्लिष्टमकस्मान्म्लानतामियात्| रक्तदोषत्रयोत्क्लेशाद्भवत्युत्क्लिष्टवर्त्म तत्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shyAvavartma (18) · Śloka 18
ਸ਼੍ਯਾਵਵਰ੍ਤ੍ਮ ਮਲੈਃ ਸਾਸ੍ਰੈਃ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਰੁਕ੍ਲੇਦਸ਼ੋਫਵਤ੍||੧੮||
श्याववर्त्म मलैः सास्रैः श्यावं रुक्लेदशोफवत्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shliShTavartma (19) · Śloka 19
ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਾਖ੍ਯਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੀ ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟੇ ਕਣ੍ਡੂਸ਼੍ਵਯਥੁਰਾਗਿਣੀ||੧੯||
श्लिष्टाख्यं वर्त्मनी श्लिष्टे कण्डूश्वयथुरागिणी||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sikatAvartma (20) · Śloka 20
ਵਰ੍ਤ੍ਮਨ੍ਤਃਪਿਟਕਾ ਰੂਕ੍ਸਾਃ ਕਰ੍ਕਸ਼ਾਃ ਸਿਕਤੋਪਮਾਃ| ਸਿਕਤਾਵਰ੍ਤ੍ਮ ...................................||੨੦||
वर्त्मन्तःपिटका रूक्षाः कर्कशाः सिकतोपमाः| सिकतावर्त्म ...................................||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kardamavartma (21) · Śloka 21
...............ਕਸ੍ਣਂ ਤੁ ਕਰ੍ਦਮਂ ਕਰ੍ਦਮੋਪਮਮ੍||੨੧||
...............कृष्णं तु कर्दमं कर्दमोपमम्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vahalavartma (22) · Śloka 22
ਬਹਲਂ ਬਹਲੈਰ੍ਮਾਂਸੈਃ ਸਵਰ੍ਣੈਸ਼੍ਛੀਯਤੇ ਸਮੈਃ||੨੨||
बहलं बहलैर्मांसैः सवर्णैश्छीयते समैः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kukUNakaH (23) · Śloka 23
ਕੁਕੂਣਕਃ ਸ਼ਿਸ਼ੋਰੇਵ ਦਨ੍ਤੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਜਃ| ਸ੍ਯਤ੍ਤੇਨ ਸ਼ਿਸ਼ੁਰਿਚ੍ਛੂਨਤਾਮ੍ਰਾਕ੍ਸੋ ਵੀਕ੍ਸਣਾਕ੍ਸਮਃ| ਸਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼ੂਲਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਕਰ੍ਣਨਾਸਾਕ੍ਸਿਮਰ੍ਦਨਃ||੨੩||
कुकूणकः शिशोरेव दन्तोत्पत्तिनिमित्तजः| स्यत्तेन शिशुरिच्छूनताम्राक्षो वीक्षणाक्षमः| सवर्त्मशूलपैच्छिल्यकर्णनासाक्षिमर्दनः||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakShmoparodhaH (24) · Śloka 24
ਪਕ੍ਸ੍ਮੋਪਰੋਧੇ ਸਙ੍ਕੋਚੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੋਰ੍ਜਾਯਤੇ ਤਤਃ| ਖਰਤਾਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਤ੍ਵਂ ਚ ਰੋਮ੍ਣਾਮਨ੍ਯਾਨਿ ਵਾ ਪੁਨਃ| ਕਣ੍ਟਕੈਰਿਵ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਰੈਰ੍ਘਸ੍ਟਂ ਤੈਰਕ੍ਸਿ ਸ਼ੂਯਤੇ| ਊਸ੍ਯਤੇ ਚਾਨਿਲਾਦਿਦ੍ਵਿਡਲ੍ਪਾਹਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰੁਦ੍ਧਤੈਃ||੨੪||
पक्ष्मोपरोधे सङ्कोचो वर्त्मनोर्जायते ततः| खरतान्तर्मुखत्वं च रोम्णामन्यानि वा पुनः| कण्टकैरिव तीक्ष्णाग्रैर्घृष्टं तैरक्षि शूयते| ऊष्यते चानिलादिद्विडल्पाहं शान्तिरुद्धृतैः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alajI (25) · Śloka 25
ਕਨੀਨਕੇ ਬਹਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਕਠਿਨੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੁਨ੍ਨਤਃ| ਤਾਮ੍ਰਃ ਪਕ੍ਵੋਸ੍ਰਪੂਯਸ੍ਰੁਦਲਜ੍ਯਾਧ੍ਮਾਯਤੇ ਮੁਹੁਃ||੨੫||
कनीनके बहिर्वर्त्म कठिनो ग्रन्थिरुन्नतः| ताम्रः पक्वोस्रपूयस्रुदलज्याध्मायते मुहुः||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vartmArbudam (26) · Śloka 26
ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨ੍ਤਮਾਂਸਪਿਣ੍ਡਾਭਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਗ੍ਰਥਿਤੋਰੁਜਃ| ਸਾਸ੍ਰੈਃ ਸ੍ਯਾਦਰ੍ਬੁਦੋ ਦੋਸੈਰ੍ਵਿਸਮੋ ਬਾਹ੍ਯਤਸ਼੍ਛਲਃ||੨੬||
वर्त्मान्तमांसपिण्डाभः श्वयथुर्ग्रथितोऽरुजः| सास्रैः स्यादर्बुदो दोषैर्विषमो बाह्यतश्छलः||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vartmarogasa~gkhyA (27) · Śloka 27
ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਤ੍ਯੇਤੇ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ||੨੭||
चतुर्विंशतिरित्येते व्याधयो वर्त्मसंश्रयाः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhyAsAdhyatA (28) · Śloka 28
ਅਦ੍ਯੋਤ੍ਰ ਭੇਸਜੈਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਦ੍ਵੌ ਤਤੋਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਛ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਪਕ੍ਸ੍ਮੋਪਰੋਧੋ ਯਾਪ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛੇਸਾਞ੍ਛਸ੍ਤ੍ਰੌਸਧੈਰ੍ਜਯੇਤ੍||੨੮||
अद्योऽत्र भेषजैः साध्यो द्वौ ततोऽर्शश्छ वर्जयेत्| पक्ष्मोपरोधो याप्यः स्याच्छेषाञ्छस्त्रौषधैर्जयेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana cikitsAsUtranirdeshaH (29-30) · Śloka 30
ਕੁਟ੍ਟਯੇਤ੍ ਪਕ੍ਸ੍ਮਸ਼ਤਨਂ ਛਿਨ੍ਦ੍ਯਾਤ੍ਤੇਸ੍ਵਪਿ ਚਾਰ੍ਬੁਦਮ੍| ਭਿਨ੍ਦ੍ਯਾਲ੍ਲਗਣਕੁਮ੍ਭੀਕਾਵਿਸੋਤ੍ਸਙ੍ਗਾਞ੍ਜਨਾਲਜੀਃ| ਪੋਤ੍ਥਕੀਸ਼੍ਯਾਵਸਿਕਤਾਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਚਤੁਸ੍ਟਯਮ੍| ਸਕਰ੍ਦਮਂ ਸਬਹਲਂ ਵਿਲਿਖੇਤ੍ ਸਕੁਕੂਣਕਮ੍||੨੯|| ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤਾ ਵਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵਰ੍ਤ੍ਮਰੋਗ ਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮੈਕਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩੦||
कुट्टयेत् पक्ष्मशतनं छिन्द्यात्तेष्वपि चार्बुदम्| भिन्द्याल्लगणकुम्भीकाविसोत्सङ्गाञ्जनालजीः| पोत्थकीश्यावसिकताश्लिष्टोत्क्लिष्टचतुष्टयम्| सकर्दमं सबहलं विलिखेत् सकुकूणकम्||२९|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे वर्त्मरोग विज्ञानीयो नामैकादशोऽध्यायः||३०||
🔊 Audio coming soon