11. vartmarōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha vartmarogavij~jAnIyo nAmaikAdasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋ ವರ್ತ್ಮರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

ನಿಜಹೇತುತ್ವಾದುಕ್ತಶಿಷ್ಟತ್ವಾತ್ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾಙಬೂತತ್ವಾಚ್ಚೋರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾ ಅವಸರಸ್ತತ್ರಾಪಿ ಚಕ್ಷುಷಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ತಸ್ಯೈವ ವರ್ತ್ಮಸನ್ಧಿಸಿತಾಸಿತದೃಷ್ಟಿಕ್ರಮೇಣ ನಿರ್ಣಯಃ ಕ್ರಿಯತೇ| ತತ್ರ ತಾವದ್ವರ್ತ್ಮರೋಗಾಣಾಂ ಹೇತ್ವಾದಿಪ್ರದರ್ಶನಾಧ್ಯಾಯ ಆರಭ್ಯತೇ| ವರ್ತ್ಮ ನೇತ್ರಪುಟಮ್||೧||

Adhikarana netrarogANAM sAmAnyo hetuH samprAptishca (2) · Śloka 2

ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನೋಕ್ತೈರಹಿತೈಃ ಕುಪಿತಾ ಮಲಾಃ| ಅಚಕ್ಷುಷ್ಯೈರ್ವಿಶೇಷೇಣ ಪ್ರಾಯಃ ಪಿತ್ತಾನುಸಾರಿಣಃ| ಸಿರಾಭಿರೂರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಸೃತಾ ನೇತ್ರಾವಯವಮಾಶ್ರಿತಾಃ| ವರ್ತ್ಮ ಸನ್ಧಿಂ ಸಿತಂ ಕೃಷ್ಣಂ ದೃಷ್ಟಿಂ ವಾ ಸರ್ವಮಕ್ಷಿ ವಾ| ರೋಗಾನ್ ಕುರ್ಯುಃ ...................................||೨||

ಸರ್ವರೋಗೇತ್ಯಾದಿನಾಸಾಮಾನ್ಯೇನಾಕ್ಷಿರೋಗಾಣಾಂ ನಿದಾನಂ ಸಮ್ಪ್ರಪ್ತಿಶ್ಛೋಚ್ಯತೇ| ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನೇ ಯಾನ್ಯಹಿತಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ ತೈರ್ವಿಶೇಷೇಣ ಚಾಚಕ್ಷುಷ್ಯೈರ್ಮಲಾ ವಾತಾದಯಃ ಕುಪಿತಾಃ ಸಿರಾಭಿಶ್ಛ ಯಥಾಸ್ವಂ ಕೋಷ್ಠಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಶಿರಃಪ್ರಸೃತಾ ವರ್ತ್ಮಾದಿಕಂ ಚ ನೇತ್ರಸ್ಯಾವಯವಂ ಸರ್ವಮೇವ ವಾ ನೇತ್ರಮಾಶ್ರಿತಾ ರೋಗಾನ್ ನಾನಾವಿಧಾನ್ ಕುರ್ಯುಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಾ ಆಹ| ಪ್ರಾಯೋ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ದೋಷಾಃ ಪಿತ್ತಾನುಸಾರಿಣಃ ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನಾಃ| ಪ್ರಾಯೋ ನೇತ್ರಯೋ ರೋಗಕರಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೨||

Adhikarana kRucCronmIlam (3) · Śloka 3

.................. ಚಲಸ್ತತ್ರ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವರ್ತ್ಮಾಶ್ರಯಾಃ ಸಿರಾಃ| ಸುಪ್ತೋತ್ಥಿತಸ್ಯ ಕುರುತೇ ವರ್ತ್ಮಸ್ತಮ್ಭಂ ಸವೇದನಮ್| ಪಾಂಸುಪೂರ್ಣಾಭನೇತ್ರತ್ವಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲನಮಶ್ರು ಚ| ವಿಮರ್ದನಾತ್ಸ್ಯಾಚ್ಚ ಶಮಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲಂ ವದನ್ತಿ ತಮ್||೩||

ತತ್ರೈವಂಸ್ಥಿತೇ ಚಲೋ ವಾಯುಃ ಪ್ರಧಾನೋ ವರ್ತ್ಮಾಶ್ರಯಾಃ ಸಿರಾಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಸುಪ್ತೋತ್ಥಿತಸ್ಯ ತತ್ಕಾಲತ್ಯಕ್ತನಿದ್ರಸ್ಯ ಪುಂಸೋ ವರ್ತ್ಮಸ್ತಮ್ಭಾದಿಕಂ ಕುರುತೇ| ತಸ್ಯ ಚ ರೋಗಸ್ಯ ವಿಮರ್ದನಾಚ್ಛಮಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಂ ರೋಗವಿಶೇಷಮಾಚಾರ್ಯಾ ನಾಮ್ನಾ ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲಮಿತಿ ವದನ್ತಿ||೩||

Adhikarana nimeShaH (4) · Śloka 4

ಚಾಲಯನ್ವರ್ತ್ಮನೀ ವಾಯುರ್ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷಣಂ ಮುಹುಃ| ಕರೋತ್ಯರುಙ್ನಿಮೇಷೋಽಸೌ ....................||೪||

ವಾಯುಃ ಕ್ರುದ್ಧೋ ವರ್ತ್ಮನೀ ಚಾಲಯನ್ ಮುಹುರ್ನಿಮಿಷೋನ್ಮೇಷಣಂ ಕರೋತಿ| ಅರುಗಿತಿ ವಿನಾ ರುಜಮ್| ಅಸೌ ರೋಗೋ ನಿಮೇಷಾಖ್ಯಃ||೪||

Adhikarana vAtahatavartma (5) · Śloka 5

......................... ವರ್ತ್ಮ ಯತ್ತು ನಿಮೀಲ್ಯತೇ| ವಿಮುಕ್ತಸನ್ಧಿ ನಿಶ್ಛೇಷ್ಟಂ ಹೀನಂ ವಾತಹತಂ ಹಿ ತತ್||೫||

ಯತ್ತು ವರ್ತ್ಮ ವಾಯುನಾ ನಿಮೀಲ್ಯತೇ ನ ಕದಾಚಿದುನ್ಮೀಲ್ಯತೇ ತದ್ವರ್ತ್ಮ ನಾಮ್ನಾ ವಾತಹತಮುಚ್ಯತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ವರ್ತ್ಮಾಹ| ವಿಮುಕ್ತಸನ್ಧಿ ವಿಸ್ರಸ್ತಬನ್ಧನಮ್| ನಿಶ್ಛೇಷ್ಟಂ ಹೀನಂ ಚ||೫||

Adhikarana kumBikAH (6) · Śloka 6

ಕೃಷ್ಣಾಃ ಪಿತ್ತೇನ ಬಹ್ವ್ಯೋಽನ್ತವರ್ತ್ಮ ಕುಮ್ಭೀಕಬೀಜವತ್| ಆಧ್ಮಾಯನ್ತೇ ಪುನರ್ಭಿನ್ನಾಃ ಪಿಟಿಕಾಃ ಕುಮ್ಭಿಸಂಜ್ಞಕಾಃ||೬||

ಅನ್ತರ್ವತ್ಮ ವರ್ತ್ಮನೋಽನ್ತರ್ಭಾಗೇ ಪಿತ್ತೇನ ಕೃಷ್ಣಾಃ ಪಿಟಿಕಾ ಭವನ್ತಿ| ಯಾ ಭಿನ್ನಾಃ ಕುಮ್ಭೀಕಬೀಜವತ್ ಕುಮುದತಣ್ಡುಲವತ್ ಪುನರಾಧ್ಮಾಯನ್ತೇ ಪರಿಪೂರ್ವನ್ತೇ| ತಾಃ ಪಿಟಕಾಃ ಕುಮ್ಭಿನಾಮ್ನ್ಯಃ||೬||

Adhikarana pittotkliShTavartma (7) · Śloka 7

ಸದಾಹಕ್ಲೇದನಿಸ್ತೋದಂ ರಕ್ತಾಭಂ ಸ್ಪರ್ಶನಾಕ್ಷಮಮ್| ಪಿತ್ತೇನ ಜಾಯತೇ ವರ್ತ್ಮ ಪಿತ್ತೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಮುಶನ್ತಿ ತತ್||೭||

ಪಿತ್ತೇನ ಸದಾಹಾದಿಗುಣಂ ವರ್ತ್ಮ ಜಾಯತೇ ಭವತಿ| ತದ್ವರ್ತ್ಮ ನಾಮ್ನಾ ಪಿತ್ತೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಮುಶನ್ತಿ||೭||

Adhikarana pakShmashAtam (8) · Śloka 8

ಕರೋತಿ ಕಣ್ಡೂಂ ದಾಹಂ ಚ ಪಿತ್ತಂ ಪಕ್ಷ್ಮಾನ್ತಮಾಶ್ರಿತಮ್| ಪಕ್ಷ್ಮಣಾಂ ಶತನಂ ಚಾನು ಪಕ್ಷ್ಮಶಾತಂ ವದನ್ತಿ ತಮ್||೮||

ಪಕ್ಷ್ಮಾನ್ತಮಾಶ್ರಿತಂ ಪಿತ್ತಂ ಕಣ್ಡೂವಾದಿಕಂ ಕರೋತಿ ತಂ ರೋಗಮಾಚಾರ್ಯಾ ನಾಮ್ನಾ ಪಕ್ಷ್ಮಶಾತಮಿತಿ ವದನ್ತಿ||೮||

Adhikarana pothakI (9) · Śloka 9

ಪೋಥಕ್ಯಃ ಪಿಟಕಾಃ ಶ್ವೇತಾಃ ಸರ್ಷಪಾಭಾ ಘನಾಃ ಕಫಾತ್| ಶೋಫೋಪದೇಹರುಕ್ಕಣ್ಡೂಪಿಚ್ಛಿಲಾಸ್ರಸಮನ್ವಿತಾಃ||೯||

ಶ್ವೇತಾ ಆಕೃತ್ಯಾ ಚ ಸರ್ಷಪಸದೃಶಾ ಘನಾಃ ಸಂಹತಾಃ ಶೋಫಾದಿಸಮನ್ವಿತಾಶ್ಛ ಪಿಟಕಾಃ ಕಫಾದ್ಭೇತೋರ್ಭವನ್ತಿ| ತಾಶ್ಛ ಪಿಟಾಕಾಃ ಕಫಾದ್ಭೇತೋರ್ಭವನ್ತಿ| ತಾ ನಾಮ್ನಾ ಪೋಥಕ್ಯ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ||೯||

Adhikarana kaPotkliShTavartma (10) · Śloka 10

ಕಫೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಭವೇದ್ವರ್ತ್ಮ ಸ್ತಮ್ಭಕ್ಲೇದೋಪದೇಹವತ್||೧೦||

ಸ್ತಮ್ಭಾದಿಮದ್ವರ್ತ್ಮ ಭವೇತ್ ಕಫಾದಿತಿ ಪ್ರಕರಣಾತ್| ತದ್ವರ್ತ್ಮ ನಾಮ್ನಾ ಕಫೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ||೧೦||

Adhikarana lagaNaH (11) · Śloka 11

ಗ್ರನ್ಥಿಃ ಪಾಣ್ಡುರರುಕ್ಪಾಕಃ ಕಣ್ಡೂಮಾನ್ ಕಠಿನಃ ಕಫಾತ್| ಕೋಲಮಾತ್ರಃ ಸ ಲಗಣಃ ಕಿಞ್ಚಿದಲ್ಪಸ್ತತೋಽಥವಾ||೧೧||

ಕಫೋದ್ಭೇತೋಃ ಕೋಲಮಾತ್ರೋ ಬದರಮಾತ್ರಸ್ತತೋ ವಾ ಕೋಲಾತ್ ಕಿಞ್ಚಿದಲ್ಪಃ ಪಾಣ್ಡ್ವಾದಿಗುಣೋ ಗ್ರನ್ಥಿರ್ನಾಮ್ನಾ ಲಗಣ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ||೧೧||

Adhikarana utsa~ggA (12) · Śloka 12

ರಕ್ತಾ ರಕ್ತೇನ ಪಿಟಕಾ ತತ್ತುಲ್ಯಪಿಟಕಾಚಿತಾ| ಉತ್ಸಙ್ಗಾಖ್ಯಾ ........................||೧೨||

ರಕ್ತೇನ ವಾತಾದಿದುಷ್ಟೇನ ರಕ್ತಾ ಲೋಹಿತವದ್ರಕ್ತವರ್ಣಾ ಪಿಟಕಾ ಭವತಿ| ತತ್ತುಲ್ಯಾಭಿಃ ಪ್ರಧಾನಸದೃಶಾಭಿರನ್ಯಾಭಿಃ ಪಿಟಕಾಭಿರಾಚಿತಾ ಕೃತಸಞ್ಚಯಾ ಸಾ ಪಿಟಕಾ ನಾಮ್ನೋತ್ಸಙ್ಗೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ||೧೨||

Adhikarana utkliShTaM vartma (13) · Śloka 13

.........ತಥೋಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ರಾಜಿಮತ್ ಸ್ಪರ್ಶನಾಕ್ಷಮಮ್||೧೩||

ತಥೇತಿ ರಕ್ತೇನೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟನ್ನಾಮ ವರ್ತ್ಮ ತತ್ತದ್ರಾಜಿಮತ್ ಸ್ಪರ್ಶನಾಕ್ಷಮಞ್ಚ||೧೩||

Adhikarana arshovartma (14) · Śloka 14

ಅರ್ಶೋಽಧಿಮಾಂಸಂ ವರ್ತ್ಮಾನ್ತಃ ಸ್ತಬ್ಧಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸದಾಹರುಕ್| ರಕ್ತಂ ರಕ್ತೇನ ತತ್ಸ್ರಾವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಛಿನ್ನಂ ಚ ವರ್ಧತೇ||೧೪||

ರಕ್ತೇನಾಸೃಜಾ ವರ್ತ್ಮಾನ್ತರ್ವರ್ತ್ಮನೋಽನ್ತಭಾಗೇ ರಕ್ತಂ ಲೋಹಿತಮಧಿಮಾಂಸಂ ಭವತಿ ಸ್ತಬ್ಧಾದಿಗುಣಕಮಿತ್ಯಧಿಮಾಂಸಮರ್ಮ ಇತಿ ನಾಮ್ನೋಚ್ಯತೇ||೧೪||

Adhikarana a~jjananAmikA (15) · Śloka 15

ಮಧ್ಯೇ ವಾ ವರ್ತ್ಮನೋಽನ್ತೇ ವಾ ಕಣ್ಡೂಷಾರುಗ್ವತೀ ಸ್ಥಿರಾ| ಮುದ್ಗಮಾತ್ರಾಸೃಜಾ ತಾಮ್ರಾ ಪಿಟಕಾಞ್ಜನನಾಮಿಕಾ||೧೫||

ಅಸೃಜಾ ರಕ್ತೇನ ವರ್ತ್ಮನೋಽನ್ತೇ ವಾ ಮಧ್ಯೇ ವಾ ಕಣ್ಡೂವಾದಿಮತೀ ಸ್ಥಿರಾ ಮುದ್ಗಪ್ರಮಾಣಾ ತಾಮ್ರವರ್ಣ ಚ ಯಾ ಪಿಟಕಾ ಭವತಿ ಸಾ ನಾಮ್ನಾ ಅಞ್ಜನನಾಮಿಕೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ||೧೫||

Adhikarana bisavartma (16) · Śloka 16

ದೋಷೈರ್ವತ್ಮ ಬಹಿಃ ಶೂನಂ ಯದನ್ತಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಕಾಚಿತಮ್| ಸಸ್ರಾವಮನ್ತರುದಕಂ ಬಿಸಾಭಂ ಬಿಸವರ್ತ್ಮ ತತ್||೧೬||

ದೋಷೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ಯದ್ವರ್ತ್ಮ ಬಹಿಃ ಶೂನಮನ್ತಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಚ್ಛಿದ್ರಂ ಸಸ್ರಾವಮನ್ತರುದಕಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ಬಿಸೇ ತತ್ಸದೃಶಂ ಭವತಿ ತದ್ವರ್ತ್ಮ ನಾಮ್ನಾ ಬಿಸವರ್ತ್ಮ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ||೧೬||

Adhikarana utkliShTavartma (17) · Śloka 17

ಯದ್ವರ್ತ್ಮೋಕ್ಲಿಷ್ಟಮುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಮಕಸ್ಮಾನ್ಮ್ಲಾನತಾಮಿಯಾತ್| ರಕ್ತದೋಷತ್ರಯೋತ್ಕ್ಲೇಶಾದ್ಭವತ್ಯುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟವರ್ತ್ಮ ತತ್||೧೭||

ರಕ್ತಸ್ಯ ದೋಷತ್ರಯಸ್ಯ ಚ ಮಿಶ್ರೀಭಾವೇನ ತೇಷಾಮುತ್ಕ್ಲೇಶಾದ್ಧೇತೋರ್ಯದ್ವರ್ತ್ಮ ಪುನರುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಸ್ವಯಮೇವ ಪುನರ್ಮ್ಲಾನತಾಮಿಯಾತ್ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪಾರೇ ಶೋಷಂ ಗಚ್ಛತಿ ತದ್ವರ್ತ್ಮ ನಾಮ್ನೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟವರ್ತ್ಮೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ||೧೭||

Adhikarana shyAvavartma (18) · Śloka 18

ಶ್ಯಾವವರ್ತ್ಮ ಮಲೈಃ ಸಾಸ್ರೈಃ ಶ್ಯಾವಂ ರುಕ್ಲೇದಶೋಫವತ್||೧೮||

ಸಾಸ್ರೈಃ ಸರಕ್ತೈರ್ಮಲೈರ್ವಾತಾದಿಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ಮಿಶ್ರೀಭೂತೈಃ ಶ್ಯಾವಂ ವರ್ಣೇನ ರುಗಾದಿಯುಕ್ತಂ ಚ ಯದ್ವರ್ತ್ಮ ಭವತಿ ತನ್ನಾಮ್ನಾ ಶ್ಯಾವವರ್ತ್ಮೋಚ್ಯತೇ||೧೮||

Adhikarana shliShTavartma (19) · Śloka 19

ಶ್ಲಿಷ್ಟಾಖ್ಯಂ ವರ್ತ್ಮನೀ ಶ್ಲಿಷ್ಟೇ ಕಣ್ಡೂಶ್ವಯಥುರಾಗಿಣೀ||೧೯||

ಸಾಸ್ರೈರೇವ ಚ ಮಲೈರ್ವರ್ತ್ಮನೀ ದ್ವೇ ಕಣ್ಡೂವಾದಿತ್ರಯಯುಕ್ತೇ ಪರಸ್ಪರಶ್ಲಿಷ್ಟೇ ಚ ಭವತಃ ತದ್ವರ್ತ್ಮ ಶ್ಲಿಷ್ಟಾಖ್ಯಮುಚ್ಯತೇ||೧೯||

Adhikarana sikatAvartma (20) · Śloka 20

ವರ್ತ್ಮನ್ತಃಪಿಟಕಾ ರೂಕ್ಷಾಃ ಕರ್ಕಶಾಃ ಸಿಕತೋಪಮಾಃ| ಸಿಕತಾವರ್ತ್ಮ ...................................||೨೦||

ವರ್ತ್ಮನೋಽನ್ತರ್ಭಾಗೇ ರೂಕ್ಷತ್ವಾದಿಗುಣಾಃ ಪಿಟಕಾ ಭವನ್ತಿ ತದ್ವರ್ತ್ಮ ನಾಮ್ನಾ ಸಿಕತಾವರ್ತ್ಮೋಚ್ಯತೇ||೨೦||

Adhikarana kardamavartma (21) · Śloka 21

...............ಕೃಷ್ಣಂ ತು ಕರ್ದಮಂ ಕರ್ದಮೋಪಮಮ್||೨೧||

ಕೃಷ್ಣಂ ಕರ್ದಮಸದೃಶಂ ಮಾರ್ದವೇನ ಯದ್ವರ್ತ್ಮ ತನ್ನಾಮ್ನಾ ಕರ್ದಮಮುಚ್ಯತೇ||೨೧||

Adhikarana vahalavartma (22) · Śloka 22

ಬಹಲಂ ಬಹಲೈರ್ಮಾಂಸೈಃ ಸವರ್ಣೈಶ್ಛೀಯತೇ ಸಮೈಃ||೨೨||

ಯದ್ವರ್ತ್ಮ ಸಮೈರ್ವಹಲೈರ್ಘನೈರ್ಮಾಂಸೈಶ್ಛೀಯತೇ ತನ್ನಾಮ್ನಾ ವಹಲಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ||೨೨||

Adhikarana kukUNakaH (23) · Śloka 23

ಕುಕೂಣಕಃ ಶಿಶೋರೇವ ದನ್ತೋತ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಜಃ| ಸ್ಯತ್ತೇನ ಶಿಶುರಿಚ್ಛೂನತಾಮ್ರಾಕ್ಷೋ ವೀಕ್ಷಣಾಕ್ಷಮಃ| ಸವರ್ತ್ಮಶೂಲಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಕರ್ಣನಾಸಾಕ್ಷಿಮರ್ದನಃ||೨೩||

ದನ್ತೋದ್ಭವತೋ ಯೋ ವರ್ತ್ಮರೋಗಃ ಶಿಶೋರೇವ ಭವತಿ ಸ ನಾಮ್ನಾ ಕುಕೂಣಕಃ ತೇನೋಚ್ಛೋಓನಾದಿರೂಪಾಕ್ಷಃ ಶಿಶುಃ ಸ್ಯಾತ್|| ೨೩||

Adhikarana pakShmoparodhaH (24) · Śloka 24

ಪಕ್ಷ್ಮೋಪರೋಧೇ ಸಙ್ಕೋಚೋ ವರ್ತ್ಮನೋರ್ಜಾಯತೇ ತತಃ| ಖರತಾನ್ತರ್ಮುಖತ್ವಂ ಚ ರೋಮ್ಣಾಮನ್ಯಾನಿ ವಾ ಪುನಃ| ಕಣ್ಟಕೈರಿವ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ರೈರ್ಘೃಷ್ಟಂ ತೈರಕ್ಷಿ ಶೂಯತೇ| ಊಷ್ಯತೇ ಚಾನಿಲಾದಿದ್ವಿಡಲ್ಪಾಹಂ ಶಾನ್ತಿರುದ್ಧೃತೈಃ||೨೪||

ಪಕ್ಷ್ಮೋಪರೋಧನಾಮ್ನಿ ರೋಗೇ ವರ್ತ್ಮನೋಃ ಸಙ್ಕೋಚೋ ಜಾಯತೇ ತಥಾ ರೋಮ್ಣಾಮಪಿ ವರ್ತ್ಮಭವಾನಾಂ ಸಙ್ಕೋಚಃ ಖರತಾನ್ತರ್ಮುಖತ್ವಞ್ಚ ಜಾಯತೇ| ಅನ್ಯಾನಿ ವಾ ರೋಮಾಣಿ ಜಾಯನ್ತೇ| ತೈಶ್ಛ ರೋಮಭಿಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ರೈಃ ಕಣ್ಟಕಸದೃಷೈರ್ಘೃಷ್ಟಂ ಸದಕ್ಷಿ ಶೂಯತೇ| ಊಷ್ಯತೇ ಸದಾಹಂ ಭವತಿ ಅನಿಲಾದಿಸ್ಪರ್ಶಂ ಚ ದ್ವೇಷ್ಟಿ| ತೈಶ್ಛ ರೋಮಭಿರುದ್ಧೃತೈರಪನೀತೈರಲ್ಪಾಹಂ ಸ್ತೋಕಾನಿ ದಿನಾನಿ ರುಜಶ್ಶಾನ್ತಿರ್ಭವತಿ ಪುನಸ್ತಥೈವ ಭವತಿ||೨೪||

Adhikarana alajI (25) · Śloka 25

ಕನೀನಕೇ ಬಹಿರ್ವರ್ತ್ಮ ಕಠಿನೋ ಗ್ರನ್ಥಿರುನ್ನತಃ| ತಾಮ್ರಃ ಪಕ್ವೋಸ್ರಪೂಯಸ್ರುದಲಜ್ಯಾಧ್ಮಾಯತೇ ಮುಹುಃ||೨೫||

ಕನೀನಕೇ ನಾಸಾನಿಕಟೇ ನೇತ್ರಾನ್ತೇ ಬಹಿರ್ವರ್ತ್ಮನೋ ಬಹಿರ್ಭಾಗೇ ಕಠಿನತ್ವಾದಿಗುಣೋ ಗ್ರನ್ಥಿರ್ಭವತಿ ಮುಹುರಾಧ್ಮಾಯತೇಽರ್ಥಾನ್ಮುಹುಃ ಸ್ರವತಿ ಸ ಗ್ರನ್ಥಿರ್ನಾಮ್ನಾ ಅಲಜೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ||೨೫||

Adhikarana vartmArbudam (26) · Śloka 26

ವರ್ತ್ಮಾನ್ತಮಾಂಸಪಿಣ್ಡಾಭಃ ಶ್ವಯಥುರ್ಗ್ರಥಿತೋಽರುಜಃ| ಸಾಸ್ರೈಃ ಸ್ಯಾದರ್ಬುದೋ ದೋಷೈರ್ವಿಷಮೋ ಬಾಹ್ಯತಶ್ಛಲಃ||೨೬||

ಸಾಸ್ರೈಃ ರಕ್ತಮಿಶ್ರೈರ್ವಾತಾದಿಭಿರ್ಮಾಂಸಪಿಣ್ಡಸದೃಶಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಸ್ಯಾತ್| ಸ ಚ ಯದಾನ್ತರ್ವರ್ತ್ಮ ಭವತಿ ತದಾ ಗ್ರಥಿತಃ ಕಠಿನೋಽರುಜಶ್ಛ ಭವತಿ| ಯದಾ ತು ಬಹಿರ್ವರ್ತ್ಮ ತದಾ ಚಲೋ ಭವತಿ| ಸ ಉಭಯೋರಪಿ ಶ್ವಯಥುರರ್ಬುದ ಇತಿ ನಾಮ್ನೋಚ್ಯತೇ||೨೬||

Adhikarana vartmarogasa~gkhyA (27) · Śloka 27

ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರಿತ್ಯೇತೇ ವ್ಯಾಧಯೋ ವರ್ತ್ಮಸಂಶ್ರಯಾಃ||೨೭||

ಏತೇ ಅನನ್ತರೋಕ್ತಾ ವರ್ತ್ಮಾಶ್ರಯಾ ವ್ಯಾಧಯಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲ, ನಿಮೇಷ, ವಾತಹತ, ಕುಮ್ಭಿ, ಪಿತ್ತೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟ, ಪಕ್ಷ್ಮಶಾತ, ಪೋಥಕೀ, ಕಫೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟ, ಲಗಣ, ಉತ್ಸಙ್ಗ, ರಕ್ತೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟ, ಅರ್ಶ, ಅಞ್ಜನನಾಮಿಕಾ, ಬಿಸವರ್ತ್ಮ, ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟವರ್ತ್ಮ, ಶ್ಯಾವವರ್ತ್ಮ, ಸಿಕತಾ, ಕರ್ದಮ, ಬಹಲ, ಕುಕೂಣಕ, ಪಕ್ಷ್ಮೋಪರೋಧ, ಅಲಜೀ, ಅರ್ಬುದಾಖ್ಯಾಶ್ಛತುರ್ವಿಂಶತಿರೀತ್ಯುಕ್ತಾಃ||೨೭||

Adhikarana sAdhyAsAdhyatA (28) · Śloka 28

ಅದ್ಯೋಽತ್ರ ಭೇಷಜೈಃ ಸಾಧ್ಯೋ ದ್ವೌ ತತೋಽರ್ಶಶ್ಛ ವರ್ಜಯೇತ್| ಪಕ್ಷ್ಮೋಪರೋಧೋ ಯಾಪ್ಯಃ ಸ್ಯಾಚ್ಛೇಷಾಞ್ಛಸ್ತ್ರೌಷಧೈರ್ಜಯೇತ್||೨೮||

ಅತ್ರ ಚತುರ್ವಿಂಶತಾವಾದ್ಯಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲಾಖ್ಯೋ ಭೇಷಜೈರ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೈಃ ಸಾಧ್ಯಃ ತದನನ್ತರೋ ನಿಮಿಷವಾತಹತಾಖ್ಯಾವರ್ಶಆಖ್ಯಶ್ಛ ತ್ರಯ ಇತಿ ವರ್ಜಯೇತ್| ಪಕ್ಷ್ಮೋಪರೋಧೋ ಯಾಪ್ಯಃ| ಶೇಷಾನನುಕ್ತಾನ್ ಶಸ್ತ್ರೈರೋಷಧೈಶ್ಛ ಯಥಾಯೋಗ್ಯಂ ಜಯೇತ್||೨೮||

Adhikarana cikitsAsUtranirdeshaH (29-30) · Śloka 30

ಕುಟ್ಟಯೇತ್ ಪಕ್ಷ್ಮಶತನಂ ಛಿನ್ದ್ಯಾತ್ತೇಷ್ವಪಿ ಚಾರ್ಬುದಮ್| ಭಿನ್ದ್ಯಾಲ್ಲಗಣಕುಮ್ಭೀಕಾವಿಸೋತ್ಸಙ್ಗಾಞ್ಜನಾಲಜೀಃ| ಪೋತ್ಥಕೀಶ್ಯಾವಸಿಕತಾಶ್ಲಿಷ್ಟೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಚತುಷ್ಟಯಮ್| ಸಕರ್ದಮಂ ಸಬಹಲಂ ವಿಲಿಖೇತ್ ಸಕುಕೂಣಕಮ್||೨೯|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತಾ ವಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ವರ್ತ್ಮರೋಗ ವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮೈಕಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩೦||

ಅತ್ರೈವೇಷಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಸೂತ್ರ್ಯತೇ ಸುಖಾವಬೋಧಾಯ-ಕುಟ್ಟಯೇದಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಷ್ಪವಿ ಶೇಷೇಷು ಪಕ್ಷ್ಮಶತನಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಪ್ರಕಾರೇಣ ಕುಟ್ಟಯೇತ್| ಅರ್ಬುದಂ ಛಿನ್ದ್ಯಾತ್| ಅಲಜ್ಯನ್ತಂ ಭಿನ್ದ್ಯಾತ್| ಪೋತ್ಥಕ್ಯಾದಿಕಂ ವಿಲಿಖೇದಿತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾ- ಮಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಏಕಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ